Mémoires et documents de la Société d’histoire de la Suisse romande

Edition numérique

Charles ROTH

Cartulaire du Chapitre de Notre-Dame de Lausanne
Edition critique

Dans MDR, Troisième série, 1948, tome III, pp. 1-763

© 2026 Société d’histoire de la Suisse romande

/1/

CARTULAIRE DU CHAPITRE DE NOTRE-DAME DE LAUSANNE

 

ÉDITION CRITIQUE

PAR CHARLES ROTH

PREMIÈRE PARTIE : TEXTE

 


 

 


.I. † Essertines
Titre courant mod.

1.   [Vers 1200.] — S. l.

Copie du no 101.

Main J.

2.   [Vers 1200.] — S. l.

Copie du no 102.

Main J.

3.   [Vers 1200.] — S. l.

Copie du no 103.

Main J.

4.   [Vers 1200.] — S. l.

Copie du no 104.

Main J.

5.   [Vers 1200.] — S. l.

Copie du no 105.

Main J.


[f. 1 v.]

6.   963, 13 juillet à 964, 12 juillet. — S. l.

Fragment d'un acte d'échange entre l'église Notre-Dame et Manerius, évêque de Lausanne, d'une part, et un inconnu d'autre part, de divers biens sis à Ittens. /2/

Main de Cono d'Estavayer.

La date de 965, proposée pour cet acte par Chapuis, sans justification, n'est pas admissible. Le règne de Conrad commence à la mort de Rodolphe II, le 12 ou le 13 juillet 937. Cf. Poupardin, Royaume de Bourgogne, p. 65.

Ed. : Martignier, p. 3 ; Forel, no 172 (daté : circa 964). — Reg. : Hidber, no 1077 (daté : 964?) ; Chapuis, p. 15, no 15.

... Sancte 1 Marie et Manerio, episcopo Lausannensi, per comutatione a, in pago Lausannensi, inter Albonam et Venopiam, in villa Ittengus, casale .I. et vineam .I. et terra arabilis ad modios .VIII., prata ad fenum colligendum carradas .II., anno .XX VII. regnante domno nostro Churado rege.

a Le ms. porte comutione.
1 Il semble que deux mots aient été effacés au début de l'acte, à savoir le nom de l'échangeur et le verbe, et que l'acte ait été construit comme les nos 7-13 infra. Chapuis, l. c., voit dans cet acte un échange entre l'église Notre-Dame et l'évêque Manerius, ce qui est inexact.

7.   964, 13 juillet à 965, 12 juillet. — S. l.

Donation par Ricaudus à l'église Notre-Dame et à Mæinerius, évêque de Lausanne, d'un chesal et d'un champ sis à Lucens.

Main de Cono d'Estavayer.

La date de 966, proposée pour cet acte par Chapuis, n'est pas admissible. Cf. supra, no 6.

Ed. : Martignier, p. 3 ; Forel, no 173 (daté : circa 965). — Reg. : Hidber, no 1083 (daté : 965) ; M.D.S.R., t. XXIV, p. 160 (daté : 965) ; Chapuis, p. 15, no 16 (daté : 966).

Ricaudus dedit beate Marie Lausannensi et Mæinerio episcopo in pago Lausannensi, in fine Graniacense, in villa Losingus, id est Lucens, casale .I. et campum .I. anno .XX VIII. regnante domno nostro Churado rege.

8.   958, 13 juillet à 959, 12 juillet. — S. l.

Vente par Salerius, Racherius et Eldrut, sa femme, à Menerius, évêque de Lausanne, de divers biens sis à Ecublens.

Main de Cono d'Estavayer.

La date de 948 proposée par les précédents éditeurs provient d'une faute d'impression de Martignier, p. 4, corrigée pourtant dans les errata, p. 695. /3/

Ed. : Martignier, p. 4 ; Forel, no 155 (daté : circa 948). — Reg. : Hidber, no 1032 (daté : 948 (949)) ; Chapuis, p. 14, no 12 (id.).

Salerius et Racherius et uxor sua Eldrut vendiderunt Menerio, episcopo Lausannensi, in pago Lausannensi, in fine Runingorum, in villa Escublens, casale .I. et campos et vineas et prata, anno .XX II., regnante domno nostro Chunrado rege.

9.   [947 - 968.] — S.l

Vente par Vuinerandus et Alinburga, sa femme, à Meinerius, évêque de Lausanne, d'un mas sis à Franiens.

Main de Cono d'Estavayer.

Les dates sont celles de l'épiscopat de Meinerius, d'après Reymond, Dignitaires, p. 57.

Ed. : Martignier, p. 4. — Reg. : Rég. genev., no 131.

Vuinerandus et uxor sua Alinburga vendiderunt Meinerio, episcopo Lausannensi, res suas sitas in pago Genevense, in villa Franiens a, mansum .I..

a Peut-être faut-il lire Franieres.

10.   [968 - 985.] — S. l.

Donation par Tieboldus et Salicus, son avoué, à Egilolfus, évêque de Lausanne, d'un alleu sis à Cugy.

Main de Cono d'Estavayer.

La datation de l'an 30 du règne de Conrad n'est pas possible. Elle est en contradiction avec la date de 968, donnée par les textes annalistiques du Cartulaire, no 14 et no 16 o infra, pour l'accession d'Eginolfus à l'épiscopat. L'autorité de ces textes est renforcée par celle du manuscrit de Leyde Scal. 28, publié par Jaffé dans les Abhandlungen der Philologisch-historischen Classe der königlich sächsischen Gesellschaft der Wissenschaften, t. 3 (Leipzig, 1861), p. 682 s. et 689. Les dates indiquées sont celles de l'épiscopat d'Eginolfus, d'après Reymond, Dignitaires, p. 57.

Ed. : Martignier, p. 4 ; Forel, no 182 (daté : circa 968). — Trad. : Mémorial de Fribourg, t. 5, p. 318 (daté : 968). — Reg. : Hidber, no 1092 (daté : 968 (967)) ; Diesbach, p. 3 (daté : vers 968).

Tieboldus et Salicus, advocatus eius, dedit Egilolfo, episcopo Lausannensi, in villa Cuzziaco, que sita est in comitatu Vuarasco, in pago Vuisliacense, alodium quod per instrumenta cartarum de Teuthone aquisiverat, anno .XXX., regnante domno nostro Chuonrado rege. /4/

11.   973, 13 juillet à 974, 12 juillet. — S. l.

Donation par Ricaudus, Eldria, sa femme, Vuilmus et Engizza, sa femme, à l'église Notre-Dame et à Eginolfus, évêque de Lausanne, de divers biens sis à Bassenges.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 4 ; Forel, no 188 (daté : circa 974). — Reg. : Hidber, no 1108 (daté : 974) ; Chapuis, p. 17, no 38 (daté : 974).

Ricaudus et uxor sua Eldria, Vuilmus et uxor sua Engizza dederunt sancte a Marie et Eginolfo, episcopo Lausannensi, in pago Vualdense, in villa Bastingus, casale .I. et terra laborativa ad modios .XV., prata ad fenum colligendum carradas .II., anno .XXX VII., regnante domno nostro Chuonrado rege.

a Le ms. porte sacte.

12.   972, 13 juillet à 973, 12 juillet. — S. l.

Donation par Romanus à l'église Notre-Dame et à Egilolfus, évêque de Lausanne, de quatre champs sis à Rances.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 5 ; Forel, no 186 (daté : circa 973). — Reg. : Hidber, no 1106 (daté : 973).

Romanus dedit sancte Marie et Egiloffo, episcopo Lausannensi, campos .IIII. in pago Everdunense, in villa que nominatur Rancias, anno .XXX VI. a, regnante domno nostro Chunrado rege.

a Le second X adj. interl.

13.   974, 13 juillet à 975, 12 juillet. — S. l.

Donation par Salierius à l'église Notre-Dame et à Eginolfus, évêque de Lausanne, de divers biens sis à Soussens et à Brisecol 1.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 5 ; Forel, no 189 (daté : circa 975). — Reg. : Hidber, no 1111 (daté : 975) ; Diesbach, p. 3 (daté : vers 975), avec un renvoi aux Archives Hist. Fribourg., t. VII, p. 336.

Salierius dedit sancte Marie Lausannensi et Eginolfo episcopo in valle Ausocense, id est Ogo, in villa Sotringus, id est /5/ Soucens a, casale .I. et in loco quem vocant Brisicol pratum .I. qui tenet carradam .I. et in ipsa villa de lunatico quem tenebat Iohannes terram laborativam ad modios .XII., prata ad fenum colligendum carradas b .III., anno .XXX VIII., regnante domno nostro Chuonrado rege.

a id est Soucens adj. marg. b carradas répété, non exp.
1 Les noms de Soussens et Brisecol sont donnés par Jaccard, p. 54. Le renvoi de Jaccard à Hidber est inexact. Il faut lire : Hidber, I, 257. Hidber ne parle du reste pas de Soussens, mais de Soutens.

14.   590 à 1220.

Annales de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Les dates indiquées sont les dates extrêmes des événements mentionnés dans les annales, le début du pontificat de Grégoire I et le couronnement de Frédéric II.

Ed. : Martignier, p. 5 ; L. Cibrario et D. C. Promis, Documenti, sigilli e monete appartenenti alla storia della monarchia di Savoia (Turin, 1833), p. 326 ; Chronica, p. 9 ; Waitz, p. 778. — Fragments et regestes dans : Mémorial de Fribourg, t. 5, p. 256, 265 (trad.), 281, 288, 289 ; Gallia Christiana, t. XV, col. 330 ; Forel, nos 49, 84, 92, 106, 132, 135, 139, 140, 152, 181, 205, 211, 215, 232, 287, 327 ; Rég. genev., nos 206, 117, 127, 136, 183 ; M.D. G., t. XVI, p. 343, no LXI ; M.D.S.R., t. XXIX, no 43 ; Fontes, t. I, p. 226, no 46 ; p. 252, no 1 ; p. 258, nos 11 et 12 ; p. 266, no 26 ; p. 290, no 56 ; Besson, Contribution, p. 31, 37.

Anno a ab incarnatione Domini .D XC II. b Rome suscepit episcopatum Gregorius, .D XC V. obiit Gregorius.
Anno .DC LXXX VIII. Pipinus senior, dictus Grossus, c regnare d cepit.
Karolus Maltellus regnare cepit anno Domini .DCC XVI..
Karolus Martellus defuntus est anno Domini .DCC XL II..
Pipinus et Karlomannus regnare ceperunt.
Eodem anno Leo imperator defuntus est. Constantinus e, filius eius, regnare cepit.
Karlomannus pergit Romam anno Domini .DCC XL VI..
Pipinus f rex efficitur anno Domini .DCC LI..
Iems valida fuit anno Domini .DCC L XIII. g.
Pipinus defuntus est anno Domini .DCC LX VIII., octavo kalendas octobris. /6/
Bonus Karolus et Karlemannus elevati sunt in regno. h
Karlomannus defuntus est .II. nonas octobris, anno Domini .DCC LXX I..
Karolus Ytaliam pergit anno Domini .DCC LXX IIII. i.
Lodovicus natus est anno Domini .DCC LXX VII..
Domnus Karolus in Suavia fuit anno Domini .DCC LXX VIII..
Duo filii Kallomanni inuncti sunt in reges : Pipinus in Italiam, Ludovicus in Aquitaniam, anno Domini .DCC LXXX I..
Karolus Romam venit j anno Domini .DCC LXXX VII..
Heresis Feliciana condemnata est et coniuratio facta Pipini contra patrem k anno Domini .DCC LXXXX II..
Adrianus papa obiit. Leo pontificatum suscepit anno Domini .DCC XC VI. l.
Romani m Leonem papam letania n maiore captum excecaverunt ac linguam eius radicitus absciderunt anno Domini .DCC XC VIIII..
Karolus Rome imperator ordinatus est anno Domini .DCCC I..
Pipinus rex Italie obiit anno Domini .DCCC XI., .VIII. ydus iulii. o


.II.
La moitié inférieure du feuillet a été coupée, sans qu'il y ait de lacune dans le texte.

Ludovicus imperator factus est anno Domini .DCCC XIII., tercio ydus septembris.
Karolus obiit anno Domini .DCCC XIIII., quinto kalendas februarii.
Leo papa obiit anno Domini .DCCC XVI..
Stephanus papa obiit anno Domini .DCCC XVII..
Ludovicus imperator dedit piscatorium in insolano flumine quod dicitur Tela, in vico Burgulione, sancte Marie, anno Domini .DCCC XVII..
Pascalis episcopus susceptus est anno Domini .DCCC XVII..
Eodem anno Lotharius imperator factus est.
Ludovicus imperator in Britannia fuit usque p Corophesium anno Domini .DCCC XVIII.. /7/
Idibus iunii peperit Iudit Karolum anno Domini .DCCC XX III..
Pascas papa obiit .II. q anno sequenti.
Karolus imperator iterum in Britannia fuit anno Domini .DCCC XX VI. r.
Eugenius papa pontificatum suscepit anno Domini .DCCC XX VII..
Fredarius, episcopus Lausannensis, obiit anno Domini .DCCC XXV..
Davit, episcopus Lausannensis, ordinatus est anno Domini .DCCC XX VII..
Karolus, filius Ludovici imperatoris, ordinatus dux in Alsacia et Alamannia et Ricia. s
Eodem anno, nonis decembris, t primo diluculo, lux magna apparuit ab Oriente.
Ludovicus imperator obiit .XII. kalendas iulii, anno Domini .DCCC XXX VIII..
Ludovicus imperator contra Saracenos perrexit anno Domini .DCCCXLV..
Eodem anno, .XII. kalendas decembris, lux nocte aparuit et hiems valida fuit.
Davit, episcopus Lausannensis, interfectus est anno Domini .DCCC L. u.
Domnus Hartmannus, elemosinarius sancti P. Montis Iovis, fuit ordinatus in episcopum Lausannensem die dominica .II. nonas martii, luna .XX V., anno Domini .DCCC L I..
Anno sequenti obiit Ermengart regina.
Lotharius obiit anno Domini .DCCC L V., quarto kalendas octobris.
Anno Domini .DCCC LX VIII., .XII. kalendas aprilis, cecidit in Burgundia nix magna et fuit fames valida.
Anno .VII. post, locustarum immissio immanis fuit.
Ludovicus imperator obiit anno Domini .DCCC LXXX V., et obiit Gisoenus levita .II. kalendas iulii. v
Karolus imperator obiit anno Domini .DCCC LXX VII., .III. nonas octobris. /8/
Hartmannus, episcopus Lausannensis, obiit .XVIIII. kalendas maii.
Ierronimus, episcopus Lausannensis, fuit ordinatus anno Domini .DCCC LXXX I..
Ruodulfus rex fuit ordinatus anno Domini .DCCC LXXX VIII..
Karolus imperator tercius w obiit anno Domini .DCCC LXXX VIIII..


[f. 2 v.]

Ierronimus, x episcopus Lausannensis, obiit anno Domini .DCCC XC II. et Boso electus est y et fuit ordinatus in Salodoro .II. nonas decembris.
Ruodulfus rex obiit anno Domini .DCCCC XI., die dominico, .VIII. kalendas novembris.
Boso, episcopus Lausannensis, fuit compreensus in villa Resoldengis anno Domini .DCCCC XX II..
Libo episcopus ordinatus est anno Domini .DCCCC XX VII..
Otto rex benedictus fuit in Maguncia anno Domini .DCCCC XXX..
Bero episcopus ordinatus est anno Domini .DCCCC XXX II..
Ruodulfus rex, filius Ruodulfi z regis, obiit anno Domini .DCCCC XXX VII..
Chuonradus rex, filius Ruodulfi regis, regnare cepit anno Domini .DCCCC XXX VIII..
Magnerius, episcopus Lausannensis, ordinatus est anno Domini .DCCCC XXXX VII..
Otto imperator obiit anno Domini .DCCCC L VI..
Otto, filius eius, regnare cepit anno Domini .DCCCC LX..
Eginolfus, episcopus Lausannensis, ordinatus est anno Domini .DCCCC LX VIII..
Otto secondus imperator effectus est anno Domini .DCCCC LX VIIII..
Henricus, episcopus Lausannensis, ordinatus est anno Domini .DCCCC LXXX V..
Chuonradus rex obiit a' anno Domini .DCCCC XC III. et filius eius Ruodulfus regnare cepit. /9/
Otto tercius imperator effectus est anno Domini .DCCCC XC III..
Sanctus b' Maiolus abbas obiit anno Domini .DCCCC XC III..
Adelaidis imperatris obiit anno Domini c' .M..
Henricus, episcopus Lausannensis, d' obiit anno Domini .M XVIIII..
Hugo, e' episcopus Lausannensis, episcopatum suscepit.
Henricus imperator obiit anno Domini .M XX VI..
Fames valida fuit in terra anno Domini .M XXX I. ; dum luna esset in plenitudine ita defecit ut obscuritate verteretur.
Sol obscuratus est anno Domini .M XXX III..
Hugo, episcopus Lausannensis, obiit anno Domini .M XXX VI., f' pridie kalendas septembris, feria .IIII., hora prima.
Chuonradus imperator obiit anno Domini .MXXXVIIII..
Pridie nonas decembris obiit Henricus imperator, anno Domini .MLVI..
Rodulfus rex obiit anno Domini .MXX II., filius Chunradi regis.
Otto regnavit annis .XXXV., Otto .X., Otto .XVIII., Henricus .XX I., Chuonradus .XV., Henricus .XVII., Henricus .L., Henricus .XX., Lotharius .XI., Chuonradus .XX., Fredericus .XLVIIII., Henricus .VIII., Philippus et Otto      , Otto per se, interfecto Philippo       , Fredericus g', Ottone deposito h'      .

a Dans la marge extérieure se trouve le signe 🜋. b X adj. interl. sur rature. c r de senior et dictus Grossus adj. interl. d Le ms. porte regare. e ti adj. interl. f us répété, une fois par sigle, une fois en toutes lettres, g Le ms. porte .M CC LX III.. h reges corr. en regno. i CC adj. interl. j Après venit, Do exp. k Le ms. porte paprem. l Biffé : Ludovicus imperator dedit piscatorium in insolano flumine quod dicitur Tela, in vico Burgulione, sancte Marie, anno Domini .DCCC XVII.. m Le ms. porte Roman. n i adj. interl. o + N B. Hœc nota ø denotat obiit adj. mod. au bas du folio, p esque corr. en usque. q .II. adj. interl. r Biffé : et Eugenius. s Avant c, z exp. t Le ms. porte dedembris. u Biffé : fuit ordinatus. v La lecture iulii n'est pas certaine. Peut-être faut-il lire iunii. w Après tercius, fuit biffé. x Ierronimus est illisible par suite de l'usure du parchemin, y electus est adj. interl. sur ordinatus biffé ; est répété, non exp. z Ruodulfi répété, non exp. a' Après obiit, et biffé b' La lecture Sanctus n'est pas certaine. c' Après Domini, .DCCCC. biffé. d' episcopus Lausannensis adj. interl. sur imperator exp. e' Hugo adj. interl. sur Henricus biffé. f' .III. corr. en .VI.. g' Fredericus ajouté sous Philippus biffé. h' Pour les trois derniers règnes, la place des chiffres a été laissée en blanc. /10/


.III. Lausanna, Adventica
Titre courant de la main B.

15.   1228, 15 septembre. — S. l.

Liste des églises et des établissements religieux du diocèse de Lausanne, rédigée sur l'ordre de Cono d'Estavayer.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 10 ; Chronica, p. 14 et 72 ; Zeerleder, t. I, no 158 ; Fontes, t. II, p. 88, no 77 ; Recueil des historiens de la France... Pouillés, t. VII (Paris, 1940), p. XXXIII et 101. — Trad. : Verdeil I, p. 103 ; Verdeil II, p. 87. — Reg. : Forel, no 1053 (daté : 1228) ; Diesbach, p. 54 ; Mgr L. Waeber, dans R.H.E.S., t. XXXV (1941), p. 35, 98, 270.

Hec fecit scribi Cono prepositus, anno Domini .M CC XXVIII., octava nativitatis beate Marie.

15 a.

Décanat de Lausanne.

In Civitate Lausannensi est ecclesia beate Marie chatedralis, in qua est dominus episcopus et prepositus et capitulum, scilicet .XXX. canonici, inter quos sunt persone, thesaurarius et cantor a, quorum, sicut invenimus in scriptis nostris antiquis et audivimus ab antiquis predecessoribus nostris, .X. debent esse sacerdotes, .X. diaconi et .X. subdiaconi. Est in eadem Civitate ecclesia sancti Marii, in qua est prior et canonici regulares, in qua fuit quondam b abbatia in honore sancti Thyrsi. Sunt in eadem Civitate et in eius decanatu ecclesie quorum nomina subscripta sunt, preter altaria que sunt in maiori ecclesia beate Marie, scilicet maius altare quod est in honore beate Dei genitricis semperque virginis Marie, altare beati Iohannis evangeliste, altare sancte Trinitatis, altare sancte Crucis ad quod spectat parrochia Civitatis, altare sancti Dionisii quod est c cantorie, altare sancti Michaelis in quo sunt .IX. clerici quorum debent tres esse sacerdotes, tres diaconi et tres subdiaconi, altare sancti Iohannis baptiste, altare sancte Katherine ubi debent esse duo sacerdotes. Solebant esse in eadem ecclesia antiquitus altare sancti Salvatoris et d altare sancte Agathes e.

Ecclesie parrochiales sunt :
Sanctus Petrus.
Sanctus Paulus, et fuit quondam abbatia sanctimonialium.
Sanctus Stephanus, que fuit quondam abbatia monacorum. /11/
Sanctus Laurentius.
Sanctus Iohannes evangelista, f ubi est hospitale quod fuit quondam capituli Lausannensis, sed nunc est g sancti Bernaldi Montis Iovis.
Sanctus Nicholaus, in qua sunt .IIII. canonici, scilicet capella domini episcopi. Sanctus Marcialis, capella domini Cononis, tunc prepositi, nec tamen h domus vel capella spectat ad preposituram.
Ecclesie decanatus Lausannensis extra Civitatem :
Lustrie, ubi est prioratus et parrochia.
Sanctus Surpiscius,i prioratus et parrochia.
Vileta.
Pullie.
Oschie.
Savinie.
Belmunt. j
Viti. k
Prillie.
Crissie.
Sanctus Germanus.
Maiz.
Vuolflens li Vila.
Escublens.
Ospitale de Jorat.
Ospitale de Vualchieri. l
.XX. parrochie.

a inter quos... cantor adj. marg. b Le ms. porte quonda. c est adj. interl. d Après et, s effacée. e A partir d'Agathes, le folio est divisé en cinq colonnes. f Le ms. porte evglista. g Après est, mon biffé. h L'abréviation utilisée est celle de tantum. i Avant c, s interl. j Belmunt adj. interl. k + Vidy adj. mod. l Après h, i adj. interl.

15 b.

Décanat d'Avenches.

In decanatu Adventicensi est Adventica, in qua fuit sedes episcopalis in ecclesia sancti Simphoriani, ut dicunt antiqui. Ibi est ecclesia parrochialis, scilicet sanctus Martinus. 1
Prioratus de Berlai.
In eodem decanatu est prioratus Paterniacensis et parrochia. a
Vilar les Moinos.
Ecclesie vero :
Estavaier.
Fonz.
Lulie.
Silva, prioratus Montis Iovis. b
Cuzzie.
Tornie. c
Preeauz. d
Uneins. e
Cortium. f
Tors. g
Ponteuzt.
Corzales.
Donperro.
Chandun.
Sanctus Desiderius, scilicet Domdidier. h
Donnatieri, scilicet sancta Thecla. i /12/
Fol j
Meirie. k
Murat.
Crissie. l
Cormunec. m
Balmettes. n
Chiertri, o et solebat esse prioratus.
Barges.
Capella.
Hospitale de Frasses. p
Losnosros. q
Cudrulfin. r
Costantina.
Balariva. s
Donperro en Vuillie.
Sanctus Albinus en Vuillie.
Ressudeins.
Moreins. t
Mons Brenlos, u hospitale de Iherusalem.
.XXXVI. parrochie.
Lausanna. Adventica. v

a et parrochia adj. interl. b vis adj. interl. + Sevaz adj. mod. c + pictet adj. mod. d + Pré adj. mod. e + Onens adj. mod. f + Cortion adj. mod. g + Tours T. les Montagni adj. mod. h scilicet Domdidier adj. interl. + Domdidier adj. mod. i Donnetieri corr. en Donnatieri ; scilicet sancta Thecla adj. interl. j + Pfauwen adj. mod. k + Merlach adj. mod. l + Grissach adj. mod. m + Gurmels, Cormonde adj. mod. n + Balm adj. mod. o + Kerzers adj. mod. p + Fräscheltz adj. mod. q + Lugnorroz adj. mod. r Cudulfrim corr. en Cudrulfin. + Cudrefin adj. mod. s + Belleripve adj. mod. t + Morrens adj. mod. u + Montbrenloz adj. mod. v Lausanna. Adventica, au bas du folio, répètent le titre courant.
1 Ed. : Besson, Origines, p. 172, n. 3 (depuis le début).


[f. 3 v.]

15 c.

Décanat de Soleure.

Salodoram. a
In Salodorensi decanatu est abbatia Herlacensis. b
Abbatia Fontis Andree. c
Prioratus de Insula.
Capitulum Salodorensem cum parrochia.
Capitulum sancti Ymerii cum parrochia sancti Martini.
Belmont, solebat esse prioratus.
Blummenta. d
Scigie. e
Granges. f
Longieuva. g
Perla. h
Beezna. i
Maches. j
Burguilun. k
Montpottum. l
Port. m
Soz. n /13/
Vilar Vuarber. o
Sisilli. p
Fenis. q
Cerlie. r
Champlun. s
Anes. t
Choufalli. u
Arins. v
Curnal. w
Crissie. x
Nuuruz. y
Sent Ursennos. z
Diessi. a'
Duana. b'
Ulveins.
Perril.
Sumbaval.
Corjeimunt.
Vualfelim.
.XXX III. parrochie.

a Le f. 3 v. est divisé en cinq colonnes. b Hellacensis corr. en Herlacensis. Sur l'n, tilde effacé. c Abbatia... Andree adj. marg. ; s de Fontis interl. d + Flummenthal adj. mod. e + Seltzach adj. mod. f + Gränichen adj. mod. g + Längnauw adj. mod. h Ordre des mots rétabli par signes de renvoi. Dans le ms. Beila corr. en Perla se trouve après Maches. + Bieterlen adj. mod. i z adj. interl. + Biel adj. mod. j + Metz adj. mod. k r adj. interl. + Bürglen adj. mod. l + Orpund adj. mod. m + Port adj. mod. n + Sutz adj. mod. o + Walperswyl adj. mod. p + Iselen adj. mod. q + Finels adj. mod. r + Erlach adj. mod. s + Gampelen adj. mod. t + Inss adj. mod. u + Töuffelen adj. mod. v + vel St. Blaise adj. mod. w Après l, une lettre effacée, + Gurmels adj. mod. x + Grissach adj. mod. y + olim Neuruz aut Neurol, entre Neuwenstatt et Landeron adj. mod. z Avant U, une lettre effacée. a' + Dess adj. mod. b' + Twann adj. mod.

15 d.

Décanat de Vevey.

Reg. : Montet, no XXV.

Viveis.
In decanatu de Viveis sunt :
Abbatia de Alcrest. a
Prioratus :
Blonai et parrochia.
Buirie. b
Ruvoeri. c
Satsales, d Montis Iovis.
Mons Presbiteri. e
Ecclesie :
Viveis, cum hospitali quod est Montis Iovis.
Villa Nova.
Muistruo. f
Sanctus Leodegarus. g
Corsie. h
Sanctus Simphorianus. i
Attalens.
Fruenci. j
Palasuel. k
Chastillens.
Sanctus Martinus ante Oruns. l
Messeretes.
Promaisens.
Vuillens. m
Siens. /14/
Cappella n Vualdana.
Sanctus Cyriacus. o
Tyerrens.
Corevont. p
Melduns cum hospitali sancti Iohannis.
Deneisie.
Morlens. q
Curtilli.
Dumpero.
Billeins. r
Sivrie.
Granges.
Mennieres.
Chirie. s
Combremont.
Muris. t
Chantuoro.
Dummores. u
Evonant. v
Donnelui. w
Biolai.
Sanctus Martinus.
.XL. parrochie.

a Ordre des mots rétabli par signes de renvoi et lettres a et b ; dans le ms. Abbatia de Alcrest se trouve avant Ecclesie. b + Buriez adj. mod. c o adj. interl. d + St. Sales adj. mod. e Mons Presbiteri adj. interl. répétée, + Montpreveyre adj. mod. f + Moustruz adj. mod. g + St. Legier adj. mod. h + Corsier adj. mod. i + St. Saphorin adj. mod. j + Fruence adj. mod. k + Palezieux adj. mod. l Sanctus Martinus ante Oruns adj. interl. + St. Martin de Vaux adj. mod. m + Vuillens adj. mod. n Le ms. porte Capplla. o + St. Cierge adj. mod. p Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms. Corevont suit Melduns. q + Morlens riere Frib. adj. mod. r + Frib. adj. mod. se rapporte à Billeins et Sivrie. s + Cheiriez adj. mod. t + Moret adj. mod. u + Demoret adj. mod. v + Yvonant adj. mod. w Donnellue corr. en Donnelui.

15 e.

Décanat de Neuchâtel.

Novum Castrum.
In decanatu de Novo Castro sunt :
Abbatia de Tela.
Prioratus Romani Monasterii cum parrochia.
Prioratus de Valorbes cum parrochia.
Prioratus de Balmes cum parrochia.
Prioratus de Grançon.
Prioratus de Bevaais cum parrochia.
Prioratus de Corcales cum parrochia.
Prioratus de Valle Traversa cum parrochia.
Ecclesie :
Sanctus Bricius, scilicet Dombrecon.
Engolun.
Fontanes.
Corfrano.
Fenis.
Sanctus Surpiscius.
Travers. /15/
Sarreres.
Columbier.
Pontrousa.
Sanctus Albinus.
Concisa.
Binvilar.
Unens.
Gies.
Champanes.
Sanctus Mauricius.
Fie.
Vouzala.


.IIII.

Montanie. a Trescovanes.
Chanvent.
Pinei.
Sanctus Christoforus.
Rances.
Orba, hospitale de Hierusalem. b
Lineroules.
Balevui. c
Joni. d
Bretoneires.
Arnei.
Ornie.
Hospitale de Bornu, est Montis
Iovis.
Sanctus Desiderius. e
Esclepeins.
Pentala.
Penta.
Dalens.
Soulens.
Bussens.
Chesaus.
Ascens.
Morrens.
Botens.
Pollie.
Donmartin, que nichil spectat ad episcopum vel decanum, sed ad prepositum et capitulum.
Sugnens.
Fei.
Berchie.
Ruveri.
Vuarens.
Parlie. f
Orsens.
Crosnai. g
Ursins.
Everdun. h
Grissie.
Essertines, que nichil spectat ad episcopum vel decanum, sed ad prepositum et capitulum.
Corzales.
Espindes.
Chavuornai.
Vilaret.
Eschallens.
Guimuens li Vila.
Gumuens li Chastez, ubi solet esse monacus.
Panterea. /16/
Ouleins.
Baioies. i
Beteins.
Semmurs, Montis Iovis, non habet parrochiam.
.LXX II. parrochie.

a Le f. 4 r. est divisé en cinq colonnes. b hospitale de Hierusalem ajouté après coup ; s de hospitale interl. c + Ballegue adj. mod. d + Joigne adj. mod. e + Disiez adj. mod. f + Paliez adj. mod. g s adj. interl. h Après E, v exp. + Yverdon adj. mod. i Les deux i adj. interl.

15 f.

Décanat d'Outre-Venoge.

Ultra Venipiam.
In decanatu de Ultra Venopiam est abbatia de Lacu.
Prioratus de Cossonai cum parrochia. a
Prioratus de Echono.
Prioratus de Estue, Montis Iovis, cum parrochia. b
Prioratus de Bieri, Montis Iovis, cum parrochia. c
Ecclesie :
Sanctus Prothasius, que nichili d spectat ad episcopum vel ad decanum, sed ad prepositum et capitulum.
Chanliva. e
Lavinie. f
Sanctus Liberius. g
Iens. h
Vuillerens. i
Mollens.
Torclens.
Aples.
Riveroula. j
Panpinie.
Chablie. k
Quarnens. l
Li Chaus, que est Templi. m
Sonarclens. n
Grancie.
Gollun. o
Chiblie. p
Sanctus Christoforus.
Berblens. q
Eschanens. r
Losnai. s
Preverenges.
Jolens.
Tholochina.
Lulie.
Luxie.
Columbier.
Sanctus Simphorianus. t
Vuolflens Castrum.
Digneins.
.XXX I. u parrochie.

a cum parrochia adj. interl. b cum parrochia ajouté. c cum parrochia ajouté. d + Pré adj. mod. e + Chanivaz adj. mod. f + Lavigny adj. mod. g + St. Livre adj. mod. h + Yens adj. mod. i + Vuillerens adj. mod. j Riveroula adj. interl. k + L'Isle adj. mod. l + Cornens adj. mod. m + La Chaux adj. mod. n Sonarclens biffé dans le ms. o + Gollion adj. mod. p + Chivilliez Chasteau adj. mod. q + Bremblens adj. mod. r + Eschandens adj. mod. s s adj. interl. t Sanctus Simphorianus adj. interl. u .XXXX II. corr. en .XXX I.. /17/

15 g.

Décanat d'Ogo.

Ogo.
In decanatu de Ogo sunt :
Abbatia de Marsens.
Prioratus de Rubeo Monte cum parrochia.
Prioratus de Broch cum parrochia.
Prioratus de Pont la Vila cum parrochia.
Prioratus de Avril cum parrochia, quod est Montis Iovis.
Prioratus de Favernie cum parrochia, quod est Montis Iovis.
Ecclesie :
Bullos.
Rua en Ogo, que nichil spectat ad episcopum vel decanum, sed ad prepositum et capitulum.
Vilar.
Albavi, que nichil a spectat ad episcopum vel decanum, sed ad prepositum et capitulum.
Ooiz. b
Gissinai. c
Balavarda. d
Chalmeis. e
Vilar Vualar. f
Auta Vila.
Vuippens. g
Sanctus Petrus ante Arcuncie. h
Wuittarneins. i
Auttinie. j
Estavaiel k li Vila.
Orsenens.
Vila. l
Berlens.
Vuistarnens. m
Sales.
Eschallens.
Maiseres.
Vilar Rabot.
.XX VIII. parrochie.

a + Albegue ou Arbegue adj. mod. b + Oye, Oesch adj. mod. c Gusaneii corr. en Gissinai. + Sanen adj. mod. d + sonst Jaun oder Bellegarde adj. mod. e + Galmis, Charmey adj. mod. f + Vilard Vaulard adj. mod. g + Wipingen adj. mod. h + Arconcy parochie est locus antiquus nominatus arcus coeli, Iris adj. mod. i + Wisternens adj. mod. j + Aultigny adj. mod. k el adj. interl. + Estavayé Gibloux adj. mod. l + St. Pierre de Ville devant Romont adj. mod. m + Wisternens adj. mod.


[f. 4 v.]

15 h.

Décanat de Fribourg.

Fribor. a
In decanatu de Friburgo est :
Abbatia de Alta Ripa.
Ecclesie :
Fribors. Hospitale est Montis Iovis. /18/
Arcuncie. b
Espindes. c
Marllie. d
Juvinsie. e
Vilar lo Torel.
Escuvillens. f
Martrans.
Belfo. g
Tavels. h
Dreclaris. i
Planfeun. j
Essers.
Vilar Vuinun. k
Duens. l
Barbereschi. m
Basens. n
Vilar Altri, prioratus. o
.XVI. parrochie.

a Le f. 4 v. est divisé en trois colonnes. b + ecclesia de qua dictum antea adj. mod. c + Espendes adj. mod. d + Mertelach adj. mod. e + [Gi]visiez adj. mod. Les deux premières lettres sont effacées. f L'initiale est une M corr. en E. g + Gonschen, Beau Faoug adj. mod. h + quondam Tabernis adj. mod. i + Drelare, Richthalden adj. mod. j Planfeun ajouté après coup. k + Wunnenwyl adj. mod. l + Düdingen adj. mod. m + Berenfissen adj. mod. n + Basingen adj. mod. o + forsan Villard Repos adj. mod.

15 i.

Décanat de Berne.

Berna.
In decanatu de Berna est Indrellappa, prepositura.
Cuniz, prepositura a et parrochia.
Rucesperc, prioratus et parrochia.
Ansoltingen, capitulum et parrochia.
Ecclesie :
Berna, et hospitale. b
Pipinnant. c
Balmes. d
Nuneca. e
Tornes. f
Vualerro. g
Chilthorf. h
Gercentse. i
Tierascher. j
Spiez. k
Booltingen. l
Schercelingen. m
Ceningen. n
Perpa. o
Vuindemis. p
Arlinbach. q
Uultingen. r
Tarenchat, prioratus. s
Bersvile. t
Duessimenes. u
Frutenges. v
Asches. w
Grinde Vualt. x
Ibristorf. y
Cappella. z
Mont Cuchin. a'
Stega.
.XX. et .VIIII. b' parrochie.

a Par erreur du scribe, l'u a trois jambages. b s interl. c + Bümplitz adj. mod. d + Balm adj. mod. e + Neuwenegk adj. mod. f + Turnen /19/ adj. mod. g + Waleren adj. mod. h + Kilchdorff adj. mod. i + Gertzensee adj. mod. j + Tieracheren adj. mod. k + Spietz adj. mod. l + Boltigen adj. mod. m + Schertzligen adj. mod. n + Zeinigen adj. mod. o + Belp adj. mod. p + Wimmis adj. mod. q + Erlenbach adj. mod. r + Uttigen adj. mod. s + Terestetten adj. mod. t + Oberwyl adj. mod. u + Zweysimmen adj. mod. v + Frutingen adj. mod. w + Aesche adj. mod. x + Grindelwald adj. mod. y + Überstorff adj. mod. z + Capellen adj. mod. a' + Guggisperg adj. mod. b' .VIII. corr. en .VIIII..

15 j.

Prévôtés et chapitres séculiers.

Prepositure et capitula canonicorum secularium :
Salodorum.
Alsotingen.
Sanctus Ymerius.
Novum Castrum.
Canonici sine prepositura :
Sancti Nicholai .IIII..
Clerici sancti Michaelis .IX..
Matricularii Lausannenses .IIII. et solebant esse duo. a

a Matricularii ... duo adj. interl.

15 k.  

Etablissements religieux réguliers.

In episcopatu Lausannensi est una abbatia monachorum nigrorum, scilicet Cella, que theotunice dicitur Herlach.
Tres abbatie Premonstratensis ordinis, scilicet Lacus, Marsens, que latine dicitur Humilis Mons, Fons Andree.
Tres abbatie Cisterciensis ordinis : Alcrest, Alta Ripa, Tela, que vulgaliter dicitur Monteron.
Prioratus nigrorum monachorum .XX. : Paterniacum, Balmes, Vilar Autri, Romanum Monasterium, Bevais, Vualorbes, Vuolflens li Vila, Corcales, Insula, Rogo Mons, Vilare Monachorum, Lustrie, Cossonai, Broch, Sanctus Surpiscius, Blonai, Valtravers, Grancon, Burie.
Prioratus Premonstratensis ordinis .I., scilicet Rivuoria.
Ordinis sancti Augustini prioratus .I., scilicet sanctus Marius.
Prepositure eiusdem ordinis .II., scilicet Indelappa ; Cuniz est alia.
Prioratus Montis Iovis .XIII. : hospitale Lausannense, ospitale de Borgo Novo a, Estue, Bieri, hospitale de Viveis, Mons Presbiteri, Satsales, Favarnie, Avril, Fribor, Selva, Betens.
Hospitalia de Iherusalem .IIII. : Tela, Mouldons, Montbrenlos, Crousa. /20/
Domus Templi .I. : Li Chauz b.
Hospitale domus Thotunicorum, scilicet Frasses c.
.CCC I. parrochie in summa.

a ospitale de Borgo Novo adj. interl. b + La Chaux adj. mod. c + Fräschels adj. mod.


.V.

16.   1235. — Lausanne.

Chronique des évêques de Lausanne, compilée par Cono d'Estavayer.

Main K et une adjonction de la main L au no 16 i.

Ed. : Martignier, p. 27 ; Chronica, p. 21 ; Waitz, p. 793 ; Johannes Stumpf, Reisebericht von 1544, p.p. Hermann Escher dans : Quellen zur Schweizer Geschichte, t. 6 (Bâle, 1884), p. 276. (Stumpf n'a connu qu'une copie du cartulaire, qui donne, par endroits, un texte très différent de celui de l'original, et bien plus bref.) — Trad. : Bridel III, t. 12, p. 167 (très abrégé et combiné avec des données fournies par les annales, no 14 supra) ; Bridel IV, t. 12, p. 79 (id.).

16 a.

Composition de la chronique.

Ed. : Fontes, t. II, p. 158, no 145 ; Helvetia Pontificia, p. 168.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., quia liber quidam domini episcopi Lausannensis fuit perditus, in quo quedam carte episcoporum Lausannensium erant scripte antique, et etiam regum et imperatorum et quorumdam aliorum Christi fidelium, Cono, prepositus Lausannensis, dolens si omnia que in dicto libro scripta erant caderent a memoria, quedam sicut in eo scripta invenit et in quibusdam aliis libris et kalendario beate Marie Lausannensis et in quibusdam cronicis redegit in scriptis ad memoriam futurorum, et etiam quedam que ab honestis viris, fide dignis, audivit. Invenit enim ita scriptum in quodam libro beate Marie Lausannensis.

16 b.

Prothasius.

Ed. : Forel, no 38 (depuis Audivit tamen à ante cancellum, in navi) ; Besson, Contribution, p. 20. — Reg. : Forel, no 30.

Felix, quem dicunt Grannelenum, et uxor sua Ermendrudis a construxerunt monasterium in loco Balmensi in honore sancte /21/ Dei genitricis Marie, anno .XIIII. Clodovei regis, laudante Prothasio, Aventicensi vel Lausannensi episcopo, anno Domini .DI.. 1
Obiit Clodoveus rex anno Domini .D XVII., residente Rome papa Agapito.
Nichil tamen aliud scriptum de dicto beato Prothasio potuit invenire.
Audivit tamen a pluribus antiquis sacerdotibus et fide dignis quod idem beatus Prothasius fuit de Venesia oriundus, et adhuc ibi eius vita scripta posset inveniri. Cum autem aliquamdiu sedisset in episcopatu Lausannensi, ivit in iuri que est super villam que dicitur Bieri pro abscidendis lignis ad reedificandam ecclesiam Lausannensem, et ibi diem clausit extremum, et fuit super ramum unum a monte adductus usque ad planum, ad locum qui dicitur Birula, quia ibi b facta fuit c ei quedam parva bieri, quod latine dicitur feretrum, super quod fuit portatus usque ad villam que dicitur Bieri, quia factum fuit ei ibi unum maius feretrum, quod in vulgari dicitur bieri, et ideo illa villa dicitur Bieri. Et inde fuit adportatus usque ad villam que modo dicitur Sanctus Prothasius d, que tunc dicebatur Basuges, et fuit positus in ecclesia que dedicata erat in honore beate Marie. Et quando illi qui eum portabant voluerunt eum inde adportare apud Lausannam, non potuerunt eum inde movere, et sepelierunt eum ibi in ecclesia, ante cancellum in navi, et factum fuit super eum quoddam altare in honore eius, et est eius festum .VIII. idus novembris, quod tamen non fuit celebratum Lausanne usque ad annum ab incarnatione Domini .MCCXXXIIII.. Tunc statuerunt dominus Bonefacius episcopus et capitulum festum e supradicti beati Prothasii confessoris fieri, et celebraretur ad .IX. lectiones, Lausanne, .VIII. idus novembris 2, et debent tunc distribui canonicis presentibus in matutinis .X. solidi quos debet Iohannes, magister operis f Lausannensis, vel heres suus, in vigilia beati Prothasii 3 annuatim pro feodo quod fecit sibi capitulum apud Sanctum Prothasium g 4.

a Ermendudis corr. en Ermendrudis ; suit un mot effacé. b ubi corr. en ibi. c Le ms. porte fuit facta ; ordre des mots rétabli par signes de renvoi. d h adj. interl. e festum manque dans le ms. f s interl. g + De sancto Prothasio ; De sancto Prothasio episcopo : sanctus Prothasius /22/ oriundus fuit de Venesia (biffé : sed ita dicitur quod de) sed magis de episcopatu Eduensi ; Vide ubi est sepultus beatus Prothasius adj. marg. mod. En marge également, essai de plume : super do.
1 Ed. ; Mémorial de Fribourg, t. I, p. 245 ; Gallia Christiana, t. XV, col. 325. — Trad. : Mémorial de Fribourg, t. 5, p. 213.— Reg. : Forel, no 37. 2 Reg. : Forel, no 1135. Cf. infra, no 330, in fine. 3 Le 5 novembre. 4 Cf. infra, no 331.

16 c.

Chilmegesilus.

Ed. : Mémorial de Fribourg, t. 5, p. 220 (depuis scriptum invenitur) ; Gallia Christiana, t. XV, col. 326 (depuis : Anno .XI.) ; Forel, no 40 (daté : circa 666) ; Besson, Contribution, p. 12.

Post beatum Prothasium fuit episcopus Lausannensis beatus Chilmesigelus a, cuius corpus honorifice iacet cum corpore beati Marii, Lausannensis episcopi, Lausanne, in ecclesia beati Marii, que quondam dicebatur beati Thyrsi, de quo ita scriptum invenitur in quodam libro beate Marie Lausannensis : Anno .XI. Clotarii regis b et tempore Chilmegesili, Aventicensis vel Lausannensis episcopi, Ermendrudis construxit monasterium Balmense, anno Domini .D XXX II.. c

a Chilmesilesus corr. en Chilmesigelus ; sur la syllabe finale, le sigle us effacé. b s interl. c + De beato Chilmegesilo episcopo adj. marg. mod.

16 d.

Marius.

Ed. : Marquard Wild, Apologie pour la vieille cité d'Avenche (Berne, 1710), p. 170 (l'épitaphe) ; [Zurlauben], Mémoire sur Marius, évêque d'Avenche, dans l'Histoire de l'Académie royale des Inscriptions et Belles-Lettres, t. XXXIV (Paris, 1770), p. 140 (depuis De sancto Guntranno à annis .XX VI.) ; p. 143 (depuis De terris à Donnumpetrum) ; p. 146 (depuis In pago avuenticense à determinatis, et l'épitaphe) ; G.E. von Haller, Bibliothek der Schweizer-Geschichte, t. III (Berne, 1786), p. 338 (l'épitaphe) ; Gallia Christiana, t. XV, col. 328 (id.) ; G. Monod, Etudes critiques sur les sources de l'histoire mérovingienne, dans la Bibliothèque de l'Ecole des Hautes-Etudes, sciences philologiques et historiques, fasc. 8 (Paris, 1872), p. 150 (id.) ; W. Arndt, Bischof Marius von Aventicum (Leipzig, 1875), p. 10 s. (l'épitaphe, et de Idem sanctus Marius à de Marlaniaco) ; E. Le Blant, Nouveau recueil des inscriptions chrétiennes de la Gaule antérieures au VIIIe siècle, dans la Collection de Documents inédits sur l'histoire de France (Paris, 1892), p. 441, no 441 (l'épitaphe) ; Th. Mommsen, Chronica minora saec. IV. V. VI. VII, t. II, dans les Monumenta Germaniae historica, Auctores antiquissimi, t. XI (Berlin, 1894), p. 227 (id.) ; Egli, p. 22, no 21 (id.) ; J. Genoud, Les Saints de la Suisse française, t. I, 2e éd. (Fribourg, 1897), p. 170 (id.) ; M. Besson, L'«epitaphium beati Marii» Aventicensis, œuvre probable de Venance Fortunat (Turin, 1904 ; tiré à /23/ part des Atti della R. Accademia delle Scienze di Torino, vol. XXXIX), p. 4 (id.) ; Pages d'histoire aventicienne (Lausanne, 1905), p. 11 (de episcopus beatus Marius à obiit et Guntrandus rex) ; ibid., p. 13 (de Idem sanctus Marius à Marcennai) ; ibid., p. 25 (l'épitaphe) ; Besson, Origines, p. 177 (jusqu'à obiit et Guntrandus rex) ; ibid,, p. 179 (de Idem sanctus Marius à que dicitur Marcennai) ; ibid., p. 190 (l'épitaphe) ; Besson, Contribution, p. 9 (id.) ; P.E. Martin, Etudes critiques, p. 163 et n. 1 (de In pago Avuenticense à Regnavit autem annis .XX VI.) ; Duchesne, Fastes, t. III, p. 219 (l'épitaphe) ; F. Cabrol et H. Leclercq, Dictionnaire d'archéologie chrétienne et de liturgie, t. VI, 2e partie (Paris, 1925), col. 2189 (id.) ; ibid., t. X, 2e partie (Paris, 1932), col. 2167 (du début à obiit et Guntrandus rex et de Idem sanctus Marius à que dicitur Marcennai) ; ibid., col. 2174 (l'épitaphe).— Trad. : Gelpke, t. II, p. 148 (l'épitaphe) ; J. Genoud, op. cit., p. 171 (id.). — Reg. : Forel, no 31.

Post illum fuit episcopus beatus Marius, de quo ita scriptum invenitur in veteri regula Lausannensi et nova :

Anno Domini .DC I., Marius, Aventicensis seu Lausannensis episcopus, obiit.
Suscepit autem episcopatum anno ab incarnatione Domini .D LXXX I. et tenuit annis .XX., mensibus .VIII., et vixit annis .LXIIII..1
Idem servus Christi Marius episcopus in honore sancte Marie genitricis Domini templum et villam Paterniacam in solo construxit proprio dedicavitque sub die .VIII. kalendas iulii, indicione .V., episcopatus vero sui anno .XIIII., regnante donno Guntrando rege 2.
Eodem anno quo obiit sanctus Marius, obiit et Guntrandus rex. Childebertus, nepos eius, regnavit 3.

In pago Avuenticense seu Lausannensi, beati Marii tempore, sanctus Guntrannus, rex Francorum et Burgundionum, dedit sancto Sigoni speluncam que dicitur Balmeta, sitam prope ecclesiam sancti Desiderii, cum terminis in cartulario beate Marie determinatis. Dedit etiam ad eundem locum in Ornie mansos .III., aput Daliens mansos .V., aput Ollens mansos .VIII., in Tolochina mansos .IIII., in Radiniaco mansos .II., in Romanel mansum .I., in Aples mansos .II.. Acta aput Chalun civitatem, in atrio sancti Marcelli martyris, .XII. kalendas martii, anno Domini .DC, regnante Guntranno rege feliciter anno .V.. 4 /24/

De sancto Guntranno in martirologio beate Marie Lausannensis, quod vocatur regula, ita scriptum invenitur : .V. kalendas aprilis, aput urbem Cabilonensium a, depositio Guntranni, regis Francorum, viri religiosi, qui ita se spiritualibus actionibus mancipavit ut relictis seculi pompis thesauros suos ecclesiis et pauperibus erogaret. Eo anno quo obiit beatus Marius, obiit et rex Guntrannus. Regnavit autem annis .XXVI.. b
Epythaphium beati Marii tale est :

Mors infesta ruens quanvis ex lege parentis
Moribus instructus nulla nocere potest.
Hoc ergo Marii tumulantur membra sepulcro
Summi pontificis cui fuit alma fides.
Clericus officio primevis tonsus ab annis,
Milicia exacta dux gregis egit oves.
Nobilitas generis radians et origo refulgens,
De fructu meriti nobiliora tenet.
Ecclesie ornatus vasis fabricando sacratis
Et manibus propriis c

[f. 5 v.]
                                    predia iusta colens
Iusticie cultor, civium fidissima virtus,
Norma sacerdotum pontificumque decus.
Cura propinquorum, iusto bonus arbiter actu,
Promptus in obsequiis, corpore casto Dei,
Humanis dapibus fixo moderamine fultus,
Pascendo inopes, se bene pavit ope
Ieiunando cibans alios, sibi parcus edendo
Horrea composuit quo modo pastor abit.
Pervigil in studiis Domini exorando fidelis
Nunc habet inde requiem, unde caro fessa fuit.
Quem pietate patrem dulcedinis arma tuentem
Amissis terris credimus esse polis. 5

De terris, campis, condeminis d, quas beatus Marius donavit dicto templo Paterniacensi, habet capitulum Lausannense decimam apud Paterniacum et Corsales et Dompeirro, sicut habet in ceteris curiis episcopus Lausannensis in condeminis et vineis indominicatis ; apud Paterniacum tamen, sicut dici audivi, monachi partem decime ei aubstulerunt, et domini de Montanie apud Corsales et Donnumpetrum. /25/
Idem sanctus Marius, sicut ab antiquis audivi, oriundus fuit de episcopatu Eduensi sive Augustudunensi e, nobilis genere sed nobilior moribus, ubi adhuc eius vita scripta esse dicitur 6. Et dedit capitulo Lausannensi terram de alodio suo in quadam villa prope Divionem que dicitur Marcennai, quam terram tenuit capitulum circa .DCC XX IIII. annos, scilicet usque ad tempora Guidonis de Marlaniaco, 7 qui tenuit episcopatum Lausannensem per .VIII. annos, de quo dicitur quod maritavit quandam neptem suam cuidam militi, sed antequam mariagium quod ei episcopus promiserat fuisset persolutum, dictus Guido episcopus fuit depositus. Miles vero terram quam capitulum habebat apud Marcennai aubstulit capitulo pro pecunia quam ei promiserat dictus Guido, episcopus Lausannensis, pro nepte sua. Dictus vero prepositus Lausannensis et capitulum miserunt illuc Raymundum de Vuillens, canonicum Lausannensem, ut inquireret de supradictis f ; et invenit aput Marcenay per famam quod et Lausanne dicebatur. Post hec miserunt illuc dominum Paris de Templo, canonicum Lausannensem, et ut idem inquireret, et invenit et fecit sicut scriptum est in cartulario 8 supradicti C., prepositi Lausannensis g.

a Après s, lettre biffée. b Ce passage, depuis In pago Avuenticense, est ajouté dans la marge et au bas du folio. c + De sancto Mario episcopo ; beatus Marius construxit Paterniacum ; vide de rege... (lecture incertaine) adj. marg. mod. d s interl. e Le dernier u adj. interl. sur i exp. f s finale interl. g + Sessel prebendarii nil de decima Paterniaci quam percipiunt dicti prebendarii de Sessel et... (lecture incertaine) adj. marg. mod.
1 Ed. : Fontes, t. I, p. 173, no 7 (depuis le début ; daté : 593). 2 Ed. : Forel, no 32 (depuis Idem servus Christi ; daté : circa 595) ; Fontes, t. I, p. 172, no 5 (id. ; daté : 587, 24 juin) ; Helvetia Pontificia, p. 186 (id.). 3 Ed. : Fontes, t. I, p. 174, no 8 (depuis Eodem anno ; daté : 593). 4 Ed. : Mémorial de Fribourg, t. 5, p. 182 (depuis In pago Avuenticense).— Reg. : Forel, no 29 (daté : 572 à 593). 5 Trad. : Verdeil I, p. 29 (depuis Clericus officio) ; Verdeil II, p. 29 (id.). 6 Ed. : Fontes, t. I, p. 173, no 7 (depuis Idem sanctus). 7 Trad. : Mémorial de Fribourg, t. 5, p. 193 (depuis Et dedit capitulo,). 8 Nos 18-29 infra.

16 e.

Evêques d'Avenches.

Ed. : Besson, Origines, p. 162.

Ex tunc per .CC. fere annos nichil supradictus C., prepositus Lausannensis, potuit invenire neque per scripta neque per famam de episcopis Lausannensibus, nisi quod aput Aventicam, /26/ ubi sedes episcopalis primo fuit, dicebatur quod, et specialiter dicebat quidam honestus laicus senex, Matheus nomine, qui a viderat .VII. episcopos Lausannenses, quod in ecclesia beati Symphoriani aput Aventicam ista sedes episcopalis fuisse dicebatur, et perhibebantur .XX II. episcopi tumulati fuisse, et multa miracula ibi fecerat Dominus, et ipse audierat quod quedam mulier sedebat b super tumbam unius, et camisia sua cepit ardere super eam, quamvis in illa tumba aqua sepe soleat esse c.

a quod corr. en qui. b sedebat adj. interl. sur sederat exp. c + Vide de episcopis sepultis in Adventhica adj. marg. mod.

16 f.

Udalricus.

Ed. : Forel, no 45 (daté : 771 à 814) ; Besson, Contribution, p. 25 ; Duchesne, Fastes t. III, p. 220.

Tempore Karoli fuit Udalricus episcopus.

16 g.

Fredarius.

Ed. : Forel, no 49 (daté : 814 ou 815) ; Besson, Contribution, p. 27, n. 2.

Tempore Ludovici imperatoris, filii Karoli magni, fuit quidam Fredarius episcopus Lausannensis, anno ab incarnatione Domini .DCCC XV., sed non inveni quamdiu.

16 h.

David.

Ed. : Zapf, p. 11 ; Gallia Christiana, t. XV, col. 331 (abrégé) ; Forel, no 52 (depuis David, Lausannensis à Treitun ; daté : 827 à 850) ; Dümmler, Poetae Latini aevi Carolini t. II, p. 656 (l'épitaphe) ; Fontes, t. I, p. 230, no 53 (daté : 851 ; mort de David) ; Egli, p. 50, no 45 (l'épitaphe) ; Besson, Contribution, p. 31 et 35 ; Duchesne, Fastes, t. III, p. 221 (l'épitaphe) ; Cabrol et Leclercq, Dictionnaire d'archéologie chrétienne et de liturgie, t. VIII, 2e partie (Paris, 1929), col. 1995 (id.). — Trad. : Bridel I, t. 22, p. 77 (l'épitaphe) ; Bridel III, t. 6, p. 392 (id.) ; Bridel IV, t. 6, p. 293 (id.).

Inveni etiam in cronicis et antiquo kartulario et veteri regula et nova ea que sequntur :
David, Lausannensis episcopus, ordinatus est anno ab incarnatione Domini .DCCC XX VII. et tenuit episcopatum .XX IIII. annis et fuit interfectus.
Audivi a Conone, sacerdote de Anes, quod David episcopus interfectus fuit a domino de Tegerfelt, quod est iuxta Rifelt, /27/ et suis, in villa de Anes, iuxta rivum qui currit per villam, iuxta quendam grossum lapidem in quo sanguis apparuit per multos annos, et quidam homines dicti episcopi ipsum prodiderunt, unde et villa unde ipsi erant adhuc vocatur Treitun. Epythaphium David, Lausannensis episcopi :

Hoc tumulo tegitur crudeli morte peremptus a
Antistes quondam Lausanne, nomine David,
Qui proprium perimens hominem iugulatur et ipse.
Nam pacis studio dum neutri federa servat,
Occurrunt sibimet, stipantibus undique turmis,
Impulsu rapido, et nimio fervente tumultu,
Confligunt gladiis pariterque in morte se b evertunt c.
Tunc igitur stagno exanguis pigraque palude
Effertur modico peregrina ad littora limbo.
Heu ! laniata d

.VI.
                                    rigent gelida sub glarea membra
Nempe tua, tristis e lapsus, miserande sacerdos f,
Inprovidi exicii exemplo memorandus in evum.
Ultro precipitis properans ad pocula mortis,
Infula commaculat cuius violata decorem,
Ecclesie sanctus iugulis dum carpitur ordo.
O domini, o fratres, pariter genus omne piorum
Etas, conditio, sexus, succurrite cuncti,
Quippe eius animam auth Thatarus igneus urat,
Quin pocius Dominus rutila pietate benignus
Exemptum flammis celi regione receptet.

a perhemptus corr. en peremptus. b se manque dans le ms. ; conjecture de Waitz. c La fin du mot est effacée. d + De David episcopo adj. marg. mod. e s finale interl. f sacerdos répété et exp.

16 i.

Armannus.

Ed. : Gallia Christiana, t. XV, col. 331 (l'épitaphe) ; Fontes, t. I, p. 231, no 53 (jusqu'à .DCCC LI. ; Egli, p. 51, no 46 ; Besson, Contribution, p. 37, n. 2 et 43 ; Duchesne, Fastes, t. III, p. 221 (l'épitaphe) ; K. Strecker, Poetae Latini aevi Carolini, t. IV, p. 1026 (id.). — Trad. : Gelpke, t. II, p. 190 (l'épitaphe, v. 1-7). — Reg. : Forel, no 57 (daté : 852 à 877) ; M.D.S.R., t. XXIX, no 43 (depuis Et fuit helemosinarius ; daté : vers 851).

Armannus, Lausannensis episcopus, fuit ordinatus die dominica /28/ .II. nonas marcii, luna .XX V., anno ab incarnatione Domini .DCCC LI., et tenuit episcopatum .XX VIII. annis. Epytaphium Armanni episcopi :

Hoc iacet in tumulo Armanni corpus fidelis,
Qui fuit antistes clemens Lausonnis in urbe.
Artibus omnigenis conversus, pectore largus,
Doctor doctilegus, doctorum dogmate doctus,
Clemens et castus, sollers et valde modestus.
Destructis omnibus his locis hicque mutavit
In melius, ut vos videtis in visibus vestris.
Ergo vigens tumulum quicumque aspexeris istum,
Funde preces Domino pro hoc antistite summo.
Donet ei Dominus requiem sine fine perhennem
Et lux perpetui splendoris fulgeat ipsi,
Altipotens Dominus, qui mundum continet omnem.

Eius facta plurima scripta erant in veteri kartulario a et David predecessoris sui. Et fuit helemosinarius sancti Bernardi Montis Iovis b.

a l adj. interl. b Et fuit helemosinarius... Iovis adj. main L ; + De Armanno episcopo adj. marg. mod.

16 j.

Ieronimus.

Ed. : Zapf, p. 23 ; Gallia Christiana, t. XV, col. 332 ; Forel, no 76 (daté : 878 à 892). — Trad. : Mémorial de Fribourg, t. 5, p. 265 (abrégé)

Ieronimus episcopus fuit ordinatus anno ab incarnatione Domini .DCCC LXXX I. tercio anno post decessum Harmanni, predecessoris sui, et tenuit episcopatum .XII. annis. Eius facta plurima et bona erant scripta in kartulario a.

a + De Ieronimo episcopo adj. marg. mod.

16 k.

Boso.

Ed. : Zapf, p. 31 ; Forel, no 92 (daté : 892 à 927) ; Fontes, t. I, p. 258, no 12 (daté : 892-912).

Boso, Lausannensis episcopus, electus est anno ab incarnatione Domini .DCCC XC II., et fuit ordinatus in Salodoro .II. nonas decembris, et tenuit episcopatum .XXX V. annis. Quomodo fuit electus et quedam facta valde bona scripta erant in kartulario supradicto. Fuit autem comprehensus in villa Ransoldingis, anno ab incarnatione Domini .DCCCC XII.. a

a + De Bosone episcopo adj. marg. mod. /29/

16 l.

Libo.

Ed. : Gallia Christiana, t. XV, col. 334. — Reg. : Forel, no 132 (daté : 927 à 932).

Libo, Lausannensis episcopus, ordinatus est anno ab incarnatione Domini .DCCCC XX VII., et tenuit episcopatum .V. annis a. Eius facta scripta erant in kartulario supradicto b.

a s interl. b + De Libone episcopo adj. marg. mod.

16 m.

Bero.

Reg. : Forel, no 135 (daté : 932 à 947).

Bero, Lausannensis episcopus, ordinatus est anno ab incarnatione Domini .DCCCC XXX II., et tenuit episcopatum .XVI. annis. Eius facta erant scripta in kartulario supradicto a.

a + De Berodo episcopo adj. marg. mod.

16 n.

Magnerius.

Reg. : Forel, no 152 (daté : 947 à 968).

Magnerius, Lausannensis episcopus, ordinatus est anno ab incarnatione Domini .DCCCC XL VII., et tenuit episcopatum .XX I. annis. Eius facta scripta erant in kartulario supradicto.

16 o.

Eginolfus de Kyburg.

Ed. : Zapf, p. 66 ; Gallia Christiana, t. XV, col. 336 (le début) ; Forel, no 181 (daté : 968 à 985) ; Fontes, t. I, p. 279, no 40 (daté : 968).

Eginolfus, Lausannensis episcopus, ordinatus est anno ab incarnatione Domini .DCCCC LX VIII., et tenuit episcopatum .XVIII. annis a. Eius facta scripta erant in kartulario supradicto, et fuit filius b comitis c de Kibor.

a s interl. b Le ms. porte filius fuit ; ordre des mots rétabli par signes de renvoi. c s interl.

16 p.

Henricus.

Ed. : Gallia Christiana, t. XV, col. 338 (depuis Hoc solum à cathedrali, et la seconde épitaphe) ; Fontes, t. I, p. 298, no 69 (jusqu'à suscepit episcopatum ; daté : 1019) ; K. Strecker, Poetae Latini medii aevi, t. V (Berlin, 1939), p. 332 (la première épitaphe). — Trad. : Gelpke, t. II, p. 221 (2e épitaphe). — Reg. : Forel, no 205 (daté : 985 à 1019) ; M.D.G., t. XVI, p. 343, no LXI.

Henricus, Lausannensis episcopus, ordinatus est anno ab /30/ incarnatione Domini .DCCCC LXXX V., et tenuit episcopatum .XXX V. annis, et finivit vitam martyrio, et miror de tanto sancto viro, qui fundator fuit ecclesiarum Lausannensium, et martyr fuit, et a domino Leone papa pallium habuit 1, sicut predecessores sui habuerant, et comitatum Vualdense acquisivit a domino imperatore Henrico a, 2. Nec in scriptis potui invenire, nec per famam, unde fuit oriundus, vel qui fuerunt qui eum occiderunt, vel quare, nec vindictam de eius morte cum occisus fuerit tempore Rodulfi, regis Burgundie, boni viri, cum Huo, filius dicti regis, statim post eum susceperit episcopatum.
Hoc solum tamen de eo audivi, quod in .V. ecclesiis b Lausannensibus, scilicet in ecclesia beati Petri, beati Pauli, beati Stephani, beati Laurencii, beati Tyrsi, que nunc dicitur beati Marii, fecerit sepeliri unum de bonis amicis suis, et super quemlibet posuit unum magnum lapidem c


[f. 6 v.]

et se precepit sepeliri in ecclesia cathedrali, ubi adhuc iacet in navi, ante crucifixum.
Cuius epythaphium tale est :

Que solet ex rebus conceptos prodere sensus,
Vox ubi nulla sonat, littera stare rogat.
Nil tibi dicendo manifestat muta docendo,
Quid tibi scriptoris pandere cura velit :
Clauduntur petris Henrici membra sub istis,
Istius sancte presulis ecclesie,
Quam quia construxit, docto moderamine rexit,
Cum clero populum conciliando suum.
Pro quo commotus devoto pectore totus,
Frater, posce Deum, solvat ut ipse reum.
Item de eodem :
Omne sequens esse quod primum tendit ad esse
Esse petit simplex, esse novando duplex.
Sic pater Henricus, patris omnipotentis amicus,
YIKHN Sichen d dando polo, reddidit ossa solo.
Cuius preteritam qui vult cognoscere vitam
Percurrat breviter carminis huius iter. /31/
Condidit hanc sedem, post sedem condidit edem
Quasque vides alias condidit ecclesias.
Addidit et clerum, cleri quoque commoda rerum
Per varias species, quod probat ista dies.
Omni poscenti voto subvenit aventi
Tandem nec vacuum reddidit exiguum.
Commissumque gregem commissam de grege legem
Ut doctor docuit, ut docilis tenuit.
Virtutis cultor, vicii sevissimus ultor,
Omnibus hostibilis Melchisedech similis,
Per Christum tutus, Christum per cuncta secutus
Quod primum tenuit, posterius docuit.
Set mens pravorum, menti non equa bonorum,
Mortis adesse reum testificatur eum.
A quorum turbis turbatis e menibus urbis
Queritur et capitur, pellitur et trahitur.
Dum quarto pirgo nupsisset spicea virgo,
Suscepit tumulus quem canit hic titulus.
Pro cuius voto dic, lector, pectore toto :
Det tibi perpetuam perpetuus veniam.
Item :
Omnis in orbe satus limoque parente creatus
Carnea more suo membra resolvit humo.
Sic pater Henricus, patris omnipotentis amicus,
Sancta sepulture hic dedit ossa sue,
Quem probitas mentis gregibus prefecit alendis
Subiectasque comes quam bene rexit oves.
Sed quia cum stultis non est concordia iustis f,
Nolens periuros equiparare suos,
Martyrio vitam superatus tradidit istam,
Quem fecere doli scandere celsa poli.
At qui carpis iter pietatis, care minister,
Stans orato sibi, oret ut ipse tibi.

a Après Henrico, quod exp. b s finale interl. c + Nota de Henrico, episcopo Lausannensi, sancto viro, qui fuit martir ; De Henrico episcopo, sancto viro adj. marg. mod. d Le scribe n'a sans doute pas compris le mot grec ΨΥΧΗΝ et l'a de ce fait mal transcrit. La présence de mots grecs n'est pas rare dans les poésies de la période carolingienne, par exemple dans celles de Jean Scot Erigène (p.p. Traube, Poetae Latini aevi Carolini, t. III, p. 527 ss.). Sichen adj. interl. e s interl. f s finale interl.
1 Reg. : Forel, no 341 (daté : 1036 à 1057) ; Helvetia Pontificia, p. 171, no 7 (daté : 1048-54). 2 Cf. Maxime Reymond, L'évêque de Lausanne, comte de Vaud, dans la Revue d'Histoire ecclésiastique suisse, t. V (Stans, 1911), p. 1. /32/

16 q.

Hugo de Bourgogne.

Ed. : Dunod, Histoire de Bourgogne, t. II, p. 635 (jusqu'à iuxta regem Rodulfum, patrem suum, dans deux versions différentes) ; Fontes, t. I, p. 314, no 90 (jusqu'à pretermittant ; daté : circa 1036 ; abrégé). — Reg. : Hidber, no 1260; Forel, no 287 ; Rég. genev., no 187 (datés tous trois : 1019 à 1036). — Trad. : Mémorial de Fribourg, t. 5, p. 341 (l'épitaphe, abrégée) ; Gelpke, t. II, p. 223 (l'épitaphe).

Hugo, Lausannensis episcopus, filius regis Rodulfi, suscepit episcopatum anno ab incarnatione Domini .M XIX., et tenuit .XIX. annis. Obiit autem .II. kalendas septembris, feria .IIII., hora .I. 1, sepultus in choro Lausannensi iuxta regem Rodulfum, patrem suum 2, et dedit capitulo in helemosinam villas, scilicet Rua in a Ogo et Albam Aquam et Crans, que est in episcopatu Gebennensi. De quo dicitur quod ipse, convocatis archiepiscopis Viennensi et Bisuntino et eorum suffraganeis, in Monte Rotundo qui est sub Lausanna b statuit treugam Dei de mandato domini pape, 3 ut dicitur, cuius treuge statutum tale est :
Treugas autem a .IIII. feria post occasum solis usque ad secundam post ortum solis et ab aventu Domini usque ad octavam Epyphanie 4 et a Septuagesima usque ad octavam Pasche ab omnibus inviolabiliter precipimus observari. Si quis autem treugas frangere attemptaverit, post terciam ammonitionem si non satisfecerit, episcopus excommunicationis sententiam in eum dicet et scriptam vicinis episcopis nunciet. Episcoporum autem nullus excommunicatum in communione suscipiat, immo scripto susceptam sententiam confirmet. Si quis autem hoc violare presumpserit, ordinis sui periculo subiaceat. Et quoniam funiculus triplex difficile rumpitur, precipimus ut episcopi ad solum Deum et salutem populi habentes respectum, omni cupiditate seposita, ad pacem firmiter tenendam mutuum sibi consilium et auxilium prestent, neque hoc alicuius amore vel odio pretermittant. Quod si quis in hoc opere tepidus inventus fuerit, proprie dampnum dignitatis incurrat 5.
Cuius epytaphium tale est :

Omne quod est genitum natura constat ut ipsum
Principiumque petat undeque sit redeat.
Sic quoque presul Hugo, qui marmore subiacet isto,
Esse dedit celo YIKHN c et ossa solo. /33/
Huic dum vita fuit patriam probitate replevit
Conformando bonos et d

.VII.
                                cohibendo reos.
Atque Dei treugam constanti federe sanctam
Primus constituit cautius ut potuit.
Prudens prudentes, prudentia facta sequentes,
Dilexit nimium quo genitor genitum.
Pauperibus largus fuerat viduisque maritus,
Orbis sive pater, hei mihi, quam breviter.
Moribus ipse bonis resplenduit omnibus horis e,
Pro quo quisque tuam, Christe, petat veniam.

a Après in, g effacé. b Après Lausanna, stt exp. c Cf. supra, n° 16 p, note d. d + Nota de Hugone, episcopo Lausannensi, filio regis Rodulphi, sepultus in choro ; de Hugone episcopo, filio regis Romanorum, qui dedit capitulo Crans ; Crans adj. marg. mod. e s interl.
1 Reg. : Diesbach, p. 5 (daté : 1037, 31 août). 2 Reg. : Forel, no 327 (daté : 1032, 6 sept.). 3 Cf. Helvetia Pontificia, p. 170, no 6 (daté : circa 1041). 4 Le 13 janvier. 5 Ed. : L. Weiland, Constitutiones et acta publica imperatorum et regum, t. I (Monumenta Germaniae historica. Legum sectio IV. Hannover, 1893), p. 599 (daté : circa 1041). — Trad. : Académie des sciences, belles-lettres et arts de Besançon. Procès-verbaux et mémoires, année 1898 (Besançon, 1899), p. 356 (tous deux depuis Treugas autem. — Reg. : Forel, no 338 (daté : circa 1036); Rég. genev., no 188 (daté : 1036 ou 1037). Cf. également Ludwig Huberti, Studien zur Rechtsgeschichte der Gottesfrieden und Landfrieden, t. I (Ansbach, 1892), p. 296 ss.

16 r.

Borcardus.

Ed. : Zeerleder, t. I, p. 36, n. 2 (abrégé) ; Gallia Christiana, t. XV, col. 343 (l'épitaphe) ; Forel, no 371 (jusqu'à Curtiliam ; daté : 1057 à 1089). — Reg. : Forel, no 404 (mort de Borcardus ; daté : 1089, 24 décembre) ; Fontes, t. I, p. 324, no 104.

Borcardus, Lausannensis episcopus, obiit in vigilia Natalis Domini 1, sed non inveni quoto anno ab incarnatione Domini. Interfectus enim fuit in Saxonia cum domino Henrico imperatore, qui eius tam acceptabile quam fidele servicium respiciens, si quas ecclesie sue res ut fit plerumque largius insumpserat et attriverat, ob remedium sue regisque culpe supplevit, et predia et curtes hac : Muratum, Lustriacum, Carbarissam, Corsie, Cubizasca, Luchi, Nares, et quidquid dux Rodulfus in regem /34/ regnumque nefandas presumptiones omni divina et humane lege tam vite quam rerum proscriptus et dampnatus, et quidquid ipse suique infra fluvium Sanona et montem Iovis et pontem Gebennensem et intra montana Iuri et Alpium habuit, cum omnibus appendiciis in proprium tradidit et tradendo per privilegium suum firmavit 2.
Fuit autem filius comitis Bucconis de Oltudenges, vir ferus et bellicosus, et habuit uxorem legitimam 3, que fecit capellam beati Nycholai et cameram lapideam que est sub ea et ecclesiam sancti Petri de Marcens apud Curtiliam. Nec inveni scriptum quamdiu tenuit episcopatum.
Dedit etiam capitulo Lausannensi in helemosinam terram de Avernie cum hominibus supra manentibus 4.
Cuius epithaphium tale est :

Buchardus vita presul migravit ab ista
Quem Deus angelicis associet famulis.
Hunc in Saxoniam rex secum duxit ut illam
Vinceret, ac rediit victus, et hic cecidit.
Non fuit ornatus, quia non fuit hic tumulatus.
Si foret hic tumulus, plus caneret titulus.

Concessit autem Cononi, comiti de Oltudenges, fratri suo, curias de Resuldens et de Losnorro et quedam alia 5, et alienavit pro servicio imperatoris .XI. curias in episcopatu Constanciensi 6. Eius tempore factus fuit murus circa Aventicam a.

a + De Borcardo episcopo ; .M XXX IX. ; de capitulo sancti Nycolay ; Avernyez adj. marg. mod.
1 Le 24 décembre. 2 Cf. Böhmer, no 1886 et Revue d'histoire suisse, t. IV (Zurich, 1924), p. 283 ss. Ed. : Fontes, t. I, p. 343, no 126 (depuis qui eius tam ; daté : 1080, après 24 sept.). — Reg. : Montet, no VI (daté : 1079). 3 Reg. : Fontes, t. I, p. 350, no 133. 4 Reg. : Fontes, t. I, p. 324, no 104 (daté : 1057 à 1089). 5 Reg. : Fontes, t. I, p. 343, no 127 (daté : 1080 à 1089) ; Diesbach, p. 8 (daté : 1080 à 1089). 6 Reg. : Fontes, t.I, p. 339, no 120 (daté : 1076 à 1080).

16 s.

Lambertus de Grandson.

Ed. : [Jean Rodolphe Sinner], Voyage historique et littéraire dans la Suisse occidentale, t. II (Neuchâtel, 1781), p. 163 (éd. partielle, très libre) ; Ibid., 2e éd., t. II (En Suisse, 1787), p. 174 (id.). — Reg. : Forel, no 406 (daté : circa 1090).

Lambertus vero, filius Lamberti, comitis de Granzun, fuit /35/ episcopus post eum, sed non inveni quando fuit ordinatus vel quamdiu tenuit episcopatum.
Sed in privilegio domini Eugenii pape continetur quod Lambertus, a Guiberto heresiarcha ordinatus 1, Lausannensi ecclesie utcumque prefuit, et idem donationes de rebus ecclesie ab ipso factas irritas esse censuit et evacuavit.
Inveni etiam in privilegio domini Henrici imperatoris ita : Constat enim et certum est quod Lambertus, qui Lausannensem ecclesiam male invasit, peius obtinuit, et iuratam nobis fidem penitus violavit, res eiusdem ecclesie omnino dissipavit, perverse distribuit, et que illicite possidebat, illicite quibus voluit donavit, et tandem malorum actuum suorum tedio affectus, recognoscens se prave egisse et in Deum et ecclesiam graviter deliquisse, vel sero penitencia ductus, episcopatum penitus resignavit.
Audivi etiam per famam quod ipse solus per portam sancti Marii exivit et nunquam postea ab aliquo de Lausanna visus fuit. Quidam dixerunt quod subiit heremitta, alii dixerunt quod a diabolo raptus fuit.
Prestavit autem Vualchero, nepoti suo, domino de Blonai, Viveis et curiam de Corsie et alia multa a, 2.

a + Nota : De Lamberto de Gransson episcopo qui male se habuit adj. marg. mod.
1 Reg. : Helvetia Pontificia, p. 171, no 8 (daté : 1090). 2 Reg. : Montet, no VIII (daté : 1090-1093) ; Ibid., no XXIV.

16 t.

Cono de Fenis.

Ed. : Zeerleder, t. I, p. 164 ; ibid., t. II, no 936 (daté : environ 1100 ; fondation de Saint-Jean de Cerlier) ; Gallia Christiana, t. XV, col. 343 ; Forel, no 411 (daté : de 1092 à 1106 circa) ; Fontes, t. I, p. 351, no 135 (daté : 1093 à 1107, avant le 12 avr.).

Cono, filius Uldrici, comitis de Fenis, fuit electus Lausanne post Lambertum, sed quoto anno ab incarnatione, vel quamdiu vixit, non legi. Sed ipse fundavit in patrimonio suo abbaciam Erlacensem, et dum faceret ecclesiam, sublatus fuit de medio, et Borcardus, frater suus, episcopus Basiliensis, qui faciebat castrum de Cerlie, perfecit ecclesiam pro fratre suo.
Inveni autem in kalendario Lausannensi : Obiit Cono, electus /36/ noster, .XIIII. kalendas ianuarii, et fuit sepultus in abbacia Erlacensi, ante crucifixum a.

a + De Conone electo adj. marg. mod.

16 u.

Giroldus de Faucigny.

Ed. : Forel, no 427 (daté : de 1107 à 1128 circa). — Reg. : Rég. genev. no 249 (daté : 1107 à 1128).

Giroldus, filius Vu. Sapientis de Funcinie, suscepit episcopatum Lausannensem post Cononem, sed quoto anno ab incarnatione Domini, vel quamdiu eum tenuit, non legi. Sed dedit capitulo domos canonicorum decedencium, quas episcopi donare solebant. Nec audivi quod alienaverit aliquid, nisi quod pedagium quinte ferie apud a


[f. 7 v.]

Lausannam domino de Fucinie, nepoti suo, infeodavit. Morabatur autem libenter aput Sanctum Symphorianum. Obiit autem kalendis iulii, et fuit sepultus aput Lustriacum, in capitulo, kalendis iulii.

a + De Giroldo, qui post suscepit episcopatum adj. marg. mod.

16 v.

Guido de Marlaniaco.

Ed. : Zapf, p. 82. — Reg. : Forel, no 468 (daté : de 1129 à 1144 circa).

Commemoratio Guidonis de Marlaniaco est .X. kalendas augusti. Guido de Marlaniaco fuit episcopus Lausannensis post Giroldum, sed non legi quoto anno ab incarnatione.
Audivi tamen quod tenuit episcopatum annis .VIII..
Et vidimus privilegium quod ei dominus Innocencius papa contulit Pisis, in quo ita continetur : Quia vero aput castrum Clees viatores actenus sepe disturbati esse noscuntur, fraternitati tue mandamus quatinus ipsum reedificari ulterius non permittas, sed pocius, si quis illud reedificare presumpserit, in eum excommunicationis sententiam perferas 1.
Et in alio privilegio eiusdem Innocencii clero et populo misso Lausannensi pro eodem Guidone episcopo continetur : Venerabilem fratrem nostrum Guidonem, episcopum vestrum, debita benignitate suscepimus et suis a petitionibus accomodantes /37/ assensum personam eius pallei genio decoravimus, et cetera 2.
Legi etiam alibi de eo : Giroldo suscessit Guido de Marlanie, quo expulso propter enormitates et incontinentiam suam, suscessit ei Amedeus, et cetera. Habuit etiam privilegium...b

a s finale interl. b La place du nom est laissée en blanc dans le ms. Le scribe avait peut-être écrit : Habuit etiam privilegium domini Eugenii pape, phrase qui se rapporte à l'évêque Amedeus et se trouve répétée plus bas (no 16 w) ; puis, voyant son erreur, il aura effacé la fin de la phrase, laissant par mégarde subsister les premiers mots ; + De Guidone episcopo adj. marg. mod.
1 Cf. Forel, no 469 (daté : 1130 à 1138) ; Jaffé-Wattenbach, no 7813 (daté : 1133 à 1137) ; Helvetia Pontificia, p. 171, no 10 (daté : 1130). 2 Cf. Forel, no 486 (daté : 1138, 15 févr.) ; Jaffé-Wattenbach, no 7814 (daté : 1133 à 1137) ; Helvetia Pontificia, p. 171, no 9 (daté : 1130).

16 w.

Amedeus.

Reg. : Forel, no 514 (daté : 1144 à 1159).

Amedeus a, oriundus de castro quod dicitur Chasta, prope Sanctum Antonium, successit Guidoni, vir nobilis genere et moribus, speciosus forma, religiosus, monacus Clare Vallis, abbas de Alta Cumba, et preter cetera que prudenter in ecclesia b Lausannensi fecit, comitem Gebennensem Amedeum, qui Lausannensi ecclesie et civitati incombens domum muratam, immo turrim in eminentiori urbis loco ad expugnandam ipsam urbem construere volebat, prudenter expellens, ipsum qui eam construxerat a fundamento destruere et diruere coegit 1.
Hic dominus Amedeus, sicut per famam audivi, natus fuit in festo beate Agnetis 2, et applicatus litteris in festo beate Agnetis et factus monacus in festo beate Agnetis, et abbas in festo beate Agnetis, et episcopus in festo beate Agnetis. Et dedit capitulo ecclesiam de Ursins, precipiens quod festum beate Agnetis fieret duplum. Hic libenter morabatur aput Pouedor, prope abbaciam de Altocrest.
Habuit etiam privilegium domini Eugenii pape, in quo ei confirmat que tempore Borcardi, predecessoris eius, ab Henrico imperatore Lausannensi ecclesie sunt collata et in eius tempore a Conrado, illustri Romanorum rege, scripti sui robore confirmata, et cum sepedictis curiis potestatem de Puliaco et de Chebres cum appendiciis 3. /38/
Preterea omnes donationes a Lamberto, qui a Giberto heresiarcha ordinatus Lausannensi ecclesie utcumque prefuit, de rebus ipsius ecclesie factas censuit esse irritas, et ipsas evacuavit.
Dedit etiam idem Amedeus episcopus c capitulo ecclesias de Yvonant et illam de Crissie ante Belmunt ad anniversarium suum faciendum, et tenuit episcopatum .XIIII. annis.
Et audivi quod non celebravit divorcia nisi .IIII.. Et cum ei consulerent phisici quod propter quandam infirmitatem quam paciebatur cognosceret mulieres, respondit quod nunquam intraret illuc unde exierat.
Fecit etiam sermones de beata Maria qui leguntur in sabbatis ad matutinas 4, et quamvis hoc nemo scire poterat, quedam soror sua sanctimonialis mandavit ei quod sibi mitteret illud iocundum quod ipse fecerat de beata Virgine, et ipse misit ei dictos d sermones. Ipse vero sorori mandavit quod ei mitteret partem de illo iocundo quod ei beata Virgo dederat, et ipsa misit ei unam cirotecam laneam, que reposita est cum reliquiis beate Marie, quam et ego vidi, de qua pulcherrimum miraculum audivi recitari.
Obiit autem Amedeus, Lausannensis episcopus, nobilis valde animo et genere, in palacio Lausanne, .VI. kalendas septembris, et dedit beate Marie optimum anulum aureum continentem saphirum pulcherrimum et grossum, cum quo precepit quod episcopi celebrarent in ecclesia beate Marie, et precepit ne de ecclesia extraheretur.
Fuit autem supradictus sanctus homo sepultus in navi ecclesie beate Marie, iuxta Henricum episcopum, ante crucifixum 5. Et cum iaceret in palacio in extremis e, coram clero et populo, omnes absolvit quos excommunica- f


.VIII.

verat preter Umbertum, dominum de Albona, cui diem assignavit in die iudicii super iniuriis quas ipse faciebat ecclesie aput Sanctum Liberium 6.

a Amedeus adj. marg. à la place de Amedeus exp. à la fin de la ligne précédente. b Après ecclesia, li exp. c Le ms. porte episcopus Amedeus ; ordre des mots rétabli par signes de renvoi. d s finale interl. e extremeis corr. en extremis. f + De Amedeo sancto viro episcopo ; nota de /39/ Amedeo sancto viro Lausannensi, qui sepultus in navi ecclesie ante crucifixum, qui fecit sermones seu omilias de beata Virgine ; donatio ecclesie d'Yvonant : nota de saphiro posito in anullo aureo qui est super altare beate virginis Marie adj. marg. mod.
1 Ed. : Forel, no 518 (depuis comitem Gebennensem ; daté : 1145 à 1158). — Reg. : Rég. genev., no 350 (daté : 1158 suivant Ruchat). 2 Le 21 janvier. 3 Cf. Helvetia Pontificia, p. 172, no 12 (daté : 1146, 11 avr.) ; sur le diplôme de Henri IV, cf. Böhmer, no 1886 ; sur celui de Conrad III, cf. Böhmer, no 2246. 4 Editées en dernier lieu par J. Gremaud, Homélies de saint Amédée, évêque de Lausanne,... (Romont, 1866). 5 Cf. Mgr. M. Besson, La découverte du tombeau de saint Amédée, évêque de Lausanne, dans Studien aus dem Gebiete von Kirche und Kultur, Festschrift Gustav Schnürer (Paderborn, 1930), p. 9. 6 Reg. : Rég. genev., no 353 (daté : 1159, 27 août).

16 x.

Landricus de Durnac.

Ed. : Zapf, p. 104 ; Zeerleder, t. I, no 51 (daté : 1159 à 1174) ; Forel, no 590 (daté : 1159 à 1177) ; Fontes, t. I, p. 445, no 46 (id., abrégé).

Landricus de Durnac, decanus sancti Iohannis Bisuntini, suscepit episcopatum Lausannensem post Amedeum, et multa bona fecit ecclesie, et edificavit castrum de Loucens in pace, et semper laboravit pro pace tocius episcopatus, et fecit murum in Civitate Lausannensi, super Covalou, et fecit murum et turrim in castro de Curtilia, et fecit castrum de Poedour et turrim in ripa Lausannensi 1, et libenter erat aput Curtiliam, et libenter exercebat agriculturam, et capitulo reddidit ecclesiam de Sisilli, et etiam aliquas recuperavit et acquisivit possessiones a, et tenuit episcopatum per .XIX. annos. Tandem accusatus aput dominum papam de incontinencia et insufficiencia nimia, in manu domini pape resignavit 2, et postea diu vixit.
Obiit autem Lausanne .VII. idus decembris, et fuit sepultus ante b capitulum c.

a s finale interl. b ante adj. interl. sur in biffé. c + De Landrico qui suscepit episcopatum ; nota ; regnabat anno .MC LX. adj. marg. mod.
1 Ed. : Gallia Christiana, t. XV, col. 349 (depuis multa bona ; abrégé). 2 Reg. : Helvetia Pontificia, p. 173, no 20 (daté : fin 1177-début 1178).

16 y.

Rogerus de Vico Pisano.

Ed. : Probationes, no 44 (jusqu'à .XXXVII. annos ; daté : 1174). — Reg. : Forel, no 655 (daté : de 1178 à 1212).

Rogerus suscepit episcopatum Lausannensem post Landricum, et fuit natus in Tulcia, de castro quod dicitur Vicus Pisanus, /40/ nobilis genere et moribus, subdiaconus domini pape et legatus in archiepiscopatu Bisuntino, homo honestus et litteratus et valde misericors, et multas substentavit guerras pro libertate ecclesie, et fecit castrum de Lucens, quod tamen per guerram fuit combustum, et refecit turrem de Ripa, quam Thomas, comes Sabaudie, diruerat 1, et acquisivit multas possessiones, sicut in kartulario meo continetur 2, et tenuit episcopatum per .XXX VII. annos. Tandem, senio confectus et infirmitate, episcopatui resignavit, et retinuit de bonis a episcopatus unde honorifice posset substentari et episcopalem sepulturam. Vixit autem postea simplex canonicus per .VIII. annos b et .III. menses, et dedit capitulo Lausannensi ecclesiam beati Stephani, et emit a Iohanne de Flumine de Lustrie unum modium albi vini censualem aput Lustrie, in casali fratrum de la Cumba, in vineis des Luns Traiz, quem dedit capitulo distribuendum canonicis qui interessent misse anniversarii sui.
Obiit autem anno ab incarnatione Domini .M CC XIX., .III. nonas marcii 3, et fuit sepultus cum pontificalibus et etiam pallio ante altare beati Iohannis baptiste, super quod postea reliquie beate Marie reposite fuerunt. Resignaverat autem anno ab incarnatione Domini .M CC XI., in dominica infra octavam Epyphanie 4, luna .I., in capitulo Lausannensi, in manu abbatis de Alcrest et prioris sancti Marii, qui erant delegati ad hoc a domino papa. Reddidit etiam sigillum et claves domus sue Cononi de Estavaie, preposito Lausannensi, et precepit Ludovico Dapifero et ceteris officialibus suis c ut predicto preposito responderent quousque in capitulo episcopus canonice esset electus d.

a s interl. b s interl. c s finale interl. d + De Rogerio episcopo ; de Castro de Lucens ; Cono de Staviaco adj. marg. mod.
1 Reg. : Forel, no 841 (daté : 1211). 2 Cf. infra, no 696. 3 Reg. : Forel, no 920. 4 Le 8 janvier 1212 (n. st.).

16 z.

Bertoldus de Neuchâtel.

Reg. : Forel, no 844 (daté : 1212 à 1220) ; Diesbach, p. 45.

Bertoldus a, filius Uldrici, comitis de Novo Castro b, thesaurarius Lausannensis, fuit electus anno ab incarnatione Domini .M CC XI., in octava Epyphanie 1, feria .VI., unanimi consensu tocius capituli, et tenuit episcopatum annis .VIII. et mensibus /41/ .VI., et dedit mense episcopali homines quos habebat, aput Pomiers c scilicet, et pro acquisitione d feodorum ad opus e mense episcopalis P., domino de Sancto Martino, pro hominio ligio .XL. libras ; Vu. de Fruencia similiter pro hominio ligio .XX V. libras ; Rodulfo de Mides pro hominio ligio .XX III. libras ; pro hominio Rodulfi f de Rota .XXX I. libras ; Hugoni de Vileta pro hominio .X. libras ; et quilibet dedit sedi episcopali de alodio suo. Dedit etiam dictus episcopus in acquisitione quarte partis decime de Gumuens .X. libras ; pro terra Guidonis de Sancto Symphoriano .XV. libras ; comiti de Grueria pro recuperatione mercati de Boullo et delendo illo de Grueri .XL. libras 2. Fecit etiam castrum de Vilarsel, et muravit Lustrie, et dedit capitulo ecclesiam de Losnay et de alodio suo curtem de Tela et cupam argenteam appendentem .VI. marcas et .III. uncias.
Obiit autem anno ab incarnatione Domini .M CC XX., .III. idus iulii, et tenuit episcopatum annis .VIII. et mensibus .VI.. Transivit autem feria .II., sole oriente, die qua preparatus erat iter arripere in subsidium terre Iherosolimitane 3, et planxit eum tam clerus quam populus inextimabili luctu g, 4.

a Beltoldus corr. en Bertoldus. b Casto corr. en Castro. c Après Pomiers, et exp. d Le ms. porte acquisione. e s interl. f Rodulfo corr. en Rodulfi. g + De Bertoldo episcopo ; nota ; Lustrie adj. marg. mod.
1 Le 13 janvier 1212 (n. st.). 2 Cf. M.D.S.R., t. XXII, no 25. 3 Sur ce projet de croisade, cf. Bernoulli, no 105 et 106. 4 Ed. : Zeerleder, t. I, no 122 (depuis Obiit autem). — Reg. : Rég. de Hauterive, no 353. Le dernier alinéa reproduit en substance le début du no 657 infra.

16 a'.

Girardus de Rougemont.

Ed. : Zeerleder, t. I, nº 122 (jusqu'à eodem anno ; ; Forel, no 927 (daté : 1220 à 1221) ; Fontes, t. II, p. 26, no 18.

Girardus, filius comitis Tiebaldi de Rubeo Monte, decanus sancti Stephani Bisuntini, fuit electus in episcopum Lausannensem anno ab incarnatione Domini .M CC XX., feria .VI., scilicet nono kalendas augusti, qui postulatus fuit in a


[f. 8 v.]

archiepiscopum Bisuntinum eodem anno, et a Trecensi et Lingonensi /42/ episcopis fuit absolutus a cura ecclesie Lausannensis apud Firmitatem super Albam, crastina Annuntiationis dominice 1, quibus dominus papa commiserat examinationem 2.

a + De Girardo electo adj. marg. mod.
1 Le 26 mars. 2 Cf. Bernoulli, no 110. La fin de ce paragraphe (depuis
feria .VI.) reproduit la fin du no 657 infra.

16 b'.

Vuillermus d'Ecublens.

Ed. : Fontes, t. II, p. 34, no 25 (fortement abrégé ; daté : 1221, 16 avril). — Reg. : Forel, no 939 (daté : 1221 à 1229).

Vuillermus, filius domni P. de Escublens, thesaurarius Lausannensis, fuit electus in episcopum Lausannensem anno ab incarnatione Domini .M CC XXI., .VI. decimo kalendas maii. Hic fecit turrem aput Lustriacum, et emit a Vuilermo, domino de Garestei, Iohannem de Lucens et Vu., fratrem suum, et eorum aberiamentum .XXX. libris. Dictos fratres cum aberiamento habebat dictus dominus de Garestei in feodo ab episcopo Lausannensi. Recuperavit etiam a Vuillermo de Domperro, tunc domicello, homines de Sinuns, quos pater suus et avus diu tenuerant, et dedit ei .XXX. libras et promisit quod eum faceret militem, sed quia morte fuit preventus, successor suus dominus Bonefacius dictum Vuillermum militem fecit. Recuperavit etiam dictus Vuillermus episcopus a domino Bertoldo de Novo Castro monetam Novi Castri, quam Uldricus, avus suus, acquisierat a Rogero, episcopo Lausannensi, quamvis contradicente capitulo et baronibus et burgensibus, et dedit dicto Bertoldo .C V. marcas argenti et .C III. libras Lausannensium 1.
Recuperavit etiam ab Aymone, domino de Fucinie, advocaciam Lausannensem cum pertinenciis 2, qui eam emerat a comitibus de Kybor, Vuarnero et Armanno 3, qui eam dicebant ad se iure hereditario pertinere, quia filii erant sororis Bertoldi, ducis Taringie, cuius pater eam emerat ab Ottone et Vu., dominis de Garestei, qui eam habebant in feodo a Landrico, Lausannensi episcopo, contra cuius prohibitionem dictus dux eam emit 4. Dedit etiam dictus Vuillermus episcopus supradicto Aymoni de Fucinie pro sepedicta advocatia .CCC XX. marcas argenti, et remisit ei dictus episcopus et capitulum dampna que intulerat /43/ ecclesie Lausannensi pro dicta advocatia ultra valentia .M. marcarum 5.
Accepit etiam in vadio a Galchero, domino de Blonai, portionem quam ipse habebat aput Viveis, scilicet quartam partem, pro .C LXXXX. libris, desiderans Viveis recuperare ad opus ecclesie Lausannensis 6, a qua alienatum fuerat iniuste per Lambertum, quondam episcopum Lausannensem. Accepit etiam in vadio a P. de Rubea Aqua et fratribus suis a advocatiam de Sancto Symphoriano pro .X. libris, et a Vu. de Palasuo illam de Lustrie pro .XL. libris. Tenuit autem episcopatum annis b .VIII., circa .VI. epdomadas minus, et dedit capitulo partem quam habebat in decima de Runens in helemosinam, de qua debentur singulis annis .XVIII. cupe frumenti et tantumdem avene et de vino secundum quod ibi accipitur canonicis in anniversario suo presentibus distribuenda.
Obiit autem anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII. c, .X. kalendas aprilis, hora noctis fere .III. d, 7.

a s finale interl. b s interl. c .M CC XXX VIII. corr. en .M CC XX VIII.. d + De Vullermo episcopo ; Lustriacum adj. marg. mod.
1 Ed. partielle du début : Zapf, p. 118 ; cf. le no 708 infra et Forel, no 943.
2 Cf. Forel, no 1013 et le no 735 infra. 3 Cf. Forel, no 1009. 4 Ed. : Forel, no 654 (depuis Recuperavit etiam ; daté : 1159 à 1177) ; Fontes, t. I, p. 444, no 45 (id.). 5 Cf. infra, no 735 ; éd. : Hist. Patr. Mon. Chart., t. I, col. 1292 (depuis Recuperavit etiam ; daté : 1226, 18 juin) ; Probationes, no 63 (id. ; daté : 1226, 19 juin) ; M.D.S.R., t. VII, p. 34 (id. ; daté : 1226). 6 Reg. : Forel, no 1026 (daté : circa 1226) ; Montet, no XXII (daté : 1221 à 1225) ; Ibid., no XXIV. 7 Ed. : Zeerleder, t. I, no 171 (depuis Obiit) ; Fontes, t. II, p. 98, no 84 (id.).

16 c'.

Bonefacius.

Ed. : Zeerleder, t. I, no 171 (abrégé) ; Ibid., t. I, no 230 ; Probationes, no 71 (jusqu'à per duos annos ; daté : 1229, 1-8 avr.) ; Ibid., no 78 (lege 77 ; la fin ; daté : 1231, 11 mars) ; Fontes, t. II, p. 98, no 84 (jusqu'à per duos annos) ; Ibid., t. II, p. 112, no 102 (la fin ; daté : 1231, 11 mars). — Reg. : Forel, no 1084 (daté : 1231 à 1239).

Post eum, sicut nec novum, nec quandoque mirabile, vota plurium in duo a separari : orta in capitulo discordia, duo fuerunt electi, et duravit contentio per duos annos.
Tandem dominus Gregorius papa dedit ecclesie Lausannensi in episcopum dominum Bonefacium, scolasticum Coloniensem, virum honestum et bene litteratum, qui diu studuerat Parisius, /44/ et rexerat primo scolas in artibus et postea in theologia. Misit autem capitulum aput Coloniam de mandato domini pape pro eo thesaurarium et duos alios canonicos, qui eum adduxerunt in civitatem Lausannensem anno ab incarnatione Domini .M CC XXX. b, .V. idus marcii. Hic fecit fieri muros castri de Vilarsel et muros de Boullo c, 1.

a in duo adj. interl. b Après le troisième X est un élément effacé. c + De Bonefacio episcopo adj. marg. mod.
1 Reg. : Diesbach, p. 67.

17.   1231 à 1240. — Lausanne.

Continuation de la chronique des évêques de Lausanne.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 49 ; Chronica, p. 40 ; Waitz, p. 803. — Trad. : Bridel III, t. 12, p. 167 (très abrégé et combiné avec des données fournies par les annales, no 14 supra) ; Bridel IV, t. 12, p. 79 (id.).

17 a.

Fin de l'épiscopat de Bonefacius.

Ed. : Zeerleder, t. I, no 171 (fragment) ; Ibid., t. I, no 230. — Reg. : Diesbach, p. 67.

Et transtulit villam de Cortilia in loco qui dicitur Rochi, et bastivit eam. Et tenuit episcopatum annis .VIII. et mensibus .IIII. et septimanis a .II. b. Et resignavit Anagnie, in manu domini Gregorii pape, anno Domini .M CC XXX IX., qui nobis misit litteras resignationis quarum tenor talis est :

a s finale interl. b Et transtulit... .II. adj. marg.

17 b.   1239, 15 juillet. — Anagni.

Mandement de Grégoire IX au chapitre de Lausanne, portant à sa connaissance la résignation de l'évêque Bonefacius, et enjoignant aux chanoines d'élire son successeur dans un délai de trois mois, avec le conseil de l'archevêque de Besançon et de l'évêque de Langres, faute de quoi les deux prélats y pourvoiront eux-mêmes.

Ed. : Zeerleder, t. I, no 230 ; Fontes, t. II, p. 191, no 181. — Trad. : Verdeil I, p. 147 ; Verdeil II, p. 123. — Reg. : Probationes, no 118 ; Forel, no 1201. — Ce mandement ne se trouve pas dans les Registres de Grégoire IX publiés par L. Auvray.

Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis capitulo /45/ Lausannensi salutem et apostolicam benedictionem. Venerabilis frater noster B., episcopus quondam Lausannensis, ad presentiam nostram accedens, a nobis cedendi licentiam ex variis causis cum multa instantia postulavit, quam licet ei multociens duxerimus denegandam, demum tamen, multa precum importunitate devicti, a vinculo quo tenebatur ipsi ecclesie, pontificali sibi honore dimisso, eum duximus absolvendum. Nolentes igitur ut ecclesia ipsa per vacationem diutinam dispendia paciatur, universitati vestre per apostolica scripta mandamus quatinus infra tres menses post receptionem presentium, cum consilio venerabilium fratrum nostrorum archiepiscopi Bisuntini et episcopi Lingonensis, de quorum probitate a plenam in Domino fiduciam obtinemus, provideatis vobis de persona ydonea per electionem canonicam in pastorem. Alioquin eisdem nostris dedimus litteris 1 in mandatis b ut ipsi ex tunc auctoritate nostra provideant ecclesie memorate, contradictores per censuram ecclesiasticam appellatione postposita compescendo. Datum Anagnie, idibus iulii, pontificatus nostri anno .XIII..

a Le ms. porte de quorum plenam in Domino probitate ; ordre des mots rétabli par signes de renvoi. b s interl.
1 Les lettres à l'archevêque de Besançon et à l'évêque de Langres ne se trouvent pas dans les Registres de Grégoire IX publiés par L. Auvray. Les expéditions ne m'en sont pas connues.


.VIIII.

17 c.   [1239.] — S. l.

Lettre de Bonefacius, ancien évêque de Lausanne, au chapitre de Lausanne, lui exposant les motifs de sa résignation et le mettant au courant de quelques affaires pendantes.

Ed. : Zeerleder, t. I, no 230 ; Gallia Christiana, t. XV, Instr., col. 165 ; Fontes, t. II, p. 192, no 183 (daté : 1239, après le 23 sept). — Trad. : Bridel I, t. 9, f. b 12 ; Bridel II, t. 3, p. 95 ; Bridel III, t. 2, p. 50 ; Bridel IV, t. 2, p. 38 ; Mémorial de Fribourg, t. 6, p. 13 (très abrégé). — Reg. : Probationes, no 118 a ; Forel, no 1200.

Idem Bonefacius misit capitulo Lausannensi litteras quarum tenor a talis est :
B., sola Dei miseratione episcopus quondam Lausannensis, C., /46/ preposito Lausannensi, et capitulo, militibus et civibus universis sibi karissimis salutandis salutem et pacem perpetuam in Christo. Quia non est ponderatio vite continentis 1, nec est ponderatio salutis anime, nec dabitur aurum obrizum pro ea 2, quam enim dabit homo commutacionem pro anima sua 3 ? Ideo, proponens et disponens providere saluti proprie et saluti animarum mihi commissarum, necnon et utilitati ac profectui Lausannensis ecclesie, in qua posuerat me Deus ut fructum facerem, quem facere Dei gratia cooperante speraveram, set non valui curare Babilonem nec sanare emoroissam in qua non est sanitas a planta pedis usque ad verticem 4, que pregravissime ventrem dolet et latera sine spe sanationis, ne inaniter laborarem in domo exasperante 5 que non potest pacificari, cum multis instantiis petivi, sicut iamdudum petiveram frequenter et instanter per me et per alios, cessionem a domino papa et fratribus, quam per Dei gratiam tandem, licet cum magna difficultate, obtinui, quod vos celavi b, cum nuper essem Lustriaci, propter causas diversas, nec duxi propalare c donec fuissem loqutus venerabili patri domino archiepiscopo Bisuntino. Det vobis dominus Ihesus Christus pastorem qui valeat conterere Sathanam vos conturbantem sub pedibus suis. Quod diu fui in curia Romana non fuit culpa mea. Diutius ibi moratus fuissem, si per omnia voluntati domini pape consensissem. Accepi mutuo .C. marcas et .X. a cive Romano Petro de Turre et fratre suo, pro quibus debent eis persolvi .C. et .XL. marce in proximis nundinis apud Barrum, alioquin excrescent usure gravissime. Litteras domini pape habent predicti fratres executorias, et executorem dominum Gaufredum, episcopum Sabinensem, qui debet compellere dominum episcopum ad persolvendum pecuniam predictam 6. Et vos, domini canonici, debetis instare commonendo dominum episcopum, quem Deus providum et strenuum det vobis, ut cogitet sollicite de persolvendo. Predicti fratres habent litteras meas in quibus est summa .C L II. marcarum, set ipsi remiserunt mihi .XII. marcas pro eo quod possent habere litteras domini pape predictas, quas impetravi cum magna difficultate. Cum solutio fiet predicte pecunie, exigantur littere mee et papales. Refero gratias domino /47/ preposito et omnibus qui me honoraverunt canonicis et aliis. Condonet Dominus omnibus qui me iniuste offenderunt. Si quem iniuste offendi, quod non memini, veniam peto. Diligat Dominus omnes qui diligunt ecclesiam d Lausannensem, humiliet omnes inimicos eius. Ipsam diligimus et personas eius et homines, et semper diligemus, parati ad bonum eius promovendum semper ubicumque valebimus. Ceterum significamus e vobis et asserimus, salva conscientia et bona fide, quod decanatum de Viveis contulimus Uldrico de Chebre, ante Nativitatem Domini proximo preteritam 7, et excommunicavimus omnes contradictores et iniuriantes eidem in eodem decanatu, quem contra salutem anime sue inquietat thesaurarius Lausannensis Vu. ; conmoneatis eundem quod dimittat in pace predictum Uldricum. Circa festum sancti Martini 8 proximo preteritum fuit annus quod recepi litteras de morte Ade, qui tenuit ecclesiam de Severi, quam statim contuli magistro Balduino. Hoc dico bona fide coram Deo et angelis suis, sicut de predicto decanatu. Insuper sciatis f quod omnes litteras de causa Chunicensis ecclesie dimisi Rome in domo Predicatorum, in archa quadam parva clausa, exhibendas tantum episcopo Lausannensi vel nuncio suo, in quibus quia fit mentio frequens de imperatore et balivis suis, nullus auderet ferre litteras ipsas de curia. Favorabilem habui dominum papam et omnes fratres in predicta causa, sed fortes adversarios inveni notarium domini pape et magistrum Iohannem Capuanum et Conradum, marescalcum pape, qui sunt fratres de domo Theuthonicorum. Fratres autem domus Theutonicorum non in gratia sunt domini pape, quia offenderunt eum, sicut audivi in curia et ab ipso domino papa. Sit vobis pax et salus perpetua in Christo. Summa consilii est in causa ecclesie Chunicensis defendere ecclesiam gladio materiali, que gladio materiali impugnatur. Eadem ecclesia debet refundere expensas ecclesie Lausannensi quas feci eundo Romam 9. Carens sigillo, usus sum sigillo domini archiepiscopi. Valete semper in Christo. Orate pro me.

a tenor adj. interl. b Après i, s effacée. c proopalare corr. en propalare. d Le ms. porte elcclesiam. e Le ms. porte significam. f s finale interl.
1 Cf. Eccli. XXVI, 20. 2 Job XXVIII, 15. 3 Matth. XVI, 26. 4 Is. I, 6. /48/ 5 Cf. Ez. II, 8. 6 Les pièces relatives à cet emprunt ne me sont pas connues. Par contre, les Archives cantonales vaudoises, sous la cote C IV 29, conservent une quittance datée de Bar-sur-Aube, 1233, établie en faveur de l'évêque Bonefacius dans un cas analogue. Cf. la pièce justificative no 15. 7 Le 25 décembre 1238. 8 Le 11 novembre. 9 Sur l'affaire de Könitz, cf. H. Fœrster, Der heilige Bonifatius in Lausanne, dans Historisches Jahrbuch, t. 57 (Köln, 1937), p. 300 ss.

17 d.   895, 28 janvier. — S. l.

Privilège de Rodolphe Ier, roi de Bourgogne, conférant, à la requête de Boso, évêque de Lausanne, la libre élection de leur évêque au clergé et au peuple de Lausanne.

Ed. : Zapf, p. 30 ; Gallia Christiana, t. XV, Instr. col. 127 ; Fontes, t. I, p. 256, no 8 ; Ibid., t. II, p. 178, no 169. — Trad. : Bridel I, t. 13, f. c 7 ; Bridel II, t. 4, p. 79 ; Bridel III, t. 3, p. 39 ; Bridel IV, t. 3, p. 28 ; Verdeil I, p. 45 ; Verdeil II, p. 41. — Reg. : Böhmer, Reg. Karolorum, no 1485 ; Probationes, no 120 ; Hidber, no 874 ; Forel, no 94 ; Dufour, no 8.

Set quia in litteris resignationis continebatur quod infra tres menses post receptionem ipsarum litterarum cum consilio archiepiscopi Bisuntini et episcopi Lingonensis capitulum eligeret, et ipsum capitulum a per .CCC XXX IIII. b annos habuerat c liberam potestatem eligendi, C., prepositus Lausannensis, fecit scribi hanc cartam que sequitur, sicut scriptum invenit verbo ad verbum in antiquo cartulario d beate Marie :
In nomine sancte et individue Trinitatis, Rodulfus, divina annuente clementia piissimus rex. Quanto liberius et largius militantibus Deo opem contulerimus congruum, et quod ad cultum ipsius pertinet e libenter impertierimus auxilium, credimus a benigno Deo multiplicatam nobis reddi in futuro mercedem, et in presenti etiam auxilium oportunum confidimus largiri. Qua de causa omnium fidelium f


[f. 9 v.]

sancta Dei, nostrorum videlicet et futurorum, industria sciat quoniam venerandus pontifex Lausannensis ecclesie Boso humillimis clementiam magestatis nostre precibus expostulavit quatinus, sicuti pluriores ecclesie per Galliam ex largitate imperatorum et regum habent liberam in elegendo pastorem /49/ potestatem, ita et nos dono benignitatis nostre supranominate sancte ecclesie Lausannensi, cui ipse preesse videbatur, libenter indulgeremus. Cuius denique peticionem Deo hominibusque acceptam prono suscipientes animo, has litteras per auctoritatem regiam facere ob honorem alme Dei genitricis Marie et emolumentum anime nostre regnique nostri tranquillitatem iussimus, constituentes omnimodis ut quando proprium rectorem, morte interveniente, filii frequenter prelibate Lausannensis amiserint ecclesie, habeant g liberam potestatem secundum canonicam institutionem eligendi sicubi h dignius repperiri voluerint de propria ecclesia pastorem. Si autem, quod non obtamus, in eadem ad hoc opus idoneus minime fuerit repertus, de convicina ecclesia petant sibi dari, tantum ut nullus ibidem consecretur nec preponatur nisi qui a clero et populo sancte ecclesie Lausannensis fuerit electus. Si quis autem aliter agere temptaverit, apud Dominum et sanctam Mariam sit reus. Ut ergo hoc privilegium inconvulsum per cuncta secula conservetur, manu nostra subter firmavimus et de anulo nostro sigillari fecimus. Almavuinus notarius ad vicem Vualtharii archichancellarii recognovi i. Datum .V. kalendas februarii, anno ab incarnatione Domini .DCCC XC V., anno vero domini Rodulfi regis .VIII., indictione .XIII. j.

a Après capitulum, fere exp. b .XXX IIII. adj. interl. c haberet corr. en habuerat. d Le ms. porte catulario. e Biffé : in presenti etiam auxilium oportunum. f + Nota de ellectione episcoporum quod post sc[r]ipserunt canonici (lecture incertaine) adj. marg. mod. g Après b, deux lettres exp. et biffées. h sicubi répété, effacé. i recognivi corr. en recognovi. j + Debet fieri electio episcopi de propria ecclesia etc. adj. marg. mod.

17 e.

Election de Boso.

Reg. : Forel, no 92 (daté : 892).

Non ignotum nonnullis habetur quomodo nota civitas Lausannensis proprio fuit privata episcopo, hoc est Hieronimo a bone memorie nominato, post cuius transitum domnus clementissimus rex Ruodulfus, cogitans et vere sciens non posse existere iamdictam ecclesiam sine rectore et gubernatore, venit in dictam b civitatem pariter cum archiepiscopo et Eringo episcopo, /50/ cupiens et ardenter desiderans cum prefatis episcopis huiusmodi invenire qui Deo extitisset acceptus et note ecclesie suis profuisset utilitatibus, quem Domino amminiculante satis dignum invenit. Nam multis compertum creditur esse qualiter Ragemfredus, archidiaconus nominati episcopi Hieronimi, voluit pontifex existere post eius excessum, et eo vivente fecit se clero et populo acclamare in episcopum, quod omnino nefas existit. Dum ergo domnus rex ibi adesset, querens quem plus vellent, dixerunt et acclamaverunt Bosonem diaconum, illorum nutritum ab infancia, omnibus cognitum. Tunc interrogavit eos archiepiscopus cur Ragemfredum precati sunt eum benedicere in episcopum, et respondit clerus et populus hoc magis timore actum fuisse quam amore c. Tunc itaque prefatus archidiaconus habuit electionem quam dicebat factam post mortem sui senioris, quam omnes falsam dixerunt, et fecerunt eam, manibus scindentes et iudicantes non posse agere electionem nolente rege et archiepiscopo vel eius misso, non adesse. Extimplo igitur Ragenfredus, amore sui senioris d, eiusque voluntate adimplere volens, vidensque quod nec e clerus, nec populus eum vellet, floccipendit et dimisit, quatinus hoc iam amplius non removere 1. Confestim quidem omnes una voce : Bosonem, Bosonem, diaconum litteris peritum, moribus politum, ex sublimi prosapia propagatum acclamaverunt, et electionem fecerunt, gratias illo agentes qui tristes consolatur et eos qui illum invocant pie exaudit. Quem Deus in ipsa sede plurimos annos conservet et ornet. Hac in racione presentes fuerunt Arimbertus cum omni clero et populo, vassalli etiam dominici sine numero, populus utriusque sexus innumerabilis, et nomina siquis in presentiarum venire voluerit apud nos omnia singula habentur statim pandemus.

a e adj. interl. b Après dictam, d effacé. c Le ms. porte amare. d seniores corr. en senioris. e Après nec, amore biffé.
1 Le texte de ce passage, peu clair, est vraisemblablement corrompu.

17 f.

Election de Libo.

Ed. : Schweitzersches Museum, septembre 1784, p. 269 ; Hist. Patr. Mon. Chart., t. I, col. 130 (daté : 928). — Trad. : Bridel I, t. 13, f. c 9 (daté : 927) ; Bridel II, t. 4, p. 84 ; Bridel III, t. 3, p. 44 ; Bridel IV, t. 3, p. 30 ; Mémorial de Fribourg, t. 3, p. 115 (abrégé) ; Ibid., t. 5,/51/ p. 293 (id.). — Reg. : Hidber, no 995 (daté : 927 (928), 5 mars) ; Forel, no 132 (daté : 927) ; Rég. genev., no 123 (id.) ; Dufour, no 30.

Auctoritas divina et sanctorum patrum instituta in omnibus docent ac firmiter prohibent ut nullus detur episcopus, nisi qui a clero et populo digne fuerit expetitus et electus. Quapropter Lausonensis ecclesia proprio pastore viduata et nimium multis tribulationibus afflicta, unanimes omnes elegerunt sibi rectorem virum nobilem et prudentem, divinis cultibus insistentem, nomine Libonem, ipsius ecclesie natum et cum ipsa ecclesia bene conversatum et usque in presens laudabiliter educatum. Hunc autem electum supranominatum domni Ruodulfi, regis ipsius regni, dominatoris conspectibus presentaverunt et sibi episcopum postulaverunt 1. Qui vero inquirens diligenter et examinans cum episcopis, comitibus et vassis dominicis, ipsum omnes conlaudaverunt,


.X.

et conclamaverunt a maiore usque ad minimum talem ministrum pastorali officio satis esse aptum. Hanc ergo omnium factam electionem domnus rex, more regio, fato sepe electo, videlicet Lyboni, episcopatum a commisit et canonice ordinare precepit. Adelgaudus episcopus presens et conlaudans consensit. Hugo marchio similiter consensit. Hugo, comes palatinus b, similiter. Vuido comes c similiter. Anselmus comes. Engelseacus comes. Emico. Gauslenus. Gauspertus. Teudinus. Otto. Boso. Azo. Vuagulfus d prepositus. Beroldus sacrista. Aymo lector. Drogo e decanus. Hieronimus presbyter. Berengarius levita. Desiderius levita. Siefridus levita. Isti et alii plures. Vuiunusus decanus consensit. Ruodbertus presbyter consensit. Actumque villa Cavorniaco. Domnus Berengarius, archiepiscopus Vesoncionensis in omnibus consensit. Elisagar, episcopus Bellicensis, presens fuit et benedixit. Tatto episcopus presens f fuit.

a Sur le premier p, tilde superflu. b Le ms. porte palatus. c comes adj. interl. d Après Vuagulfus, episcopus exp. e Après Drogo, lector exp. f s finale interl.
1 Ed. : Gallia Christiana, t. XV, col. 334 (depuis Lausonensis ecclesia ;
abrégé)./52/

17 g.   1239, 17 novembre. — Lausanne.

Différend entre les chanoines, à l'occasion de la résignation de l'évêque Bonefacius, au sujet des clefs, qui sont finalement confiées au clerc Lanbertus, fils de Vivet.

Ed. : Zeerleder, t. I, no 242 (abrégé) ; Fontes, t. II, p. 193, no 184 (avec quelques coupures). — Reg. : Probationes, no 120 ; Forel, no 1205 ; Rég. genev., no 725 (daté : 1239, 25 avr.).

Facta resignatione a domino Bonefacio, episcopo Lausannensi, C. prepositus et capitulum Lausannense petierunt claves a P. Dapifero, fratre Nicholai Dapiferi, qui eas habebat antequam sciretur resignatio dicti Bonefacii episcopi. Set ipse eas reddere noluit, dicens quod dapifer debebat eas custodire. Capitulum vero respondit quod de iure commoni spectabat ad capitulum administratio tocius episcopatus, tam temporalium quam spiritalium, sede vacante. Et quando dominus Rogerus episcopus resignavit, claves fuerunt aportate preposito et capitulo et sigillum. Sigillum frangi fecit, et claves commisit Lanberto de Ponterosa capellano. Et precepit dictus Rogerus episcopus officialibus suis et fidelibus quod obedirent preposito et capitulo sicut episcopo, donec in ecclesia Lausannensi canonice in episcopum aliquis eligeretur. Sublato autem de medio domino Vullermo bone memorie episcopo, C. prepositus et capitulum commiserunt amministrationem episcopatus a integre, tam temporalia quam spiritalia, P., filio comitis Sabaudie, qui erat prepositus Augustensis 1. Ille tenuit administrationem episcopatus integre circa biennum, et commisit claves quando sibi placuit Vuarnero capellano et quandoque Girardo de Borgo canonico et quandoque Vincentio clerico, et hec usque ad adventum domini episcopi Bonefacii. Auditis ex utraque parte pluribus allegacionibus, in hoc tandem convenerunt C. prepositus et capitulum et dictus P. Dapifer, quod dictus prepositus convocaret quos crederet scire huius rei veritatem, et quod ipsi inde concordarent dictus P. Dapifer promisit se observaturum b. Dictus prepositus convocavit inter duo altaria G. sacristam, Io. succentorem, N. de Cha., Iacobum de Burgo, canonicos, et Vullermum Bevro et Lodovicum Maiorem, milites, et ibi fuit recognitum et concordatum quod in resignatione /53/ domini Rogeri episcopi fuerunt claves reddite C. preposito et capitulo et sigillum, et prepositus et capitulum commisit claves Lamberto capellano. Et defuncto domino Vullermo episcopo, prepositus et capitulum commiserunt amministrationem totius episcopatus supradicto preposito Augustensi, et ille commisit claves quibus sibi placuit. Relata hac recognitione in revestiario, P. Dapifer fecit afferri claves et reddi in manu prepositi, qui de consilio capituli commisit eas Lanberto, filio Vivet, clerico, et dictus P. Dapifer computavit ibi quid collectum fuerat eodem anno ad opus episcopi in vino et annona. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IX., in festo sancti Aniani, et interfuerunt cum C. preposito, Vu. thesaurarius, Iohannes cantor, G. sacrista, N. de Cha., Io. succentor, P. de Vileta, Amedeus du Bornel, Rodulfus de Vuflens, Udricus Dapifer, Iacobus de Burgo, Amedeus de Gebennis, Rodulfus de Monz, canonici, et P. Dapifer, Vu., frater suus, Girardus de Chesaz, Vullermus Bever, Vu. de Grancie, Vu. de Escublens, Vu. de Sancto Protasio, Savaricus, frater suus, G. de Sotens c, Lodovicus Maior, milites, Vu. de Oruns, Luisez, filius Dapiferi, domicelli, Bovo Francos, Iacobus Salterius, burgenses, et alii multi d.

a Après episcopatus, quam effacé. b ob adj. interl. c Après Sotens, mi exp. d + Petrus, filius comitis Sabaudie, fuit prepositus Augustensis et sindicus Lausannensis adj. marg. mod.
1 Reg. : Forel, no 1061 (daté : 1229, 6 avr.) ; Rég. genev., no 644 (id.) ; cf. infra, no 784.


[f. 10 v.]

17 h.   1239, 17 et 18 novembre. — Lausanne.

Inspection du cellier par le prévôt Cono.

Eadem die C. prepositus ivit ad cellarium et illud fecit reserari et intravit intus cum quibusdam de supradictis et cum aliis a multis, et fecit videri que in cellario erant.
Die sequenti misit C. prepositus ad cellarium P. de Vileta et Amedeum du Bornel et Vu. Bever, ut facerent vina que intus erant randari.

a alliis corr. en aliis./54/

17 i.   1239, 30 novembre. — Latran.

Mandement de Grégoire IX au chapitre de Lausanne, prolongeant d'un mois le délai accordé pour l'élection du successeur de l'évêque Bonefacius, afin de permettre à l'évêque de Langres de prendre part à cette élection, en un lieu qui lui soit accessible.

La date du 29 novembre 1239, proposée jusqu'ici par les éditeurs, repose sur une mauvaise lecture du texte. Cf. infra, note e.

Ed. : Zeerleder, t. I, no 242 ; Fontes, t. II, p. 196, no 186. — Reg. : Probationes, no 121 ; Forel, no 1206 ; Potthast, no 10 817. — Ce mandement ne se trouve pas dans les registres de Grégoire IX publiés par L. Auvray.

Post hec venerunt ad nos tales littere :
Gregorius, servus servorum Dei, dilectis filiis capitulo Lausannensi salutem et apostolicam benedictionem. Cum olim, venerabilis fratris nostri episcopi quondam a Lausannensis cessione recepta, vobis dederimus nostris literis 1 in mandatis ut, ne vestra ecclesia per vacationem diutinam dispendia pateretur, infra tres menses post receptionem earum cum consilio venerabilium fratrum nostrorum archiepiscopi Bisuntini et episcopi Lingonensis, de quorum probitate b plenam in Domino fiduciam obtinemus, provideritis vobis de persona ydonea per electionem canonicam in pastore, alioquin mandabamus eisdem ut ipsi auctoritate nostra providerent ecclesie memorate, quia predicto Lingonensi, sicut ab ipso accepimus, ad eamdem ecclesiam securus non patet accessus, universitati vestre per apostolica precepta mandamus quatinus locum aliquem ad quem idem c secure accedere d valeat deputare curetis, illuc aliquos destinantes ex vobis potestatem habentes ipsi ecclesie vice omnium providendi, iuxta priorum continentiam litterarum. Tempus autem vobis ad eligendum indultum per unius mensis spacium prorogamus. Datum Laterani, .II. e kalendas decembris, pontificatus f nostri anno terciodecimo.

a Le ms. porte qondam ; l'initiale est une l (initiale de Lausannensis qui suit) transformée en q. b Sur l'e, tilde superflu. c Après idem, mot effacé, peut-être secure. d Sur le second c, tilde superflu. e Le scribe avait écrit .III. kalendas decembris, puis il a exponctué le premier jambage de .III.. f Le ms. porte potificatus.
1 Cf. supra, no 17 b./55/

17 j.   [1239], 3 décembre. — S. l.

Lettre de Robertus, évêque de Langres, au chapitre de Lausanne, l'invitant à procéder à l'élection de l'évêque de Lausanne en un lieu où lui-même pourrait se rendre sans danger, soit à Besançon ou à Dôle.

Ed. : Zeerleder, t. I, no 242 (abrégé). — Reg. : Probationes, no 122 ; Forel, no 1208.

R., divina miseratione Lingonensis ecclesie minister humilis, viris a venerabilibus et discretis amicisque karissimis preposito et capitulo Lausannensi salutem in Domino. Noveritis quod dominus papa electionis vestre terminum, sicut vobis per suas litteras constabit 1, per mensem prorogavit. Set cum ad partes vestras propter imminens nobis periculum, sicut vobis significatur per eundem, non possimus accedere, parati tamen essemus apud Bisuntium vel Dolum personaliter venire, universitatem vestram rogamus quatinus ad alterum istorum locorum convenire velitis, et nobis circa .XX. dies a Natali Domini per Dei gratiam venturis 2 in nostris partibus vestram super hiis remandetis voluntatem. Datum sabbato b post dominicam primam adventus Domini. Venerunt autem ad nos latores presentium in vigilia beate Katherine 3.

a Le ms. porte viri. b Après sabbato, de effacé.
1 Cf. supra, no 17 i. 2 Le 25 décembre 1239. 3 Cette phrase est susceptible de plusieurs interprétations. Elle pourrait se rattacher aussi bien au no 17 k qu'au no 17 j, et les mots ad nos pourraient désigner le chapitre de Lausanne plutôt que l'évêque de Langres. S'il s'agissait du chapitre de Lausanne, la vigilia beate Katherine ne pourrait être que le 24 novembre 1240. Or cela est impossible, l'une et l'autre lettre étant parvenues à Lausanne bien avant cette date. Une lettre de l'archevêque de Besançon au chapitre de Lausanne, qu'on peut dater avec certitude du 30 décembre 1239 (conservée aux Archives cantonales vaudoises, sous la cote C V a 23 ; cf. infra, pièce justificative no 25) prouve que le no 17 j était arrivé à Lausanne avant cette date. Quant au no 17 k, Cono d'Estavayer en avait eu connaissance avant le 10 avril 1240, ainsi qu'il ressort du no 17 l. Les mots ad nos désignent donc l'évêque de Langres, et la phrase Venerunt autem ad nos... appartient au no 17 j. Il doit s'agir de la date à laquelle étaient arrivés auprès de l'évêque de Langres, venant de Lausanne peut-être, les messagers auxquels il a confié la lettre no 17 j pour l'acheminer vers sa destination./56/

17 k.   1240 (n. st.), 28 mars. — Besançon.

Lettre de Geoffridus, archevêque de Besançon, aux prieurs de Sainte-Marie-Madeleine et de Saint-Sulpice, leur mandant de citer le prévôt et le chapitre de Lausanne, au nom du dit Geoffridus et de Robertus, évêque de Langres, à comparaître le 10 avril à Autrey-lès-Gray, ou d'y envoyer des procureurs, pour élire l'évêque de Lausanne.

Cette lettre est postérieure de peu au no 17 k, du 28 mars 1240, qui s'y trouve mentionné. Mais la date de fin mars, proposée par divers éditeurs, est trop rapprochée de la précédente.

Ed. : Zeerleder, t. I, no 242 (abrégé) ; Fontes, t. II, p. 203, no 193. — Reg. : Probationes, no 124 ; Forel, no 1215.

G., permissione divina Bisuntinus archiepiscopus, dilectis in Christo filiis religiosis a viris sancte Marie Magdalene et Sancti Sulpicii prioribus, Lausannensis dyocesis, salutem in Domino. Scripsit nobis venerabilis pater R., Dei gratia Lingonensis episcopus, ut nostro et suo nomine citaremus venerabilem prepositum et capitulum Lausannensem ut die martis proxima post Ramos palmarum 1 apud Autri coram nobis duobus comparerent ad procedendum super negocio Lausannensis ecclesie, nobis et eidem episcopo auctoritate apostolica commisso. Unde vobis mandamus quatinus personaliter accedentes ad dictos prepositum et capitulum Lausannensem, ipsos nostro et eiusdem domini episcopi nomine citetis, ut predictis die et loco per se vel per procuratores sufficienter instructos cum pleno eligendi mandato coram nobis compareant ad procedendum et tractandum super ipso negocio Lausannensis ecclesie quantum de iure secundum mandatum apostolicum poterit procedi. Quod si non ambo hiis exequendis personaliter interfueritis, alter vestrum ea nichilominus diligenter exequatur, nobis quid inde factum fuerit plenarie rescribendo et presentis citatorii eisdem preposito et capitulo copiam faciendo, et ipsis preposito et capitulo exponendo quod in ipsis litteris domini Lingonensis continebatur quod in ipso citatorio nostro sigillo erat contemptus b. Datum Bisuntii, die mercurii post Annuntiationem dominicam, anno Domini .M CC XXX. nono.

a s finale interl. b Il faut, semble-t-il, comprendre : contentus.
1 Le 10 avril 1240. /57/

17 l   [1240, avril.] — S. l.

Lettre de Cono, prévôt, et d'une partie du chapitre de Lausanne à Geoffridus, archevêque de Besançon, et à Robertus, évêque de Langres, leur annonçant l'élection de Philipus de Savoie, primicier de Metz, comme évêque de Lausanne.

Cette lettre est postérieure de peu au n° 17 k, du 28 mars 1240, qui s'y trouve mentionné. Mais la date de fin mars, proposée par divers éditeurs, est trop rapprochée de la précédente.

Ed. : Zeerleder, t. I, n° 242 (abrégé) ; Probationes, n° 125 (daté : 1240, mars ou avr.) ; Fontes, t. II, p. 204, n° 194 (daté: 1240, fin mars-début avr.). — Reg. : Forel, n° 1214 (daté : 1240, fin du mois de mars).

Reverendis in Christo patribus ac dominis G., Dei gratia archiepiscopo Bisuntino, et R., eadem gratia episcopo Lingonensi, C. prepositus, Vu. thesaurarius, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, O., prepositus Solodorensis, A., prepositus Novi Castri, magister L., scolasticus Lausannensis, O., decanus Novi Castri, R. de Roveno, P. de Vileta, R. de Vufleins, G. de Burgo, U. Dapiferi, Vu. de Gomoins, R. de Monz, Vu. de Chanvent, canonici Lausannenses, subiectionem et reverentiam tantis patribus debitas cum salute. Litteras paternitatis vestre recepimus sigillo vestro, domine archiepiscope, sigillatas, in quibus contenebatur quod nos ad citationem vestram die martis 1 proxima post Ramos palmarum apud a Autri coram vobis duobus compareremus per nos vel per procuratores sufficienter


.XI.

instructos, cum pleno eligendi mandato, ad procedendum super negocio ecclesie Lausannensis. Ad quod reverentie vestre sic duximus respondendum quod cum dominus papa, sicut vestra discretio non ignorat, capitulo nostro terminum prefixisset infra quem cum consilio vestro ecclesie nostre de episcopo provideret, idem capitulum ad locum, domine episcope Lingonensis, sicut per vestras litteras vidimus 2, vobis tutum, videlicet apud Bisuntium, diem vobis duobus significatam prope finem termini a summo pontifice prefixi ad eligendum episcopum concorditer assignavit, ad quam omnes canonici nostri qui /58/ voluerunt, debuerunt b ac potuerunt, personaliter vel per procuratores destinatos cum litteris, non tamen sine conductu et difficultate non minima accesserunt. In qua cum videremus quod propter absentiam vestram, domine Lingonensis, vestrum non possemus habere consilium, nec ipsum possemus expectare ulterius, cum terminus nobis prefixus non durabat nisi per biduum, Philipum, Metensem primecerium, fratrem comitis Sabaudie, per quem solum speramus nostram ecclesiam ab infinitis obpressionibus relevari, elegimus in c postulandum in ecclesie nostre episcopum et pastorem et appellavimus, ponentes nos et postulationem nostram sub protectione summi pontificis, super ad Romanam curiam proprios nuncios destinantes. Inde est quod nos d reverendam discretionem vestram flexis genibus exoramus quatinus, consideratis ecclesie nostre miseriis, laboretis quod ipsi ecclesie preficiatur primecerius memoratus, nec moleste ferat vestra discretio si per sollempnem nuncium non misimus presentes litteras, cum propter raptores et inimicos ecclesie non simus ausi Lausannensem egredi civitatem, quia si vobis intimaremus dampna de novo illata ecclesie per homicidia, captiones hominum, predas et rapinas, timemus ne vobis tedium generarent e. Scituri quod ad tollendam multitudinem sigillorum si singuli nostrum singula apponerent, nos, quorum sigilla presentibus non sunt apposita, appositione sigillorum prepositi nostri et thesaurarii sumus contenti.

a apud adj. marg. remplace une rature dans le texte. b Le début du mot a été corrigé. c in écrit sur lettre effacée. d nos adj. interl. e Le ms. porte gnerarent.
1 Le 10 avril 1240. 2 Cf. supra, n° 17 j.

17 m.   [1240, 10 au 22 avril.] — S. l.

Lettre de Iohannes de Cossonay, évêque élu de Lausanne, au prévôt et au chapitre de cette ville, leur annonçant son élection par Geoffridus, archevêque de Besançon, et Robertus, évêque de Langres.

Le 10 avril 1240 était le jour fixé pour l'élection de l'évêque de Lausanne (cf. supra, no 17 k), et c'est pour le 22 avril que Iohannes annonce son retour dans cette ville.

Ed. : Zeerleder, t. I, no 242 (abrégé) ; Probationes, no 126 (daté :/59/ [1240], fin mars ou début d'avril) ; Fontes, t. II, p. 205, no 195 (daté : 1240, probablement le 12 avril). — Trad. : Mémorial de Fribourg, t. 6, p. 19 (abrégé). — Reg. : Forel, no 1217 (sans date).

Iohannes, Dei miseratione Lausannensis electus, venerabilibus viris, fratribus amicisque karissimis C. preposito totique capitulo Lausannensi salutem et sincere dilectionis aumentum. Reverendi patres et domini G., Dei gratia Bisuntinus archiepiscopus, et R., eadem gratia Lingonensis episcopus, quo motu, qua consideratione nescimus, personam nostram licet immeritam et indignam auctoritate apostolica, quam in hac parte gerere vos non latet, prefici voluerunt ad regimen ecclesie Lausannensis. Nos vero, tam eorumdem a patrum consilio quam multarum nobilium personarum exortationis importunitate devicti, de Dei omnipotentis et gloriosissime Virginis, matris sue, virtute confisi, et secundo de vestra dilectione gerentes fiduciam non incertam et sperantes quod vos omnes, universi et singuli, quilibet pro viribus suis, subportabitis onus nostrum, quod utique sine vestro consilio nobis prorsus importabile videretur, onus dicti regiminis recepimus non sine timore quo decuit et tremore. Ideoque universitatem vestram hortamur in Domino, et tamquam vester alumpnus b humiliter exoramus quatenus ad reformationem status ecclesie, civitatis et tocius diocesis Lausannensis, et ad bonum pacis, quod inter alia pietatis opera unum de precipuis reputatur, nobiscum detis et consilium et operam efficacem, scituri pro certo quod in agendis ecclesie de consilio vestro taliter curabimus in omnibus et per omnia nos habere et ita omnino vestris, dante Domino, disponimus consiliis adherere, quod nostre sollicitudinis et laboris necnon et prosperitatis c et pacis eritis non expertes. Et sciatis quod venerabilis pater archiepiscopus Bisuntinus nos secum retinuit, ab eo diaconatus ordinem suscepturum, et infra octabam Pasche 1 ad vos, Deo propitio, veniemus, et quia sigillum nondum habemus, sigillo nostro veteri usi sumus.

a Après eorumdem, mot effacé, peut-être quam. b Le ms. porte alupnus. c s dans le corps du mot interl.
1 Le 22 avril 1240./60/

17 n.   1240, d'avril au 10 juillet. — Lausanne.

Troubles survenus à Lausanne à l'occasion de la double élection de Philipus de Savoie et de Iohannes de Cossonay.

Ed. : Zeerleder, t. I, no 242 ; Probationes, no 127 (daté : 1240, avr.) ; Fontes, t. II, p. 207, no 197 (daté : 1240, 13 avr.-10 juil.). — Reg. : Forel, no 1218 (daté : 1240, 15 avr.) ; Rég. genev., no 729 (daté : 1240, avr.) ; Diesbach, p. 68.

Venerunt etiam non multo post Lausannam in capitulo littere G., archiepiscopi Bisuntini, et R., episcopi Lingonensis, continentes quod N. de Chavornai et Ia., archidiaconus Carnotensis, et A. de Bornello et Petrus et Henricus de Fruencia et Vu. de Gruieria et A. de Gebennis et P. de Sancto Martino, die assignata 1 apud Autre ad eligendum ydoneam personam in episcopum Lausannensem, de consilio dictorum archiepiscopi et episcopi elegerunt Iohannem, cantorem ecclesie Lausannensis, in episcopum Lausannensem. Et preceperunt a capitulo dictus archiepiscopus et episcopus in predictis litteris et clero et populo Lausannensi, quod dictum Iohannem reciperent in episcopum et pastorem. Littere lecte fuerunt in capitulo in die Parascheve 2, et erant in capitulo Aymo, dominus de Fucignie, et alii multi. Die sancto Pasce 3, dictus dominus de Fucignie, dolens b quod antequam postulatio Philipi de Sabaudia a domino papa recusaretur, fuerat alius a quibusdam electus, intravit Civitatem manu armata, muniens monasterium et sanctum Marium et domum Carbonum et domum N. de Chavornai et portas Civitatis, quod factum moleste tulerunt fere omnes illi de Civitate et de Burgo. Pulsatis vesperis, C. prepositus et canonici qui presentes erant monuerunt dictum dominum de Fucignie quod ipse non teneret violenter occupatam Civitatem, quam ipse iuraverat et alii multi, contra voluntatem capituli et civium, vel capitulum cessaret. Dictus dominus de Fuccignie, quamvis multas pretenderet excusationes, non dimisit munitiones, et capitulum cessavit. Feria .VI. sequenti 4 fuit facta quedam pax prope portum de Pullie inter dictum electum et dominum de Fucignie per decanum sancti Stephani Bisuntini et C., prepositum Lausannensem, et chamerarium Bisuntinum et R. de Vuflens, canonicum Lausannensem, et per dominum P. de /61/ Grancon et dominum Vullermum de Greisie. Dedit dictus electus fidem de pace tenenda c in manu dicti P. de Grancon, et dictus P. de Grancon et dominus Vullermus de Greisie dederunt fidem de pace observanda in manu dicti electi, que sicut visum fuit quibusdam non fuit per unum diem observata. Die sequenti 5, burgenses fecerunt electum intrare villam d, et duxit secum fratres suos et cognatos et amicos et homines ecclesie et illos de Huchilou cum armis, et munierunt forciores domos que erant in villa et sanctum Petrum et sanctum Laurentium. Hoc videns, dominus de Fuccignie munivit Civitatem et fecit dirui domos prope muros Civitatis, per quas timuit ne Civitas combureretur. Non multo post, illi de Burgo combusserunt molendina Civitatis, et eadem nocte appositus fuit ignis sub rupe, et combusta fuit e tota villa extra Civitatem f, illis g de Civitate h vix se defendentibus. Dixerunt illi de Civitate quod illi de Burgo ignem apposuerant, et illi de Burgo dixerunt quod illi de Civitate fecerant ignem apponi. Non multo post venerunt illi de Berna et de Mury ad auxilium, scilicet fere cum .M. armatis, et firmaverunt unum castellum prope portam sancti Marii, scilicet in Chablo, et proiecerunt ex utraque parte cum manganellis et trabichea. Proiecerunt illi de Burgo ad monasterium et specialiter ad portale beate Marie. Non multo post intravit i P., filius comitis Sabaudie j


[f. 11 v.]

cum .VI. .M. armatorum Civitatem. Insultus, incendia, dampna que facta fuerunt ex utraque parte vix possent enumerari. Fuerunt ex utraque parte occisi fere .XXX. et vulnerati plus quam .CCC.. Non multo post fuit facta pax inter ipsos per dominum Amedeum de Montfaucon et dominum Vullermum de Greisie, et iurata ex utraque parte a multis, que vix fuit observata. Firmavit autem dictus electus infra dictam pacem castellum ad sanctum Marium et bastivit, .VI. idus iulii, in festivitate .VII. fratrum. Hec omnia facta fuerunt anno ab incarnatione Domini .M CC XL. k.

a precepit corr. en preceperunt. b do répété, exp. c Sur tenenda est/62/ suscrit observanda. d villam adj. interl. sur Civitatem biffé. e Après fuit, rature. f Après Civitatem, et effacé. g s interl. h Cevitate corr. en Civitate. i Après a, repentir du scribe. j + Vide hic ecclesie rumor, factus fuit propter ellectionem Philipi, filii comitis Sabaudie adj. mod. au bas du folio. k Au haut du folio, essai de plume : viro.
1 Le 10 avril 1240 ; cf. supra, no 17 k. 2 Le Vendredi-Saint, soit le 13 avril. 3 Le 15 avril. 4 Le 20 avril. 5 Le 21 avril.

17 o.   1240 (n. st.), 12 avril. — Besançon.

Mandement par Geoffridus, archevêque de Besançon, au prévôt et au chapitre, au clergé et au peuple de Lausanne de reconnaître comme pasteur légitime de l'église de Lausanne Iohannes de Cossonay, dont l'élection a été confirmée par le dit archevêque.

Ed. : Probationes, no 127 ; Fontes, t. II, p. 206, no 196. — Reg. : Forel, no 1216.

G., permissione divina Bisuntinus archiepiscopus, dilectis in Christo filiis preposito et capitulo, clero et populo civitatis et dyocesis Lausannensis salutem in auctore salutis. Cum venerabilis vir Iohannes, quondam cantor Lausannensis, cum consilio venerabilis in Christo patris R., Dei gratia Lingonensis episcopi, et nostro, in episcopum Lausannensem, iuxta formam mandati apostolici ad nos et eundem episcopum Lingonensem directi, canonice sit electus, et nos electionem eius exhabundati de consilio prudentum ecclesie Bisuntine auctoritate metropolitana confirmaverimus, eadem auctoritate universis et singulis vobis in virtute obedientie districte precipiendo mandamus a quatinus eidem intendatis et obediatis tanquam pastori ecclesie Lausannensis, scituri quod sententias quas in contraditores et rebelles rationabiliter tulerit ratas habebimus, et volumus et districte precipimus inviolabiliter observari. Auctum Bisuntii, anno Domini .M CC XXX IX., die iovis proxima ante Pascha.

a mandamus adj. marg. transcrivant un sigle de même sens, ajouté dans l'interligne.

17 p.   1240, 31 août. — S. l.

Lettre de G., abbé d'Ainay, du prieur d'Ainay et du sacristain de Saint-Paul de Lyon à l'abbé de Saint-Maurice d'Agaune, lui enjoignant de citer devant eux, à Lausanne, le 17 octobre 1240, les deux élus Philipus de Savoie et Iohannes, chantre de/63/ Lausanne, et leurs électeurs, cela en vertu du mandement de Grégoire IX daté du 10 juillet 1240 et inséré dans la dite lettre.

Lettre de l'abbé et du prieur d'Ainay et du sacriste de Saint-Paul de Lyon : Ed. : Fontes, t. II, p. 210, no 199. — Reg. : Probationes, no 131 ; Forel, no 1221. Mandement de Grégoire IX : Ed. : Probationes, no 130 a ; Fontes, t. II, p. 208, no 198 ; Bernoulli, no 214. — Reg. : Forel, no 1220 ; Potthast, no 10 912 ; Registres de Grégoire IX, t. III, col. 283, no 5252.

Reverendo patri in Christo ac amico karissimo abbati sancti Mauricii Agaunensis, frater G., humilis abbas, et prior Atthanatensis, et sacrista sancti Pauli Lugdunensis salutem in Domino Ihesu Christo. Noveritis nos recepisse litteras apostolicas sub hac forma :
Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati et priori Atthanacensi et sacriste sancti Pauli Lugdunensis salutem et apostolicam benedictionem. Ad audientiam nostram noveritis pervenisse quod cum nos olim B., episcopi quondam Lausannensis, cessione recepta dederimus Lausannensi capitulo nostris litteris 1 in mandatis ut, ne Lausannensis ecclesia per vacationem diutinam dispendia pateretur, infra tres menses post receptionem earum cum consilio venerabilium fratrum nostrorum archiepiscopi Bisuntini et episcopi Lingonensis providerent sibi de persona ydonea per electionem canonicam in pastorem a, iniunxerimus eciam ipsis archiepiscopo et episcopo ut si dicti capitulum b infra idem tempus sibi providere negligerent, ipsi ex tunc auctoritate nostra providerent ecclesie memorate. Licet tunc prefati capitulum termino ad eligendum prefixo dictorum archiepiscopi et episcopi apud sedem apostolicam illo tempore commorantis c, et postmodum eciam tempore ad eligendum eidem capitulo a nobis indulto per unius mensis spacium per alias litteras 2 prorogato et alio termino ad eligendum in certo loco de dictorum archiepiscopi et episcopi voluntate statuto, super hoc consilium postularint. Quia tamen in ipso termino, post quem ultra duos dies indultum a nobis spacium non durabat, eorum habere consilium nequiverunt, ne interim labente tempore ius amiterent eligendi, maior et sanior pars eorum, reliquis sepius requisitis et convenire nolentibus cum eisdem, dilectum filium Philipum, primicerium Metensem, /64/ virum nobilem, providum et honestum, cuius potentia ecclesie predicte iura servarentur illesa, elegerunt in suum episcopum postulandum, ne quid in eorum et ipsius electioni preiudicium fieret sedem apostolicam appellantes. Set reliqui, minor et inferior pars capituli Lausannensis, quod eligendi iure reddiderant se indignos, post electionem et appellationem ipsorum, elapso iam termino in nostris litteris comprehenso, in loco valde suspecto, ad quem sine gravi periculo accedere non valebant, sicut etiam illi dictis archiepiscopo et episcopo intimarant, et in termino quem ipsi archiepiscopus et episcopus, licet non pertinuerit ad ipsos, ad eligendum capitulo assignarant eidem, cantorem ecclesie memorate, insufficientem, de consilio archiepiscopi et episcopi predictorum, sine ipsis de facto eligere presumpserunt, cui nondum confirmato prefati archiepiscopus et episcopus, formam sibi traditam non servantes, mandaverunt obedientiam et reverentiam a predicto capitulo exhiberi 3. Unde, cum prefata ecclesia graviter in spiritualibus et temporalibus collapsa dicatur, nos, volentes misericorditer eidem providere, ne huiusmodi electionum occasione cotidie in utrisque gravius dilabatur, discretioni vestre per apostolica scripta mandamus quatinus ad eandem ecclesiam personaliter accedentes, inquiratis auctoritate nostra super premissis sollicite veritatem et eam fideliter conscribentes, sub sigillis vestris nobis transmittatis inclusam, assignantes tam electoribus quam electis terminum peremtorium competentem, quo ipsi electi, si electioni sue duxerint insistendum, personaliter, electores autem per procuratores ydoneos et sufficienter instructos, nostro se conspectui representent, iustam, actore Domino, sententiam recepturi. Verum prefatis archiepiscopo et episcopo inhibere curetis, ne ulterius in negocio ipso procedant, relaxantes auctoritate nostra excommunicationis sentencias ad cautelam, si quas per eos in illos qui cantorem ipsum noluerunt recipere pro electo d inveneritis esse latas, faciendo eisdem restitui omnia quibus per dictum cantorem aut consanguineorum seu amicorum suorum potentiam eos constiterit spoliatos, contradictores per censuram ecclesiasticam appellatione postposita compescendo. Provideatis autem ne interim dilapidentur bona /65/ ecclesie memorate, mandantes ministerialibus et vassallis eiusdem ecclesie ut castra et alia bona ipsius ad opus eiusdem, donec eidem fuerit de pastore provisum, fideliter studeant conservare. Quod si non omnes hiis exequendis potueritis interesse, duo vestrum ea nichilominus exequantur. Datum Laterani, .VI. idus iulii, pontificatus nostri anno .XIIII..
Cum igitur maior sit e obedientia quam victima 4, et quod nobis a summo pontifice precipitur imperatur, et quod imperatur necesse sit fieri, ut secundum mandatum apostolicum procedamus, auctoritate huius mandati vobis mandando precipimus quatinus citetis peremtorie coram nobis apud Lausannam predictos electos, scilicet Philipum et cantorem, et electores eorum ad diem mercurii post quindenam beati Michaelis proximo venturam 5 et ad dies proximo subsequentes, ut parati et instructi veniant ad procedendum iuxta formam mandati apostolici in negocio supradicto. Nos vero, ne quicquam de contingentibus omitamur, formam mandati apostolici diligenter exequi cupientes, vobis districte iniungimus ut predictis Philipo et cantori expresse, sub pena excommunicationis, prohibeatis, ne interim bona ecclesie distribuant vel pignori obligent vel alio modo alienent vel contractum celebrent seu alium actum exerceant per quem bona ipsius ecclesie delapidari contingat. Ministrales autem et vassallos eiusdem ecclesie auctoritate nostra citetis, ut coram nobis compareant loco et diebus supradictis, nichilominus mandantes eisdem ut castra et alia bona ipsius ecclesie ad opus eiusdem, donec eidem fuerit de pastore provisum, fideliter studeant conservare. Quoniam vero res ista dilationem non capit et mora trahit ad se periculum, tradatis predictis Philipo et cantori pro se et eorum electoribus transcriptum presentis citationis et mandati, ut interim super premissis habeant copiam deliberandi. Et quoniam crimen ariolandi est velle repugnare et scelus ydolatrie est nolle acqui[escere] f, 6, auctoritate apostolica vobis mandamus et precipimus sub pena excommunicationis, ut omnia supradicta diligenter et benigne, secundum formam supradictam exequi studeatis, dantes vobis potestatem, auctoritate qua fungimur, ut omnes contradictores et rebelles per censuram ecclesiasticam appellatione postposita g /66/ compescere valeatis. Datum pridie kalendas septembris, anno Domini .M CC XL.. Reddite literas cum appositione sigilli vestri mandato executo.

a Le ms. porte pastorem. b Tilde effacé sur a. c Après n, deux ou trois lettres effacées. d Après electo, latas effacé. e sit adj. interl. f L'usure du parchemin rend illisibles les lettres restituées. g Le ms. porte postpposita.
1 Cf. supra, no 17 b, du 15 juillet 1239. 2 Cf. supra, no 17 i, du 30 novembre 1239. 3 Cf. supra, no 17 o, du 12 avril 1240. 4 Cf. I Reg. XV, 22. 5 Le 17 octobre 1240. 6 Cf. I Reg. XV, 23.


.XII.

17 q.   1240, 26 octobre. — Genève.

Lettre de G., abbé d'Ainay, du prieur d'Ainay et de G., sacristain de Saint-Paul de Lyon, au prieur de la chartreuse de Vallon, lui enjoignant de se rendre à Lausanne pour citer Iohannes, évêque élu, le prévôt, le chapitre, et un certain nombre de clercs et de laïques de Lausanne à comparaître devant eux à Saint-Claude, le 19 novembre 1240, pour y être interrogés sur la double élection épiscopale de Lausanne.

Ed. : Fontes, t. II, p. 213, no 202. — Reg. : Probationes, no 132 ; Forel, no 1223 ; Rég. genev., no 733.

Viro religioso et discreto et in Christo amico karissimo .., priori de Valun, Cartusiensis ordinis, frater G., humilis abbas, prior Atthanacensis, et G., sacrista sancti Pauli Lugdunensis, salutem in Domino. Cum mandatum domini pape receperimus speciale, ut apud Lausannam personaliter accederemus inquisituri sollicite rei veritatem processu electionum celebratarum de nobili viro Philippo de Sabaudia, Metensi primecerio, et Iohanne, cantore Lausannensis ecclesie, et super aliis que continentur in rescripto domini pape, volentes diligenter adimplere predictum mandatum, personaliter accessimus ad predictum locum, ubi, propter quasdam iustas causas, in predicto negocio non fuit processum, cum ibidem predictum negocium non posset expediri, sicut nobis constitit evidenter. Quocirca discretioni vestre, de qua plenissimam in Domino fiduciam obtinemus, auctoritate domini pape, qua fungimur in hac parte, in virtute obedientie et sub pena excommunicationis mandamus quatinus, /67/ personaliter accedentes apud Lausannam, citetis coram nobis peremptorie Iohannem, electum Lausannensem, et capitulum, et nominatim C. prepositum, Vullermum, priorem sancti Marii, G. sacristam, Ioseph succentorem, magistrum Iacobum, Petrum de Fruencia, Rodulfum de Vuflens, Nicholaum de Chavornay, Amedeum, filium comitis Gebennensis, Amedeum dou Bornel, Petrum de Sancto Martino, Vullermum de Gruieria, prepositum Novi Castri, Petrum de Vileta, Vullermum de Gumoins, Remondum de Roveno, Udricum Dapiferi, canonicos Lausannenses, dominum Richardum presbiterum, dictum Mesnies, magistrum Nicholaum capellanum, Petrum de Dunne Eluye, Petrum Desria et filium Salterii, Lausannenses clericos, Girardum Mastin, Petrum Abicel, Girardum Pignichat, laycos, et Reymondum, capellanum de Cossonay, assignantes eisdem diem peremptoriam apud Sanctum Eugendum Iurensem, die lune proxima post octabam instantis festi beati Martini a, 1, qua compareant personaliter coram nobis, et diebus subsequentibus continuandis a nobis secundum quod viderimus expedire, perhibituri testimonium veritati super hiis que ab ipsis auctoritate apostolica inquiremus, iniungentes eisdem auctoritate nostra immo apostolica, in virtute obedientie et sub pena excommunicationis, ut ad predictam diem compareant coram nobis, iniungentes nichilominus auctoritate apostolica predicta dicto capitulo, ut omnia instrumenta, litteras sive munimenta b que receperunt ad expeditionem negocii facientia nobis ad predictam diem per fidelem nuncium transmittere non omittant. Datum Gebennis, anno Domini .M CC XL., .VII. kalendas novembris. Reddite litteras cum appositione sigilli vestri in signum mandati nostri executi.

a Martine corr. en Martini. b Le ms. porte muninnta.
1 Le 19 novembre 1240.

17 r.   1240, 28 novembre. — S. l.

Lettre de G., abbé d'Ainay, G., prieur d'Ainay, et G., sacristain de Saint-Paul de Lyon, au prieur de la chartreuse de Vallon, lui enjoignant de citer Iohannes, chantre de Lausanne, et Philipus de Savoie en personne et leurs électeurs par procureurs /68/ à comparaître devant le pape, le 9 février 1241, pour y entendre la sentence apostolique qui terminera l'affaire de la double élection épiscopale de Lausanne.

Ed. : Probationes, no 134 ; Fontes, t. II, p. 214, no 203. — Reg. : Forel, no 1224.

Viro venerabili et discreto et in Christo amico karissimo.., priori de Valun a, Cartusiensis ordinis, frater G., humilis abbas, G., prior Athanacensis, et G., sacrista sancti Pauli Lugdunensis, inquisitores a domino papa dati, salutem in Domino Ihesu Christo. Auctoritate apostolica, qua fungimur in hac parte, vobis precipiendo mandamus quatinus Iohanni, cantori Lausannensi, qui pro electo se gerit, et electoribus ipsius, videlicet Iacobo, archidiacono Carnotensi, Nicholao de Chavornai, Amedeo de Gebennis, Amedeo du Bornel, Vu. de Gruyeria, P. de Sancto Martino, Petro et Henrico de Fruencia, item Philipo de Sabaudia et eius electoribus, videlicet C. preposito, Vu., thesaurario Lausannensi, Vullermo, priori sancti Marii, G., sacriste Lausannensi, magistro Lodovyco, scolastico Lausannensi, O., preposito Solodorensi, Al., preposito Novi Castri, O., decano Novi Castri, Raymondo de Roveno, P. de Vileta, Uldrico Dapiferi, Rodulfo de Vuofleins, G. de Burgo, Rodulfo de Monte, Vu. de Gumoins et Vu. de Chanvent, assignetis diem ad proximas octabas Purificationis beate Marie 1, ut dicta die dictus Iohannes cantor et Philipus, qui dicuntur electi, personaliter, si electioni sue duxerint insistendum, electores vero ipsorum supradicti per procuratores ydoneos sufficienter instructos, apostolico se b conspectui representent, sententiam audituri super negotio ecclesie Lausannensis. Si quos vero predictorum in civitate Lausannensi presentes non inveneritis, presentem citacionem publice denuntietis in ecclesia Lausannensi. Datum die mercurii ante festum beati Andree, anno Domini .M CC. quadragesimo. Reddite litteras cum appositione sigilli vestri in signum mandati exequti.

a Repentir du scribe au début du mot. b se adj. interl.
1 Le 9 février 1241 (n. st.).


[f. 12 v.] Feuillet blanc.
/69/
.XIII. Marcennay.
titre courant de la main B (incertain).

18.   [Vers 1227. — Lausanne.]

Enquête faite à Marsannay-la-Côte sur l'ordre du prévôt et du chapitre de Lausanne par Raymundus de Vulliens, puis par Paris de Templo, chanoines, en vue de recouvrer les biens que le chapitre y avait reçus de l'évêque Marius, et perdus par la faute de l'évêque Guido de Marlaniaco.

Main F.

L'enquête est antérieure de peu à la lettre no 19 infra, datée du 8 janvier 1228 (n. st.).

Ed. : Martignier, p. 74. — Reg. : Forel, no 1052 (daté : 1228).

C., prepositus Lausannensis, audivit ab antiquis fide dignis, qui audierant a predecessoribus suis, quod beatus Marius, Lausannensis episcopus, fuit natus de episcopatu Eduensi, de nobili genere.
Et invenit in cartulariis beate Marie Lausannensis quod beatus Marius suscepit episcopatum Lausannensem anno ab incarnatione Domini .D LXXX I. et tenuit annis .XX., mensibus .VIII., et vixit annis .LX III. a.
Audivit eciam idem C. prepositus a supradictis quod idem sanctus Marius dedit capitulo Lausannensi alodium suum in villa que dicitur b Marcennai, prope Divionem c, 1, quam terram tenuit capitulum Lausannense circa .DCC XX IIII. annos, scilicet usque ad tempora Guidonis de Marlaniaco 2, qui tenuit episcopatum Lausannensem annis .VIII., de quo dicitur quod maritavit quandam neptem suam cuidam militi. Sed antequam mariagium quod ipse ei promiserat fuisset persolutum, dictus Guido episcopus fuit depositus 3. Miles vero terram quam capitulum habebat aput Marcennai austulit capitulo pro pecunia quam ei promiserat dictus Guido, episcopus Lausannensis, pro nepte sua.
Dictus vero C. prepositus misit illuc Raymundum de Vuillens, canonicum Lausannensem, ut inquireret de supradictis, et idem invenit apud Marcennai per famam quod et Lausanne dicebatur. /70/
Post hec dictus C. prepositus et capitulum miserunt illuc dominum Paris d de Templo, canonicum Lausannensem, ut idem inquireret, et de mandato officialis Linguonensis posuit bannum in parochia aput Marcennai et fecit excommunicari omnes illos qui scirent terram vel redditus ecclesie Lausannensis et detentores eorum qui ei non manifestarent, et fuit ei reconnitum quod beata Maria Lausannensis debebat habere aput Marcennai medietatem decime et .XIII. modios vini ultra, et sanctus Benignus aliam medietatem, et pro illis .XIII. modiis quos beata Maria Lausannensis habebat ultra medietatem habebat sanctus Benignus .LX. solidos censuales, et hii sunt detentores : Theobaldus Rubisuns et frater eius, Tiricus Rufus, Stephanus Challet, uxor Sicaut, uxor Simonis Panchaut, Iohanna, Odo prepositus, Bernardus, filius Cofinel, Dominicus Paunchaut, Manesier, Petrus Fromaget, uxor dicti Bernart, uxor defuncti Cotenet, uxor defuncti Ricardi, Vauri Chanotet, domina de Acellis e, que tenet quartam partem decime tam in bladio quam in vino, dominus Bauduinus miles, similiter quartam partem decime tam in bladio quam in vino. Reconnitum fuit eciam ibidem quod dimidia villa et terra de Marcennai debebat esse beate Marie Lausannensis, et adduc erant ibi .V. vel .VI. homines tallablos, qui similiter debebant esse beate Marie Lausannensis.

a Ce chiffre, à la fin d'une ligne, est d'une lecture peu sûre. b Après dicitur, de exp. c o adj. interl. sur lettre exp. d s interl. e s interl.
1 Ed. : Waitz, p. 795 (depuis le début). 2 Ed. : W. Arndt, Bischof Marius (Leipzig, 1875), p. 11 (depuis le début). 3 Reg. : Forel, no 468.

19.   [1228] (n. st.), 8 janvier. — [Langres.]

Lettre monitoire de G., doyen de Saint-Vinnemer, vice-gérant de l'official de Langres, au chapelain de Marsannay-la-Côte, lui enjoignant d'excommunier tous ceux qui détiennent ou ont détenu sciemment des revenus de l'église Notre-Dame de Lausanne, remise au dit chapelain par Paris de Templo.

Main F.

Ed. : Martignier, p. 75 et 77.

Attulit eciam idem Paris, canonicus Lausannensis, capellano a /71/ de Marcennai, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., literas quarum tenor talis fuit : g
G., decanus sancti Vinemerii h, vices domini officialis gerens, capellano i de Marcennai salutem. Autoritate j domini k officialis vobis mandamus et districte precipimus quatinus omnes illos qui scienter detinent vel detinuerunt redditus ecclesie beate Marie Lausannensis singulis diebus dominicis b et festivis diebus l, candelis accensis c, campanis d pulsatis e, excommunicetis et excommunicatos detineatis f, donec dicte ecclesie vel mandato ipsius de iniuriis illatis et capitalibus satisfecerint competenter. Datum die sabati m post Epiphaniam n.

a Le ms. porte capllano. b s interl. c s finale interl. d s interl. e s finale interl. f s interl.
Variantes du no 21 : g La transcription commence à G., decanus. h Vincentii. i cappellano. j Auctoritate. k domini adj. interl. l diebus manque. m sabbati. n Adj. : Reddite litteras.

20.   [1228 (n. st.), après le 8 janvier. — Lausanne.]

Lettre du prévôt et du chapitre de Lausanne au prieur et au chapelain de Marsannay-la-Côte, les priant d'exécuter fidèlement le monitoire précédent de l'official de l'évêque de Langres (no 19 supra).

Main F.

Cette lettre est postérieure au 8 janvier 1228, date du monitoire du vice-gérant de l'official de Langres qui s'y trouve mentionné.

Ed. : Martignier, p. 76. — Reg. : Forel, no 1052.

Post hec misit capitulum illuc has literas :
C. prepositus totumque capitulum Lausannensis ecclesie venerabilibus viris et discretis .. priori et capellano de Marcennai salutem et promptum a obsequium. Cum secundum iusticiam, que de virtutibus b primatum obtinet, unicuique quod suum est reddi debeat, ad eam sectandam ecclesiastice persone, utpote lucerne super candelabra posite ut luceant omnibus qui c in domo Dei sunt 1, maiori zelo debent accingi ac ampliori fervescere caritate. Certum est nobis, et in partibus vestris celebri sermone vulgatum, quod ecclesia Lausannensis, videlicet capitulum nostrum, ab antiquis temporibus habet redditus et terram apud Marcennai, quam, quia propter distantiam loci /72/ et guerrarum incommoda non frequentavimus, quidam indigene sibi usurpaverunt et eam iniuste detinent occupatam. Cum igitur propter rei evidentiam oficialis domini episcopi Lingonensis vobis dederit in mandatis 2 ut de omnibus dictis iniuriosis nobis districtam iusticiam faciatis et eos singulis dominicis et festivis diebus sollemniter excommunicetis usque ad satisfationem, supplicamus karitati vestre quatinus, intuitu Dei et gloriose virginis Marie, in cuius honore Lausannensis ecclesia frequentibus choruscat miraculis, vobis iniunctum d super hoc mandatum tam efficaciter exequamini ut et nos semper vobis teneamur obnoxii et a Deo mereamini summi premii largitatem.

a Le ms. porte proctum. b virtutibus répété et exp. c Le ms. porte luceat omnibus que. Cf. infra, note 1. d Le ms. porte iniuctum.
1 Cf. Matth. V, 15 : Neque accendunt lucernam, et ponunt eam sub modio, sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt. 2 Cf. supra, no 19.

21.   [1228] (n. st.), 8 janvier. — [Langres.]

Copie du no 19.

Main B.

22.   1228, juin. — Langres.

Lettre de Hugo, évêque de Langres, à A., doyen de chrétienté de Dijon, lui déléguant ses pouvoirs en vue de juger sur les plaintes du chapitre de Lausanne concernant ses biens de Marsannay-la-Côte.

Main B.

Sur la provenance de cette lettre, cf. infra, no 25.

Ed. : Martignier, p. 77. — Reg. : Forel, no 1052.

Hugo, Dei gratia Lingonensis episcopus a, dilecto in Christo magistro A., decano christianitatis Dyvionensis, salutem et dilectionem. Conquesti sunt nobis dilecti in Christo capitulum Lausannense quod quidam de nostra diocesi super redditibus quos habent apud Marcennai graviter iniuriantur eisdem b, et, quia presentes esse non possumus, vos quo ad hoc auctoritate presentium constituimus loco nostro, mandantes quod causam eorum benigne et diligenter (et) audiatis, et de predictis malefactoribus et de aliis, si qui fuerint, de quibus conquerantur /73/ in nostra diocesi eisdem in[tegram] c iusticiam facere studeatis. Datum Lingonis, anno Domini .M CC XX VIII., mense iunio.

a Le ms. porte Hugo episcopus Dei gratia Lingonensis ; ordre des mots rétabli par des signes de renvoi. b s interl. c L'usure du parchemin rend illisible la fin du mot dont la restitution est incertaine.

23.   1228, 2 juin. — Langres.

Lettre de N., doyen de Langres, à A., doyen de chrétienté de Dijon, le priant de maintenir le droit du chapitre de Lausanne dans le procès intenté aux hommes de Marsannay-la-Côte.

Main B.

Sur la provenance de cette lettre, cf. infra, no 25.

Ed. : Martignier, p. 77. — Reg. : Forel, no 1052.

N., decanus Lingonensis, viro venerabili et discreto magistro A. decano salutem in Domino. Rogamus vos ex parte nostra et capituli Lingonensis quatinus capitulo de Lausanna in causa quam habet contra homines de decanatu vestro ius suum integrum conservetis et manuteneatis, quantum secundum Deum et iusticiam poteritis, vos eapropter propitios a et favorabiles exhibentes, scituri pro certo quod quicquid pro predicto capitulo feceritis, nobis reputabimus esse factum. Intelleximus autem quod homines b illi sunt de Marcennai, qui tenent redditus annuos ecclesie Lausannensis, et a quibusdam fortioribus occupantur. Datum Lingonis, anno Domini .M CC XX. octavo, in festo Marcellini et Petri.

a Le ms. porte ea, suivi du sigle pro, suivi de poect. Le scribe n'a vraisemblablement pas su déchiffrer son modèle ; eapropter propitios n'est qu'une hypothèse. b Le ms. porte homine.


[f. 13 v.]

24.   1228, 5 juin. — Dijon.

Citation à comparaître devant A., doyen de chrétienté de Dijon, le 16 juin 1228, adressée au chapelain de Marsannay-la-Côte, pour les habitants désignés dans la plainte du chapitre de Lausanne et pour le chapelain lui-même.

Main B.

Sur la provenance de cette lettre, cf. infra, no 25.

Ed. : Martignier, p. 78. — Forel, no 1052.

/74/ [A.] a, decanus christianitatis Divionensis, dilecto suo cappellano de Marcennai salutem in Domino. Auctoritate officialis nostri vobis precipientes mandamus quatinus existetis coram nobis apud Divionem, die veneris post festum beati Barnabe 1, Thebaldum Rubrum, Tietiricum, fratrem eius, Stephanum Chailet, uxorem Cicaut, uxorem Simonis Panen Chaut, Ioannam, Odonem prepositum, Bernardum, filium Cofinel, Dominicum Paienchaut, Manesies, Petrum Frumaget, uxorem [dicti] a Bernardi, uxorem defuncti Costenet, uxorem defuncti Rychardi, Vauviri Chanete, Baudinum Muvrat, Garnerum, ad ea que eis [conquer]untur a ex parte capituli Lausannensis responsuros. Vos b vero, cappellane, ad eandem diem c personaliter veniatis. Datum Divione, anno Domini .M CC XX VIII., die lune ante festum beati Medardi. Reddite litteras.

a L'usure du parchemin rend illisibles les lettres restituées. La restitution en est incertaine. b Le ms. porte vobis. c diem adj. interl. 1 Le 16 juin 1228.

25.   [1228], 16 juin. — Dijon.

Notice de citation à comparaître devant le doyen de chrétienté de Dijon, le 1er juillet 1228, adressée au chapitre de Lausanne.

Main B.

Cette citation émane du doyen de chrétienté de Dijon et doit être datée de 1228, comme le prouve le no 24 supra. La formule assignata est dies coram nobis, sans désignation de l'expéditeur, qui se retrouve dans les nos 25, 27, 28 et 29, permet de supposer que le scribe du cartulaire n'a pas eu sous les yeux des expéditions de ces assignations, mais le registre du doyen de chrétienté de Dijon, de qui elles émanent. Les nos 22, 23, 24 et 26, qui ne sont pas adressés au chapitre de Lausanne, proviennent également, semble-t-il, des archives du doyen de chrétienté de Dijon. La tradition incertaine de leur texte, des noms de personnes en particulier, invite à croire que le copiste, un scribe généralement soigneux, n'a pas transcrit ces pièces d'après les originaux.

Ed. : Martignier, p. 78. — Reg. : Forel, no 1052.

Assignata est dies coram nobis Divione, in octaba beati Iohannis baptiste 1, capitulo Lausannensi contra communitatem de Marcennai, in eo statu in quo erat die veneris post festum beati Barnabe apostoli. Datum Divione, die veneris post festum beati Barnabe apostoli.

1 Le 1er juillet. /75/

26.   1228, 1er juillet. — Dijon.

Lettre de A., doyen de Dijon, au chapelain de Marsannay-la-Côte, lui enjoignant de faire savoir à un certain nombre de personnes qu'elles sont excommuniées pour avoir négligé de comparaître à Dijon le 1er juillet 1228, alors qu'elles y étaient citées.

Main B.

Sur la provenance de cette lettre, cf. supra, no 25.

Ed. : Martignier, p. 78. — Reg. : Forel, no 1052.

Magister A., decanus Divionensis, cappellano de Marcennai salutem in Domino. Mandamus vobis quatinus relictam Sirquart a, relictam Rychardi Vaire, Guillermum b Charnoite denuntietis excommunicatos, si eos scitavistis, pro eo quod ad diem sibi assignatam coram nobis Divione, die sabbati post festum apostolorum Petri et Pauli, contra capitulum Lausannense non comparuerunt nec miserunt, dicto capitulo, prout debuit, expectante. Datum Divione, anno Domini .M CC XX VIII., die sabbati post festum apostolorum Petri et Pauli. Reddite litteras.

a L'initiale a été corrigée. b r adj. interl.

27.   1228, [8 juillet.] — Dijon.

Notice de citation à comparaître devant le doyen de chrétienté de Dijon le 22 juillet 1228, adressée à un certain nombre d'habitants de Marsannay-la-Côte pour fournir des garants au sujet de la demande formulée par le chapitre de Lausanne.

Main B.

Cette citation émane du doyen de chrétienté de Dijon. La date du jour n'est pas absolument certaine. Qu'il s'agisse, comme il est probable, de l'octave de saint Jean baptiste (mentionnée ci-dessus dans le no 25), ou de l'octave des saints Pierre et Paul (dont il est question dans le no 26 qui précède), le samedi qui suit l'octave est, dans les deux cas, le 8 juillet. Sur la provenance de cette pièce, cf. supra, no 25.

Ed. : Martignier, p. 79.— Reg. : Forel, no 1052.

Assignata est dies coram nobis apud Divionem, in festo beate Marie Magdalene 1, Bernardo Cosson, Tibaut Rebilun, Stephano Charlot, Petro Feomagot, Iochaut marito (et) Iohanne, Adan preposito, Manasse, Dominico Peiaut, Isabelle, Guillermo Charnote, /76/ contra capitulum Lausannense, ad quam diem debent habere garantores suos de petitis quas dictum cappitulum petivit ab eis, sicut continetur in libello querivobili super petitis et iam dictis a confecto. Datum Divione, anno Domini .M CC XX VIII., die sabbati proximo post octabam.

a Le ms. porte et ām dictis. Peut-être : ante dictis ?
1 Le 22 juillet.

28.   [1228, avant le 8 juillet. — Dijon.]

Notice de citation à comparaître devant le doyen de chrétienté de Dijon, le 8 juillet 1228, adressée au chapitre de Lausanne et à un certain nombre d'habitants de Marsannay-la-Côte, pour répondre à la demande du dit chapitre sur divers biens sis à Marsannay-la-Côte.

Main B.

Cette citation émane du doyen de chrétienté de Dijon. Elle est antérieure de peu au jour fixé aux parties pour comparaître à Dijon. Sur la provenance de cette pièce, cf. supra, no 25.

Ed. : Martignier, p. 79. — Reg. : Forel, no 1052.

Assignata est dies coram nobis Divione, die sabbati post octabam apostolorum 1, capitulo Lausannensis ecclesie ex una parte, et B., clerico de Marcennai, et A., matri eius, et relicte Constantii d'Aigileres et Bernardo a Cosun et Theobaudo Rebilun et Stephano Chalot, Petro Fromagor et Iocaudo marito Iohanne et Odoni preposito et Manasse et Dominico Peniaut ex altera, ad quam diem dicti debent deliberasse super peticionibus dicti capituli, que tales sunt : Petit dictum capitulum : petit tercias et decimas cuiusdam terre que vocatur Campania, valentes singulis annis duas minas bladii ; petit etiam mediam partem omnium decimarum terrarum quas ipsi tenent apud Marcenaium b ; petit inquam .VII. modios vini et .I. recot et .X. sesters vini, quos tenuerunt per .XL. annos et amplius ; et hoc petit salvo iure addendi et diminuendi.

a Le ms. porte Bernado. a Marcennium corr. en Marcenaium.
1 Le 8 juillet 1228.

29.   1228, 22 juillet. — [Dijon.]

Notice de citation à comparaître devant le doyen de chrétienté de Dijon, le 6 août 1228, adressée au chapitre de Lausanne /77/ et aux trois garants des habitants de Marsannay-la-Côte qui sont en procès avec le dit chapitre, lesquels garants désigneront les biens pour lesquels ils viennent en garantie. L'un des habitants de Marsannay-la-Côte cités, faute de garant, abandonne au chapitre ce qu'on lui demandait.

Main B.

Cette citation émane du doyen de chrétienté de Dijon. Sur la provenance de cette pièce, cf. supra, no 25.

Ed. : Martignier, p. 80. — Reg. : Forel, no 1052.

Assignata est dies coram nobis Divione, die dominica post festum apostolorum Petri et Pauli ad vincula 1, capitulo Lausannensi ex una parte, et Haymoni de Corcelles, canonico Lingonensi a, et Guidoni de Basses et Galtero de Cafres, militibus, ex altera, ad quam diem dictus Haymo et Guido de Basses et Galterus de Cafre, milites, debent nominare res super quibus debent ferre garamtiam pro hominibus de Marcenai contra dictum capitulum, dominus Aymo pro Chalort et Robillun, Thome, Joceit, Guido de Basses pro Fromajort, Peithaut, Manasse, Galterus de Caifre pro Bernardo Cofrin b, Esabelun, Odone preposito garamtores sunt et ad dictam diem debent facere tamquam garamtores. Sciendum c preterea quod Charnoite, qui ad dictam diem debuit habere garamtorem suum, scilicet in festo beate Marie Magdalene, quitavit quicquid dictum capitulum ab eo petebat, quia non potuit habere garamtorem. Actum anno Domini .MCCXXVIII., in festo beate Marie Magdalene.

a Le ms., dont le texte est du reste fort corrompu pour tout le folio, porte Ungei, probablement une mauvaise lecture pour Lingon.. b Cofrim corr. en Cofrin. c Le ms. porte Siendum.
1 Le 6 août 1228.


[f. 13 a r.]
Main de Cono d’Estavayer.
Ce folio, qui n’est pas compris dans la foliotation ancienne, a été coupé très près de la marge. Dans sa plus grande largeur, il mesure 3 cm. Au recto seulement, quelques lettres sont lisibles, qui forment le début des huit premières lignes du folio, seules écrites:

ho .I.... ho .I.... Mor... per a ... in ma... osau ,II.... preter... anno ab...
/78/
.XIIII. Mornai
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer + Mordagnie prope Yvonant in fine communi adj. mod.

30.   901, 18 août. — S. l.

Preceptum par lequel Rodolphe Ier, roi de Bourgogne, donne en pleine propriété, au prêtre Aymo, deux manses sis à Mornex.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 80 ; Zapf, p. 32. — Reg. : Böhmer, Reg. Karolorum, no 1486 ; Hidber, no 907 ; Forel, no 99 ; Dufour, no 11 ; Chapuis, p. 19, no 43.

In nomine sancte et individue Trinitatis, Ruodulfus, divina annuente clementia serenissimus rex. Mos regalis celsitudinis est fideles regni sui muneribus opimis et ingentibus beneficiis honorari atque sublimari. Quapropter noverit omnium fidelium nostrorum sollercia, presentium videlicet et futurorum, qualiter nos adiit quidam noster fidelis, nomine Aymo, sacerdos venerabilis, petens nostram excellentiam ut a, sicut aliis fidelibus nostri regni, illi etiam aliquas res de nostro proprio iuxta morem regium b, quod libenter fecimus. Denique, illius dicti Aymonis servitii iugis reminiscentes, donamus ei postulatas res, videlicet mansos .II. de comitatu Vualdense, in ipso comitatu, in villa que dicitur Modernaco, cum omnibus illorum appendiciis, hoc est cum campis cultis et incultis, vineis, pratis, arboribus pomiferis c et impomiferis, casalibus, fontibus d, aquis aquarumque decursibus, exitibus et regressibus, cum omni integritate. Quidquid de dicto comitatu Vualdensi in dicta villa Moderniaco habetur, dicto fideli Aymoni concedimus et de nostro iure in eius ius habendum sollemni more transferimus, quatinus hereditario iure ipsas res possideat, ex ipsis quidquid facere voluerit faciat absque ulla contradictione. Ut autem huius nostri precepti auctoritas ab omnibus credatur et eternaliter inconvulsa observetur, tocius firmitatis obtinens vigorem, manu propria subtus firmavimus et anuli nostri inpressione sigillari iussimus. Data .XV. kalendas septembris, regnante domino Ruodulfo e rege anno .XIIII..

a t interl. b Le verbe manque dans le ms. Peut-être l'original portait-il /79/ largiri dignaremur. c Le ms. porte pomis. d ti adj. interl. e Ruoldufo corr. en Ruodulfo.

31.   921 ?, 22 septembre. — S. l.

Charte par laquelle le prêtre Aymo donne aux chanoines de Notre-Dame de Lausanne des biens qu'il avait reçus de Rodolphe Ier, sis à Mornex, et dont il se réserve l'usufruit.

Main N.

La date du jour, samedi 22 septembre, ne correspond pas à la date d'année, 920. Il est tentant de corriger la date d'année, et de placer cette donation en 921, mais la correction n'est qu'hypothétique. Dans la forme sous laquelle il nous est parvenu, cet acte n'est pas sans éveiller quelques soupçons. L'introduction de la formule casis, casalibus, edificiis etc. est maladroite. D'autres maladresses se remarquent dans les formules ad possidendum, habendi etc., et dans le passage de la seconde personne à la troisième : in vestram trado potestatem... et faciant exinde etc.

Ed. : Martignier, p. 82 ; Zapf, p. 40 (daté : 919, 22 sept). — Reg. : Hidber, no 984 ; Forel, no 110 (daté : 920, 22 sept.) ; M.D.S.R., t. XXIV, p. 160 (daté : 920) ; Chapuis, p. 14, no 8.

Donatio Aymonis.
Dum huius mundi finem simulque etiam et terminum advenire non dubitamus, unicuique homini previdere oportet ut a de terrenis ac transitoriis rebus adquirere satagat qua in perpetuum b placere possit. Ideoque ego in Dei nomine Aymo c, umilis presbyter, inspirante pietate divina, seu pro eterna retributione vel pro remedio anime mee, sumpsit mihi voluntas bona ut d aliquid de rebus meis, quas mihi dominus Ruoldulfus piissimus rex, in omnibus mihi benefactor, per preceptum dedit, dono ad canonicos e sancte Marie Lausannensis ecclesie, hoc est in pago Lausannensi, in fine Runingorum, in villa Modernaco, quidquid in ipsa villa visus sum habere vel possidere totum et ad integrum ad ipsos canonicos dono, ligo, trado atque transfundo, hoc sunt casis, casalibus, edificiis, vineis, campis, pratis, pascuis, silvis, rivis, fontibus, arboribus pomiferis et inpomiferis, aquis aquarumque decursibus accessisque omnibus, quidquid dici aut esse potest vel ibidem presenti tempore possidere videor vel in antea conquirere potuero vel ibidem aspicere videtur, totum et ad integrum ad ipsos Dei servos dono, de meo iure et dominacione in vestram trado potestatem iure legitimo, ordine perpetuo, ad possidendum, /80/ habendi liceatque commutandi, et faciant exinde quidquid voluerint, liberam ac firmissimam in Dei nomine in omnibus habeatis potestatem faciendi, tam vos quam et successores vestri, nullo sane contradicente, ea vero ratione dum ego vivo, usum et fructum possideo ; post meum discessum, quandoquidem Deus voluerit, ad vos revertat. Et si fuerit in postmodum aliqua persona aut prestariam aut in beneficio dare voluerit, veniant herede mei propinqui et recipiant ipsas res. Si quis vero, quod fieri f


.XIIII. Mornai [f. 14 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer

minime esse credo, si ego aut ullus de heredibus meis, vel pro heredes, seu quislibet ulla emissa persona, ullo unquam tempore, qui contra hanc donationem dici temptare, calumniare g vel eam infrangere voluerit, ne hoc valeat evindicare quod repetit, sed insuper sit culpabilis et inpleturus dupla pecunia et una cum tertio auri libras .XII. coactus persolvat, et hec donatio omni tempore firma et stabilis permaneat stipulatione subnixa. Ego in Dei nomine Aymo presbyter hanc donationem a me factam relegi et subtus firmare rogavi. Ego in Dei nomine Saturninus, ac si indignus presbyter, hanc donationem rogitus scripsi et h datavi die sabbati .X. kalendas octobris, anno .VIII. post obitum Ruoldulfi regis, regnante filio suo i domino Ruoldulfo rege.

a t interl. b Le ms. porte peretuum. c Après Aymo, nobilis exp. et biffé. d t interl. e cananicos corr. en canonicos. f fieri adj. marg, de la main de Cono d'Estavayer ; + nota aquarum decursibus adj. mod. au bas du folio, g Après ū, rature. h Après et, d exp. i Repentir du scribe sur l'o.

32.   902, 19 août. — S. l.

Notitia de l'investiture de la donation no 30 supra, faite par le comte palatin Fredarius.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 83 ; Zapf, p. 41. — Reg. : Hidber, no 912 ; Forel, no 99 ; Dufour, no 11.

Noticia vel vestitura qualiter vel quibus presentibus bonis /81/ hominibus et eos qui subtus firmaverunt, qualiter venit Fredarius, comes palatinus a, missus a domino rege Ruodulfo b, in Moernaco villa, eo quod res quas dominus rex per c preceptum d Aymoni presbytero dedit, per ipsum preceptum, qualiter lex fuit, in omnibus vestituram fecit his presentibus : dominus Boso episcopus fuit presens. Adalbertus presens fuit. Frodoenus presens fuit. Ludelaicus presens fuit. Alpericus presens fuit. Perengarius presens fuit. Ermendricus presens fuit. Elpricus presens fuit. Albincus presens fuit. Magnerius presens fuit. Arlavoldus presens (p) fuit. Marinus presens fuit. Possessor presens fuit. Christoforus presens fuit. Stephanus levita presens fuit. Ingalvuinus e presens fuit. Ayrfredus presens fuit. Ego in Dei nomine Saturninus, ac si indignus presbyter, hanc vestituram f scripsi, datavi g die iovis .XIIII. kalendas septembris, anno .XV. regnante domino Ruodulfo h rege.

a palatius corr. en palatinus. b Ruoldulfo corr. en Ruodulfo. c Tilde superflu sur p. d Après preceptum, dederat exp. et biffé. e ui adj. interl. f Après vestituram, feci exp. g Le ms. porte datã. h Ruoldulfo corr. en Ruodulfo.

33.   921 ?, 22 septembre. — S. l.

Notitia de l'investiture de la donation no 31 supra, faite au nom de l'archidiacre Aymo par ses neveux.

Main de Cono d'Estavayer.

La date est celle de la donation. Cf. supra, no 31 et la note qui l'accompagne. La date du 19 août 927, proposée par Forel, repose sur une erreur. Forel a rapporté data ut supra au no 32, oubliant qu'il l'avait daté à bon droit du 19 août 902 (cf. Forel, no 99), et comptant les années du règne de Rodolphe II, alors que dans le no 32, il s'agit de Rodolphe Ier.

Ed. : Martignier, p. 84 ; Zapf, p. 42 (daté : 919, 22 sept.). — Reg. : Hidber, no 984 (daté : 921, 22 sept.) ; Forel, no 110.

Noticia seu traditio qualiter vel quibus presentibus bonis hominibus et eos qui interfuerunt a, qualiter venerunt nepoti sui Ingalmarus et Borno in vice domno Aymono archidiacono in Modernaco villa, eo quod de nomine suum in nomine fratrum per ipsam cartam et per axodoriam et scindolam vestituram fecerunt. Quidquid in ipsa carta conmemorat domno preposito Vuagulfo et ceteris fratribus, Ayfredo, Aymone, Beroldo, Siefredo, Vitale, Saturnino, Bosilino, Veberto, Teuderico, Iohannes, /82/ Adam, isti et alii plures qui receperunt vestituram istam. Facta noticia, data ut supra.

a Le ms. porte suter fuerunt. Peut-être Cono d'Estavayer a-t-il voulu écrire subtus firmaverunt (cf. supra, no 32).

34.   1238, 9 novembre. — [Lausanne.]

Engagement par Iohannes de Lora, chevalier, à Cono, prévôt de Lausanne, de la dîme qu'il tient en fief du chapitre à Mornex.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 84 ; Zapf, p. 33.

Iohannes de Lora miles invadiavit domino Cononi a, preposito Lausannensi, pro .X. libris Lausannensium, decimam quam habebat in feodum a capitulo apud Mornai, et posuit inde fideiussores pacis Petrum Dapeferi, Vu. Bevro, Girardum de Chesas, milites, et fecit greintare capitulum. Actum in portali, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VIII., quinto idus novembris. Testes : G. sacrista, Iosep, Iacobus de Burgo, Amedeus, P. de Vileta, I. celerarius, U. Dapiferi, Vu. de Gomoins, canonici, Iohannes de sancta Cruce, Otto de sancto Nicholao, N. de Oschie, Vulmarus de Bevaz, sacerdotes, P. de Chesas, Vu. Dapiferi, Lodoicus, maior Lausannensis, Vu. d'Esclepeins, Vu. de Grancie, milites, P., capellanus sancti Stephani, P., clericus de Donnelui, M. de Cumbremont laicus, et alii quamplures.

a Cononi adj. interl.

35.   1238, 22 octobre. — [Lausanne.]

Confirmation par la femme de Iohannes de Lora de l'engagement précédent (no 34), et paiement par Cono d'Estavayer de cent sous.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 85.

Idem greintavit et laudavit ... a, uxor sua, eodem anno, in camenata dicti prepositi, coram viro suo. Et interfuerunt cum C. preposito Vulmarus sacerdos, Petrus de Doneeluie clericus, Albertus, clericus domini prepositi, Iacobus de Estavaiel. Et coram eisdem solvit isdem prepositus centum solidos, eadem /83/ die, videlicet feria sexta post festum sancti Luce evangeliste.

a La place du nom de la femme de Iohannes de Lora est laissée en blanc dans le ms.

36.   [1238], 3 novembre. — [Lausanne.]

Paiement par Cono d'Estavayer à Iohannes de Lora, chevalier, probablement du reste de la somme convenue dans l'acte précédent (no 34).

Main L.

Seul le début de l'acte a été transcrit dans le cartulaire.

Ed. : Martignier, p. 85.

Et solvit eidem Iohanni dictus prepositus in capellula sua, in crastina die commemorationis fidelium defunctorum, coram R. dei Roveno, Vuulmaro sacerdote, Alberto de Estavaiel et...


.XV.
Au haut du folio, effacé : CC (début, semble-t-il, de Capitulum).

37.   1238. — [Lausanne.]

Charte du chapitre de Lausanne notifiant la donation à lui faite par Cono d'Estavayer d'une dîme à Mornex, acquise en gage de Iohannes de Lora, chevalier, de telle sorte qu'après la mort de Cono, deux tiers des revenus en soient distribués le jour de son anniversaire, et un tiers en revienne au prévôt.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 85.

Carta a.
Capitulum Lausannense omnibus ad quos presens scriptum pervenerit rei geste noticiam cum salute. Notum b fieri volumus universis presentibus et futuris Cononem, prepositum Lausannensem, accepisse in vadio, de consensu et voluntate nostra, a Iohanne de Lora milite, pro .X. libris Lausannensium, decimam quam dictus Iohannes tenebat in feodo a nobis apud Mornai 1. Dictus vero prepositus eandem vageriam et fructum vagerie et supradictas decem libras dedit nobis, tali modo quod post obitum suum prepositus Lausannensis accipiat terciam partem et nos duas partes distribuendas in anniversario dicti /84/ Cononis prepositi, et capellano sancte Crucis sicuti uni c canonico, et matriculario ebdomadario sicut uni canonico. Si autem dicta vageria redimeretur, precium eius poneretur in adquisitione reddituum simili modo dividendorum. Actum anno Domini .M CC XXX. octavo.

a En marge. b Noverint corr. en Notum. c uno corr. en uni.
1 Cf. supra, nos 34-36.

38.   1238. — [Lausanne.]

Charte du prévôt Cono relative au même objet que la précédente (no 37).

Main L.

Ed. : Martignier, p. 86.

Carta a.
Cono, prepositus Lausannensis, omnibus ad quos presens scriptum pervenerit rei geste noticiam cum salute. Notum fieri volumus universis presentibus b et futuris nos a Iohanne de Lora milite accepisse in vadio pro .X. libris Lausannensium decimam quam tenebat in feodo a capitulo Lausannensi apud Mornay 1. Nos vero eandem vageriam et fructum vagerie et supradictas .X. libras dedimus ecclesie Lausannensi tali modo quod post obitum nostrum prepositus accipiat terciam partem et capitulum duas partes, distribuendas c in anniversario nostro cuilibet canonico presenti, et capellano sancte Crucis sicuti uni canonico, et matriculario ebdomadario d sicut uni canonico. Si autem dicta vageria redimeretur, precium eius poneretur in adquisitione reddituum simili modo dividendorum 2. Actum anno Domini .M CC XXX. octavo e.

a En marge. b p répété dans le ms. c s finale interl. d do répété dans le ms. e Dans la marge, le signe 🜋.
1 Cf. supra,no 34-36. 2 Cf. supra, no 37.

39.   1239, 18 décembre. — [Lausanne.]

Vente par Iohannes de Lora, chevalier, à Cono, prévôt, et au chapitre de Lausanne de la dîme à Mornex précédemment engagée à Cono, et donnée par celui-ci au chapitre.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 86.

/85/ Carta a.
Iohannes de Lora miles et uxor sua ... b et filius suus ... b vendiderunt et dederunt et quitam clamaverunt pro .VIII. libris C. preposito et capitulo decimam quam dictus Iohannes habebat in feodo a capitulo, et dictus prepositus habebat in vadio ipsam decimam a dicto Iohanne pro .X. libris 1. Dictam decimam dedit C. prepositus capitulo ad anniversarium suum faciendum, sicut superius continetur 2. Actum inter maius altare et altare reliquiarum, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IX., quintodecimo kalendas ianuarii, die scilicet dominica. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, Io. cantor, G. sacrista, N. de Chavor., Io. succentor, P. de Vi., U. Dapiferi, A. de Burgo, Ia. de Burgo, canonici c.

a En marge. b La place des noms de la femme et du fils de Iohannes a été laissée en blanc dans le ms. c Dans la marge, le signe 🜋.
1 Cf. supra, no 34-36. 2 Cf. supra, no 37 et 38.


[f. 15 v.] Feuillet blanc.
.XVI. Biez
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer + copia adj. mod. au haut du folio.

40.   904, 26 février. — Lausanne.

Charte par laquelle Fredarius donne à l'église Notre-Dame de Lausanne les biens qu'il possède à Biez et dont il se réserve l'usufruit.

Main de Cono d'Estavayer.

La date du 27 avril, adoptée par Hidber, Forel et Chapuis, repose sur une lecture maii. Le ms. porte ma., qui me paraît être plutôt une abréviation de martii. En effet, le 26 février 904 est bien un dimanche. Hidber et Chapuis, pour avoir un dimanche 27 avril, ont proposé de corriger la date d'année, et datent cette donation du 27 avril 906.

Ed. : Martignier, p. 87 ; Zapf, p. 33 (daté : 903). — Reg. : Hidber, no 939 ; Forel, no 100 ; M.D.S.R., t. XXIV, p. 159 (daté : 913) ; Chapuis, p. 14, no 6.

Dum huius mundi finem simulque et terminum venire non dubitamus, unicuique homini previdere oportet ut de terrenis ac transsitoriis rebus acquirere satagat quod ei in perpetuum /86/ placere possit. Ideoque ego in Dei nomine Fredarius, inspirante divina pietate, sumsit mihi bona voluntas ut aliquid de rebus meis, quas domnus Ruodulfus rex per precectum mihi dedit, pro remedio anime mee ad ecclesiam a alme virginis Marie seu ad stipendia fratrum ibidem Deo serviencium donare deberem, quod etiam feci ; hoc est in pago Lausannensi, in fine Runingorum, in villa Beio, quidquid in ipsa villa visus sum habere aut possidere totum et ad integrum ad ipsam casam Dei vel ad ipsos servos Dei dono, ligo, trado atque tranfondo, hoc sunt casalibus, vineis, campis, pratis, pascuis, silvis, rivis, fontibus, arboribus pomiferis et impomiferis, aquis aquarumque decursibus accessisque omnibus vobis dono, de meo iure et dominatione in vestram trado potestatem, ea vero ratione, dum ego vivo, usum et fructum possideam ; post meum discessum, quandoquidem Deus voluerit, ad vos revertatur nullo contradicente. Si quis vero, quod futurum esse non credo, si ego ipse aut ullus de heredibus meis vel pro heredes seu quislibet vel ulla emissa, apposita persona, ullius unquam tempore, qui contra hanc donationem venire, dici, temptare, calumpniari vel eam infringere voluerit, nec hoc valeat evendicare b quod repetit, sed insuper sit culpabilis et insuper sit impleturus tantum et alium tantum et una com tercio auri libras .III. coactus persolvat, et hec donatio firma et stabilis permaneat stipulatione subnixa. Actum Lausanne castro. Signum Fredarii qui hanc donationem fieri rogavit et firmare. Signum Adalburgane que genitori suo consensit. Ego David qui genitori c meo consensi et subscripsi. Ego Baldemarus consensi et subscripsi. Signum Albinco testis. Signum Ermendrico testis. Signum Eldoeno testis. Signum Berengario testis. Item signum Albinco. Ego in Dei nomine Saturninus, ac si indignus presbyter sive cancellarius, rogitus scripsi et datavi die dominica .V. kalendas martii d, anno .XVII. regnante domno Ruodulfo rege e.

a ecclesiam manque dans le ms. ; cf. infra, no 41. b Le ms. porte evencare. c g adj. interl. sur n exp. d Le ms. porte ma.. e + Nota cursus aquarum supra adj. mod. au bas du folio.


[f. 16 v.] Feuillet blanc.
/87/
.XVII. Runens
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer + copia adj. mod. au haut du folio.

41.   896, 13 janvier ? — S. l.

Charte par laquelle le comte Gerlandus et sa femme Ayroana donnent à l'église Notre-Dame de Lausanne et aux chanoines qui la desservent, cinq manses sis à Renens.

Main N (du début à quod si nos aut ullus nostris de heredibus vel quislibet) et main de Cono d'Estavayer (de ulla emissa persona à la fin).

La date de cette donation n'est pas certaine. Cf. Poupardin, Royaume de Bourgogne, p. 10, no 1. Il s'agit en tout cas d'un mardi de janvier 896.

Ed. : Martignier, p. 88 ; Zapf, p. 43 (daté : 920) ; Gallia Christiana, t. XV, Instr., col. 128 (daté : 895). — Reg. : Hidber, no 880 ; Forel, no 95 (daté : 896 ; considère le 13 janvier comme insuffisamment assuré) ; M.D.S.R., t. XXIV, p. 159 (daté : 896) ; Chapuis, p. 13, no 5 (daté : 896).

Dominis sanctis et in Christo Ihesu venerabilibus fratribus de Lausanna civitate, de episcopatu domni Bosoni episcopi, ubi die noctuque Domino famulante normam silentium a funguntur officio, et in ipsa congregatione Arambertus prepositus ceterique fratres sub regimine presuli superius nominato ad regendum et custodiendum habere videntur. Igitur ego b in Dei nomine Gerlandus comes et uxor mea Ayroara comitissa c, inspirante pietate divina, sumpsit nobis bona voluntas ut d aliquid de rebus nostris, quas domnus Ruodulfus rex per preceptum nobis dedit, pro remedio anime nostre vel anime senioris bone memorie Chonradis comitis, in omnibus mihi benefactor, seu anime gloriosissimi regis nostri Ruodulfi, ad ipsam ecclesiam alme virginis e Marie, genitricis Dei, seu ad stipendia fratrum ibidem consistentium, concedere vel condonare deberemus, quod et ita in Dei nomine a die presente et fecimus. Donamus ibi colonicas .V., hoc est in pago Lausannensi, in fine Runingorum, seu in ipsa villa Runingis, quidquid visi sumus habere, cum indominicata terra, aut vineis, pratis, totum et ad integrum vobis donamus, ligamus, tradimus atque transfundimus. Hec sunt mansas .V., campis, pratis, pascuis, vineis, rivis, fontibus, /88/ arboribus pomiferis et impomiferis, aquis aquarumve decursibus accessisque omnibus, cum mancipiis, cum omnibus edificiis superpositis, quidquid dici aut esse potest vel ibidem tempore presenti possidere viderimus, totum et ad integrum ad ipsam ecclesiam seu ad ipsos fratres pro remedio anime nostre transfundimus, ut quidquid de superscriptas res vel mancipia ipsi servi Dei facere voluerint vel successores eorum liberam ac firmissimam in Dei nomine in omnibus habbeant potestatem faciendi. Si quis vero, quod fieri minime f credimus, quod si nos aut ullus nostris de heredibus g vel quislibet, ulla emissa persona apposita, ullus unquam h tempore, qui contra i donationem istam manu nostra conscriptam venire, dici j aut aliquid agere temptare voluerit, in primis iram Dei omnipotentis incurrat et a liminibus suorum sanctorum efficiatur extraneus, et com Datan et Abiron, qui viventes descenderunt in infernum, et com Iuda traditore, deputetur in suplicium eternum, et ne hoc valeat evendicare quod repitit, sed insuper sit culpabilis, vobis vestrisque successoribus impleturus sit dupla pecunia et aliud tantum quantum ipsas res emelioratas aparuerint, et una cum k tercio auri libras .L., argenti pondus .LX. coactus persolvat, et hec donatio nostra in vobis facta firma et stabilis permaneat, stipulatione subnixa. Signum Geylandi et uxoris sue Ayroane, insimul qui hanc donationem fieri et firmari rogaverunt. Signum Eldueno, atvocati sancte Marie, testis. Signum Borgone, testis. Signum Vualpertus, testis. Signum Vuarunt, testis. Ego Austerius rogitus subscripsi. Odelerdus rogitus subscripsi l. Ego in Dei nomine Suturninus cancellarius, ac si indignus presbyter, hanc donationem rogitus scripsi. Datavi die m martis, anno .VIII., intrante nono, regnante domno Ruodolfo rege n.

a Peut-être faut-il lire salentium, pour psallentium. b g interl. c Après mi, ss exp. d t interl. e Après virginis, lettre ou signe de ponctuation superflu. f minimus corr. en minime. g Après i, n exp. h ullus corr. en unquam. i contra manque dans le ms. j Le ms. porte duci. k Le ms. porte ei, mauvaise lecture du scribe pour 9 (= cum). l Le ms. porte sud.. m Après die, veneris biffé. n Dans la marge, le signe 🜋; + Nota cursus aquarum supra apud Rugnens adj. mod. au bas du folio./89/

42.   963, 27 mai ? — S. l.

Charte par laquelle Eliradus et sa femme Escomburga donnent à l'autel du Saint-Sauveur des biens et des serfs à Renens, dont ils se réservent l'usufruit.

Main de Cono d'Estavayer.

La date de cette donation n'est pas certaine. Le 6 des kalendes de juillet 963, soit le 26 juin, ne tombe pas sur un mercredi. Forel l'a remarqué. Plutôt que de suivre Hidber, qui propose de corriger la date d'année en 961, je croirais que le scribe a lu iulii pour iunii.

Ed. : Martignier, p. 90. — Reg. : Hidber, no 1069 (daté : 963 (961), 26 juin) ; Forel, no 168 (daté : 963, 26 juin) ; Chapuis, p. 14, no 13 (daté : 963 (961), 26 juin).

Donatio quam dedit Eliradus et uxor sua Escomburga sancte Marie 1.


Runens, sancti Salvatoris [f. 17 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

Dum huius mundi finem simul et terminum nostrum advenire non dubitamus, unicuique homini previdere oportet ut de terrenis ac transitoriis rebus adquirere satagat qua ei in perpetuum placere possit. Ego in Dei nomine Eliradus et uxor mea Escomburga simul sumsit nos bona voluntas ut aliquid de rebus nostris propriis pro remedio anime nostre seu pro infantibus nostris donamus ad locum sancti Salvatoris 2, in pago Lausannensi, in fine Runingorum, seu in ipsa villa Runingis, quidquid visi sumus habere vel possidere et quidquid ad ipsam villam aspicit vel aspicere videtur, et ad integrum ad ipsum locum sancto Salvatori donamus, ligamus, tradimus atque transfundimus, hoc est com casis et casalibus, mancipiis hiis nominibus prenominatis : Hermengario et uxore sua et infantibus, Arimberto et uxore sua et infantibus illorum, Giroldo et infantibus suis, Marino et uxore sua, Rumburga et infantibus suis, Volferio et uxore sua et infantibus illorum, ut per singulos annos in nativitate sancte Marie 3 censum persolvant in cera aut in oleo aut in argento, unusquisque valens .II. denarios, ea vero ratione, dum nos vivimus, usum et fructum /90/ possideamus ; post nostrum discessum a, ad locum sancti Salvatoris revertantur. Et si fuerit in postmodum aliqua persona cui in prestariam aut in beneficium donare voluerit, veniant heredes mei propinqui et recipiant ipsas res. Si quis vero, quod fieri minime credo, si nos ipsi aut aliquis de heredibus nostris vel pro heredibus, qui hanc donationem infrangere voluerit, ne hoc valeat evendicare quod repetit, sed insuper sit culpabilis et impleturus peccuniam com tercio auri libras .XX. coactus persolvat, et hec donatio firma et stabilis permaneat, stipulatione subnixa. Signum Elirardi et uxoris sue Escomburge qui hanc donationem fecerunt et firmare rogaverunt. Signum Gausleni, testis. Signum Vuarini, testis. Signum Adalberti, testis. Signum Bornonis, testis. Signum Leutardi, testis. Ego in Dei nomine Hiringus presbyter scripsi. Datavi die mercurii .VI. kalendas iulii b, anno .XX VI. regnante domno nostro Chuonrado rege.

a Sur l'e, tilde superflu. b Erreur du scribe pour iunii ?
1 La présence de ce titre permet de supposer que cette charte n'a pas été transcrite par Cono d'Estavayer d'après l'original, mais d'après un cartulaire aujourd'hui perdu. 2 L'autel du Saint-Sauveur n'existait plus en 1228 dans l'église Notre-Dame de Lausanne. Cf. supra, no 15 a. 3 Le 8 septembre.

43.   963, 27 mai ? — Lausanne.

Notitia de l' investiture de la donation précédente (no 42), faite par Escomburgis et son avoué Engiscaldus.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de cette investiture, cf. supra, no 42.

Ed. : Martignier, p. 92.

Noticia seu traditio quomodo venit Escomburgis et advocatus suus Engiscaldus in civitate Lausannensi, et vestituram fecerunt ad altare sancti Salvatoris per servum nomine Martinum, sicut ista carta superius commemorat, istis presentibus : Eto presens fuit. Reginerius presens fuit. Aricus presens fuit. Amalgerius presens fuit. Vuipertus presens fuit. Gauspertus presens fuit. Adalpertus presens fuit. Et canonici sancte Marie presentes fuerunt. Isti et alii multi viderunt hoc et audierunt, facta noticia, data ut supra. /91/

44.   1218 (n. st.), 21 janvier. — [Lausanne.]

Copie du no 612.

Main L.

45.   1219 (n. st.), 12 mars. — [Lausanne.]

Copie du no 628.

Main L.

46.   1221 (n. st.), 8 avril. — [Lausanne.]

Copie du no 659.

Main L.


.XVIII.
+ Rugnens, titre courant moderne

47.   1238, 3 décembre. — Lausanne.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Iacobus Ruginel et Vu. de Plais, mettant fin à un différend au sujet d'une terre sise à Renens.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 93.

Discordia orta fuit inter Iacobum Ruginel et filium suum a ex una parte, et Vu. de Plais de Runeins ex alia, super terragio cuiusdam terre et menaidis que debebantur pro dicta terra, et debebant esse de dicta terra .VII. pose, et dicebat dictus Iacobus quod de dicta terra debebant esse .II. pose et dimidia vinea, in qua debebat accipere medietatem vini. Dicta discordia ita fuit pacificata de assensu utriusque partis quod dictus Iacobus in dicta terra acciperet quintam gelimam pro terragio, et quando ibi cresceret milium vel panicium, non acciperet de eis terragium, set dictus Vu. b portaret vel mitteret unam cutellam milii cocti in domo dicti Iacobi et comederet ibi. Terram vero in qua solebat esse vinea debet plantare Vu. a proxima quadragesima in duos annos, et ex tunc nichil debebat ibi accipere dictus Iacobus usque in quartum annum. Tunc et postea debet accipere dictus Iacobus medietatem clari vini et dicto Vu. debet remanere li des, et debet procurare dictus Vu. unum costodem /92/ in vindemiis c de pane et caseo et malta. Debet etiam annuatim in Nativitate Domini 1 .I. menaidas d plenarias, scilicet .IIII. panes et .I. frustrum carnis et .I. minus et .II. cupas vini postquam vinea portabit, et nuncius debet ibi comedere, et debet ei apponi .I. panis et .I. frustrum carnis minus et .I. cupa vini, de quibus debet comedere et dare in domo cui voluerit. Debet etiam in carniprevio .I. caponem et unum vastellum. Auctum Lausanne, in navi monasterii, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VIII., feria .VI. post festum sancti Andree. Testes : C. prepositus, N. de Cha., Io. succentor, Ia. de Bur., canonici, P., capellanus sancti Stephani, Vu. de Bevaz sacerdos, P. et Al. de Estavaiel, clerici, P. Dapiferi, Vu. li Bevros, Iacobus de Pullie, milites e, P. Girardi burgensis, P. de Runeins f.

a filius suus corr. en filium suum. b Le ms. porte Ws W. Ws est vraisemblablement une erreur du scribe pour dictus. c vindemiis adj. interl. sur vineis exp. d menadias corr. en menaidas. e s interl. f + Nota litteram predictam pro prebenda de Rugnens adj. mod. au bas du texte.
1 Le 25 décembre.


[f. 18 v.]
.XVIIII. Escublens
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer + Escublens, Dalinges, Tholochina adj. mod.

48.   961 ?, 3 février. — S.l

Charte par laquelle l'évêque Meinarius donne aux chanoines de Notre-Dame de Lausanne des biens qu'il possède à Ecublens et Tolochenaz et dont il se réserve l'usufruit.

Main N (du début à faciant exinde quidquid) et main de Cono d'Estavayer (de voluerint tam illi quam successores à la fin).

La date de cette donation n'est pas certaine. Le 3 février 964 n'était pas un dimanche, mais un mercredi. Il faut peut-être corriger l'année du règne, et admettre que l'original de cette donation portait anno .XX IIII., paléographiquement très proche de anno .XX VII.. Le 3 février 961 était bien un dimanche. La correction de .XX VII. en .XXX., proposée par plusieurs éditeurs, me paraît peu satisfaisante.

Ed. : Martignier, p. 94. — Reg. : Hidber, no 1074 (daté : 964 (967), 3 févr.) ; Forel, no 170 (daté : 964, 3 févr.) ; Chapuis, p. 15, no 14 (daté : 964 (967), 3 févr.). /93/

Hec est carta de terra quam Meinarius episcopus fratribus dedit Lausannensibus a, Scubilingis et in villa Dallingis et inter Albunnam et Venobiam, in villa Tolochina 1.
Dum huius mundi finem simulque et terminum nostrum advenire non dubitamus, unumquemque previdere oportet ut b de terrenis ac transitoriis rebus acquirere satagat quod ei in perpetuum placere possit. Ideoque ego in Dei nomine Meinarius humilis episcopus et advocatus meus Anselmus, inspirante pietate divina, seu pro eterna retributione vel pro remedio anime mee, sumpsit me bona voluntas ut c aliquid de rebus meis propriis dono ad canonicos sancte Marie Lausonensis ecclesie, hoc est in pago Lausonensi, in fine Runingorum, in villa Scubilingis, quidquid in ipsa villa habeo aut in antea conquirere potuero, et dono vobis d inter Albonam et Venobiam, in villa Tolochina, quidquid in ipsa villa habeo et in antea conquirere potuero, totum et ad integrum ipsis servis Dei dono de meo iure et dominatione in vestram potestatem trado iure et e legitimo ordine, perpetuo possidendum, donandum, vendendum liceatque et faciant exinde quidquid voluerint, tam illi quam successores eorum, nullo contradicente, ea vero conditione, dum ego vivam, usum et fructum possideam ; post meum vero discessum, quandoquidem Deus voluerit f, ad vos reverti ipse res debeant, et si fuerit postmodum aliqua persona cui in prestariam aut in beneficium dare voluerint, veniant heredes mei propinqui et persolvant in annis singulis libras .III. et recipiant ipsas res. Si quis vero, quod fieri minime credo, si ego ipse aut ullus de heredibus meis vel pro heredibus meis, sive quelibet persona aliquo tempore hanc donationem infrangere voluerit, ne hoc valeat evindicare quod repetit, sed insuper sit culpabilis et impleturus dupla peccunia et una com tercio auri libras .XV. coactus persolvat. Et ut g hec donatio firma et stabilis permaneat omni tempore, stipulatione subnixa, ego in Dei nomine Maginnarius humilis episcopus et advocatus meus Anselmus simul hanc donationem fecimus h et firmare rogavimus. Signum Henrici comitis. Signum Vuuttoni. Signum Vuillerii. Signum Burvuardi. Signum Anselmi. Signum Recconi. Signum Salacerii. Ego in Dei nomine Hiringus indignus presbyter /94/ scripsi et subscripsi. Datavi die i dominico, .III. nonas februarii, anno .XX VII. regnante domno nostro Chuonrado rege.

a Le ms. porte Lausan.. b t interl. c t interl. d o répété et exp. e et adj. interl. f Après voluerit, tam illi quam successores eorum exp. g Le ms, porte et. h fecimus manque dans le ms. Cf. infra, no 51. i e adj. interl.
1 La présence de ce titre permet de supposer que cette donation n'a pas été transcrite d'après l'original, mais d'après un cartulaire aujourd'hui perdu.

49.   961 ?, 3 février. — Tolochenaz.

Notitia de l'investiture de la donation précédente (no 48), faite par l'évêque Meginharius et son avoué, le comte Anselmus.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de cette notitia, cf. supra, no 48.

Ed. : Martignier, p. 96.

Noticia seu tradicio qualiter vel quibus presentibus bonis hominibus et eos qui subterfirmaverunt, et quomodo venit Maginharius episcopus et advocatus suus Anselmus comes in villam Tolochinam et vestituram fecerunt ad fratres, Turumberto preposito, Amiconi levite, Manasseo presbytero, per hostium et vasonem, sicut ista carta commemorat, sicut superius insertum est et sicuti lex fuit, istis presentibus : Adalgog presens fuit. Vuillerius presens fuit. Turingus presens fuit. Hupoldus presens fuit. Alavuicus presens fuit. Isti et alii plures qui hoc viderunt et audierunt, facta noticia, data ut supra a.

a + copia adj. mod. au bas du folio.


[f. 19 v.] Feuillet blanc.
.XX. Bitusacio
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer + Betusie adj. mod.

50.   906, 4 mai. — S. l.

Charte par laquelle l'évêque Boso, à la requête du diacre Airfredus, concède à la chapelle de Saint-Pierre une dîme à Béthusy, moyennant paiement d'un cens annuel aux chanoines de Notre-Dame par le desservant de la dite chapelle. /95/

Main N.

La lecture de la date de cette donation n'est pas absolument certaine. Cf. infra, note p.

Ed. : Martignier, p. 96 ; Zapf, p. 51 (daté : 927 ou 928, 4 mai) ; Gallia Christiana, t. XV, Instr., col. 129 (daté : 905). — Reg. : Hidber, nº 940 ; Forel, nº 102.

Si quis christianorum fidelis, accensus igne divini amoris, ecclesiam in rebus propriis edificare voluerit, primum a proprio episcopo consilium et licentiam expostulet, velut institutio docet ecclesiastica, quatinus eius consultu et auxilio sic futura edificetur ecclesia ut a iugiter et laudabiliter in ipsa Domini et sanctorum eius peragatur cultura. Denique ego Boso umilis episcopus, qui presum ecclesie Lausannensi sancte Dei genitricis Marie, notum volo esse omnibus presentibus et futuris sancte Dei ecclesie fidelibus qualiter Airfredus diaconus b petiit nos ut capellam que erat a nobis dedicata quibusdam decimis fulciremur, quod nos libenter audivimus et iuxta consilium nostre archidiaconi sive prepositus c et canonicis sancte Marie et virorum nobilium qui erant vicini preces et votum illius adinplevimus. Concedimus d itaque decimum ad prelibatam capellam, que constructa est in honore sancti Petri, ut e decimas f quod ad villare Bitusiaco aspitiunt g ibi concedimus, excepto de terra sancto Paulo. Habemus h ut i in prefata ecclesia officium Christi omni tempore perficiatur, et sacerdos qui ibi preerit, tempore instituto in festivitate sancti Petri 1, omni anno pro ipso decimo ad j fratres persolvat tritico modium .I., vinum sextarium, frescengas berbicinas .II., et si in uno anno negligens de ipso censo apparuerit, in alio anno in duplum componat. Ideo autem ut k ab hominibus hec nostra auctoritas verius credatur et religiosius habeatur, propria manu firmavimus, una cum fratribus nostris firmare iussimus. Ego Boso, misericordia Dei humilis episcopus, hanc auctoritatem consensi et subscripsi. Hieronimus l presbyter subscripsi. Teudericus presbyter subscripsi. Magnerius presbyter subscripsi. Vuillihelmus presbyter, Beroldus subdiaconus, Possessor prepositus subscripsimus. Aymo presbyter subscripsi. Evo presbyter subscripsi. Gamalbertus presbyter, Bernardus presbyter, Drogo subdiaconus subscripsimus m. Iohannes levita subscripsi. /96/ Sicardus levita subscripsi. Samson presbyter subscripsi. Lantpertus presbyter subscripsi. Ego in Dei nomine n Saturninus, ac si indignus presbyter sive cancellarius, hanc auctoritatem o ecclesie rogitus scripsi. Datavi die dominico, .IIII. nonas maii, anno .XVIIII. p regnante domino nostro Ruodulfo rege, feliciter amen q.

a t interl. b Après diaconus, p biffé. c Le ms. porte pps. d Après e, lettre biffée. e t interl. f Après decimas, quas exp. g Après aspitiunt, lettre effacée. h A la place de Habemus, l'original portait peut-être le groupe hac (pour ac) volumus. i t interl. j ad répété et exp. k t interl. l o adj. interl. sur lettre exp. m Après subscripsimus, ih exp. n o répété et biffé. o Après auctoritatem, eo exp. p V adj. interl. ; le dernier élément du chiffre, I, est à moitié effacé. q + copia adj. mod. au bas du folio.
1 Le 29 juin.


[f. 20 v.] Feuillet blanc.
.XX I. Charlie
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer + Challie adj. mod.

51.   943, 27 avril. — S. l.

Charte par laquelle Cristina et son avoué Recco donnent à l'église Notre-Dame de Lausanne des biens et des serfs à Chailly, dont Cristina se réserve l'usufruit.

Main N.

La date de cette donation n'est pas certaine : le 27 avril 943 n'était pas un vendredi. La date du 27 avril 944, proposée par Hidber et Chapuis, ne repose sur rien.

Ed. : Martignier, p. 98. — Reg. : Hidber, nº 1023 (daté : 944, 27 avr.) ; Forel, nº 149 ; Chapuis, p. 14, nº 11 (daté : 944, 27 avr.).

Dilecta in Christo Cristina et advocatus suus Recco, nos quidem, in Dei nomine, insimul donatores, pro remedio anime Liboni episcopi vel pro remedio a anime nostre, pro eo amore decrevit nos bona voluntas ut b res nostras que sunt site in pago Lausannensi, in fine Runingorum, in villare Carliaco, donamus in ipso villare sancte Marie vel ad stipendia fratrum ibidem Deo serviencium, quicquid ibi visi sumus habere vel possidere, et donamus vobis mancipiis his nominibus : Autardo et infantes suos, Vaseclello et filio suo Andreo, totum c et ad integrum /97/ donamus, ligamus, tradimus atque transfundimus perpetualiter ad possidendum, habendi, tenendi, vendendi, donandi liceatque commutandi, et faciatis in omnibus quicquid volueritis sane, ea vero racione, prefata Cristina, dum tu vivis, usum et fructum possideas ; post tuum vero discessum, quandoquidem Deus voluerit, ad vos revertat. Si quis vero, si nos aut ullus ex propinquis nostris ullam calumpniam generare presumpserit, ne hoc valeat evindicare quod repetit, sed insuper sit culpabilis et inpleturus dupla pecunia et una cum tercio auri libras .X. coactus persolvat, et hec donatio firma et inconvulsa permaneat, stipulatione subnixa. Signum Cristina et advocato suo Recconi, qui hanc donationem fecerunt et firmare rogaverunt. Signum Teupoldo vicedonno, testis d. Signum Isaac, testis d. Signum Lamperto, testis d. Signum Eirberto, testis d. Ego in Dei nomine e sacrista sive cancellarius rogitus scripsi f et datavi die veneris, .V. kalendas maii, anno .VI. regnante domino Chounrado rege.

a remedium corr. en remedio. b t interl. c tantum corr. en totum. d Le ms. porte t. e Le nom manque. f p adj. interl.

52.   943, 27 avril. — Chailly.

Notitia de l'investiture de la donation précédente (nº 51) faite par Cristina et son avoué Recco.

Main N.

Sur la date, cf. supra, nº 51.

Ed. : Martignier, p. 99. — Reg. : Hidber, nº 1023 (daté : 944, 27 avr.).

Noticias seu traditiones qualiter vel quibus presentibus bonis hominibus et eos qui subter firmaverunt quomodo venit Cristina et advocatus suus Recco in villare Carliaco et vestituram fecerunt Siefredo a et Claudone et b Teupoldo vicedonno in vice ad fratres per cartam et ostium et vuasonem, sicut superius insertum est, sicuti lex fuit, his presentibus : Armannus presens fuit. Goslenus presens fuit. Borno presens fuit. Adigerius presens fuit. Berengarius presens fuit. Isaac presens fuit. Isti et alii multi qui hoc viderunt et audierunt, facta noticia, data ut c supra d.

a Siefrido corr. en Siefredo. b Après et, d exp. c t interl. d + copia adj. mod. au bas du texte.

/98/
[f. 21 v.] Feuillet blanc.
[f. 21 a r.] Feuillet blanc.
[f. 21 a v.]

53.

Prose en l'honneur de saint Georges de Cappadoce.

Main P.

Ed. : Martignier, p. 99. — Voir la bibliographie dans Ulysse Chevalier, Repertorium hymnologicum, t. II (Louvain, 1892), p. 715, no 21230 et Analecta hymnica medii aevi, p.p. Clemens Blume S.J., t. LV (Leipzig, 1922), p. 170, no 148.

Veni potentissimi
Miles et fortissimi
Regis flos milicie.
Militum dux optime,
Victor invictissime,
Respice nos hodie.

Tormenta que passus es
Vincere qui visus es
Pro divino numine,
Rotarum et verberum,
Ignium et carcerum,
Fuso tandem sanguine,

Serva tuum populum,
Maxime qui titulum
Gerunt tui nominis,
Infideles remove,
Fide fortes confove,
Vitam poscens luminis.

O Georgi nobilis,
Constans et immobilis,
Pro plebis miseria
Interpella Dominum,
Moles levans criminum,
Eius dante gratia. /99/

Corporis spurcicias
Et cordis nequicias
Fac nos omnes stergere,
Ut possimus glorie
Deo laudes gratie
Tecum semper canere.
          Amen.

Hec prosa sancti Georgii cantetur secundum notam de : «Veni sancte Spiritus, et emitte...» a

a Au bas du folio, traces d'essais de plume.


.XX II. Vuarens
Titre courant de la main B (i.d.); + P C adj. mod. dans l'angle supérieur de droite du folio.

54.   [Vers 1200.] — S. l.

Copie du no 409.

Main B (i. d.).

55.   1199, 2 mai. — S. l.

Charte de Rogerius, évêque de Lausanne, par laquelle il notifie que Petrus de Saint-Martin, chevalier, a cédé à l'église Notre-Dame et au chapitre les droits qu'il avait sur des biens sis à Crissier et à Vuarrens.

Main J.

Original aux Archives cantonales Vaudoises, cote C V a 7. Cf. infra, pièce justificative no 1. —

Ed. : Martignier, p. 101 et 221. — Reg. : Hidber, no 2749 ; Forel, no 785 ; Diesbach, p. 38.

Carta a ,g.
Rogerius, Dei gratia Lausannensis episcopus b, omnibus scire volentibus rei geste noticiam. Ut que nostro geruntur in tempore certis indiciis agnoscat posteritas et veraci noticia h comprehendantur i predecessorum vestigiis inherentes res, que digne videntur memoria literis j commendamus et que possent ex litibus oriri scandala k suffocamus. Noverint igitur tam presentes quam futuri quod Petrus de Sancto l Martino miles dedit et concessit ecclesie beate Marie Lausannensi et capitulo omnem calumpniam m quam habebat in emptione c, n quam /100/ dictum capitulum o fecit in villa de Crissiaco ab illis de Corberes p. Vuerpivit preterea in manu nostra et per librum super altare beate Marie obtulit et concessit quicquid q iuris habebat in feminis que dicuntur de Saleta et in omni eorum progenie tam nata quam nascenda. In helemosina r etiam quam Vu. de Grancon s, avunculus eius, fecit capitulo Lausannensi in villa de Vuarens vuerpivit quicquid t ibi ex parte matris sue calumpniabatur u. Precepit idem Petrus omnibus qui presentes aderant v super hoc ferre testimonium et inde cartam fieri d, w. Actum est hoc anno ab incarnacione Domini .M C XC IX., .VI. nonas maii. Testes : magister Henricus, magister Richardus, Thomas celerarius e, Raymundus x de Vuillens, P. de Eschannens y et magister Banninus z, canonici, Abicellus, Vu. de Pulie a' et Iohannes Scriptor, clerici, Lodovicus b' Dapifer, P. c' de Evonant, milites, Ugo de Valle, P. Ponci et Thomas de Sancto Laurencio, burgenses f.

a Carta en marge, de la main B (i. d.). b episcopus adj. interl. c emptionem corr. en emptione. d feeri corr. en fieri. e cellerarius corr. en celerarius. f + Crissiez, titre mod.
Variantes du no 243 : g Carta en marge, répété. h ti adj. interl. i comprehendatur. j litteris. k Le ms. porte scandala oriri. L'ordre des mots est rétabli par des signes de renvoi. l Scanto. m calupniam. n emcione. o Après a, deux lettres exp. p Cordberes corr. en Corberes. q quidquid. r elemosina. s Granzon. t quidquid. u calupniabatur. v ad adj. interl. w Tilde superflu sur fi ; après fieri, testes exp. x Reimundus. y Escannens. z Bandinus. a' Pullie. b' Ludovicus. c' et P..

56.   [Début du XIIIe siècle.] — S. l.

Copie du no 544.

Main J.

57.   [Avant 1212.] — S. l.

Achat par Raymundus de Font, chanoine de Lausanne, à Calgerus de Saint-Martin de deux serfs de Pailly.

Main J.

La première apparition certaine de Raymundus de Font comme chanoine de Lausanne est de 1180. Il est mort le 17 mai, avant 1212. Cf. Reymond, Dignitaires, p. 334. La date de 1210, donnée par M. Reymond, loc. cit., comme terminus ante quem de la mort de Raymundus, est inexacte.

Ed. : Martignier, p. 102.

/101/ Dominus Raymundus de Fonz, canonicus Lausannensis, emit a Calgero de Sancto Martino Cristinum et Hugonem de Parlie.


[f. 22 v.]

58.   1217, 18 juillet. — Lausanne.

Copie du no 605.

Main J.

59.   1220, 4 mai. — Lausanne.

Copie du no 653.

Main J.

60.   1229, 22 et 23 juillet. — Lausanne.

Copie des nos 788 et 789.

Main J.


.XX III.

61.   1233, 9 octobre. — Lausanne.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Umbertus Cornutus et Ancelinus de Vuarrens, mettant fin à un différend au sujet d'un pré.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 106.

Controversia erat inter Umbertum Cornutum et Ancelinum de Vuarens de quodam prato quod Ancelinus dicebat se diu tenuisse et Umbertus Cornutus dicebat quod Ancelinus pratum traxerat de quodam nemore a quod dicitur Fores, quod eis commune erat. Hec discordia taliter fuit pacificata quod pratum remansit Ancelino


[f. 23 v.]
+ Vuarens titre courant mod.

et vicini debuerunt vuidare Umberto Cornuto de nemore, ex una parte, non tamen in medio nemoris, in duplum quod de /102/ nemore erat. Istud laudavit ex una parte Umbertus Cornutus et Haymo, filius eius, et Stephanus de Aspa, ex alia parte Acelinus et filius suus et P. de Chablie, dominus Acelini. Actum Lausanne, in claustro, anno ab incarnacione Domini .M CC XXX III., in festo sancti Dionisii. Testes : C. prepositus, G. sacrista, C. de Fonz, R. de Roveno, Amedeus, Iacobus de Grelie, R. de Vulflens, Iacobus de Burgo, P. de Vileta, Henricus de Fruencia, canonici, P. de Donelui clericus, Nicolaus Dapifer miles, Lambertus b Curbil, Uldricus Minister, Umbertus Albus, Tyevuens, Rodulfus, Iohannes, Vuido et alii plures de Vuarens, Uldriez de Vuarens.

a Le ms. porte nemon’e. b Le ms. porte Lambertur.

62.   1233. — [Vuarrens.]

Rôle de la taille pour Vuarrens, établi par Cono d'Estavayer, prévôt, et Cono de Font, chanoine de Lausanne.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 107.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX III., facta divisione prebendarum 1 , venit villa de Vuarens a ad portionem C. prepositi et C. de Fonz, qui fecerunt in primo autonno talem talliam apud Vuarens :
Vullermus, filius Andree, .XII. solidos.
Ameli .II. solidos.
Umbertus Visous .VII. solidos.
Uldricus li Blans .VI. solidos.
Vullermus .XI. solidos.
Tyvuens .III. solidos.
Vullermus li Bovers .II. solidos.
Christinus .XII. denarios b.
Umbertus li Blans .VIIII. solidos.
Cristinus .II. solidos.
Ugo .I. solidum c.
Umbertus .VII. solidos d.
Cono .VII. solidos.
Meniers e .II. solidos.
Rufus .II. solidos f. /103/
Nantelmus .III. solidos.
Rodulfus .VI. solidos g.
Stephanus .IIII. solidos.
Uldricus .VIIII. solidos.
Rolier .II. solidos.
Petrus de Porta .VI. solidos.
Adrecet h .III. solidos.
Ouduc .III. solidos.
Malacher .IIII. solidos.
Iohannes de Vernei .IIII. solidos.
Borcim .V. solidos.
Acelim .II. solidos.
Guido de Chapala .VI. solidos.
Landriet i .XVIII. denarios.
Summa : .VI. libras et .XIII. solidos 2.
Isti autem erant abergiour et servierunt :
Bernardus dedit .VII. solidos.
Iohannes .III. solidos.
Lambelinus .II. solidos.

a s interl. b solidos corr. en denarios. c La correction de .II. solidos en .I. solidum n'est pas certaine. Le second élément de .II. paraît être exponctué. d solidos manque dans le ms. e s interl. f solidos manque dans le ms. g solidos manque dans le ms. h Après c, i exp. i i adj. interl.
1 Le 4 août ; cf. infra, no 835. 2 Le total n'est pas rigoureusement exact. II y a en réalité 6 livres 12 sous et 6 deniers, ou bien 6 livres, 13 sous et 6 deniers, si Ugo devait payer deux sous ; cf. supra, note c.

63.   1233, 11 novembre. — [Lausanne.]

Reconnaissance par Petrus de Chablie à Cono, prévôt de Lausanne, de la donation faite par Vuillermus de Chablie, son père, au chapitre de Lausanne, d'Uldricus lo Blam, mais non de celle d'Umbertus, frère du dit Uldricus.

Main L (i. d.).

Ed. : Martignier, p. 107.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX III., in festo sancti Martini, recognovit P. de Chablie Cononi a, preposito Lausannensi, in caminata prepositi, quod Vu. de Chablie, pater suus, dederat capitulo Uldricum lo Blam. Sed ipse P. non erat memor quod dedisset Umbertum, fratrem dicti Uldrici lo Blam. Testes : /104/ R. de Roveno, B. de Burgo, N. de Fruencia, canonici, P. capellanus sancti Stephani, Vincencius et Albertus de Estavaie, clerici, Vu. de Muna miles b.

a Cononi adj. interl. b + P adj. marg. mod.

64.   1234, 22 novembre. — Lausanne.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Petrus de Chablie, chevalier, au sujet d'Umbertus Albus et de biens sis à Vuarrens, et notice faisant connaître les conditions de l'accord.

Main N.
Ed. : Martignier, p. 108.

P. de Chablie miles calumpniabatur capitulo Umbertum Album de Vuarens et tenementum eius et heredes, de quo capitulum respondebat quod Vu. de Chablie, pater eius, et ipse et Girardus, frater eius, ipsum Umbertum com Uldrico Albo, fratre suo, pro dagnis que intulerant capitulo, ipsos cum eorum heredibus et tenementis dederant beate Marie et capitulo Lausannensi in emendam et elemosinam, et inde habebat capitulum cartam et testes. Super hiis ita convenerunt C. prepositus et dictus P. et Vu., filius suus, quod dictus P. de Chablie et Vu., filius suus, guerpierunt preposito et capitulo a nominatim dictum Umbertum Album et filios Vuilberti de Portis et quidquid b ipse calumpniabatur capitulo apud Vuarens preterquam terram Menier, si ipse vel aliquis de suis in ea aliquid iuris haberet. Actum Lausanne, iusta monasterium, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IIII., in festo sancte Cecilie. Testes : C. prepositus, R. de Ro., canonici, P. de Dunnelui clericus, Ia. de Albona miles, Iohannes de Lora. Prepositus vero debuit redimere gageriam quam P. de Suprapetram habebat a supradicto P. de Chablie pro .VI. libris, et debuit dicto P. de Chablie aduc super eadem gageria accomodare .C. solidos, ita quod super totam gageriam haberet prepositus .XI. libras, et debet prepositus computare in sortem quartam partem illius quod accipietur in dicta gageria, deductis tamen legitimis expensis, et dictus P. debet supradicta facere grentare filios suos.

a p répété et biffé. b quid corr. en quidquid de la main de Cono d'Estavayer. /105/

65.   1234, 8 décembre. — [Lausanne.]

Reconnaissance par Petrus de Chablie du compromis précédent (no 64).

Main N.

Ed. : Martignier, p. 109.

Eodem anno, feria .VI. post festum sancti Nicolai, dictus P. de Chablie recognovit ea que sunt dicta superius in a aula prepositi, et interfuerunt C. prepositus, C. de Fonz, R. de Ro., Vu. de Gru., canonici, P., capellanus sancti Stephani, P. de Dunnelui, Vincencius, P. de Esta., Io. de Oruns, Al. de Esta., clerici, Umbertus de Esta., Bernar, P. de Columbier, et alii multi.

a Après in, a biffé.


.XX IIII. Vuarens
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

66.   [1235 à 1236.] — S. l.

Note d'un différend entre Vu. et Acelinus, Laurencius d'Oulens et Acelinus, et Girardus de Bercher et Vu., au sujet d'un gage sis à Vuarrens.

Main de Cono d'Estavayer.

Le début de l'acte et la date manquent. Chronologiquement, cette affaire s'insère entre les no 65 et 69. Il n'y a pas de lacune dans le manuscrit du cartulaire. Le caractère fragmentaire de cette pièce s'explique par la provenance des folios 24 et 25, qui faisaient primitivement partie d'un autre recueil, aujourd'hui perdu.

Ed. : Martignier, p. 109.

... et ideo voluit illam terram habere, et etiam dicebat a quod eam habebat in vadio pro .XL. solidis. Terram illam accepit Acelinus ad censum a Girardo de Berchie et ab Umberto, domno de Cossonai et ad intragium, et b accepit eam Vu. ad censum a Reinaldo de Ollens et Laurencio, filio suo. Et ita orta fuit discordia inter Vu. et Acelinum et Laurencium et Girardum et Laurencium et Acelinum et Girardum et Vu., unde multos labores sustinuit prepositus et espensas, et Acælinus a Laurencio similiter, et Vu. a Girardo.

a ce adj. interl. b Après et, Acelinus biffé./106/

67.   [1236, avant le 2 avril.] — Lausanne.

Episode d'un différend entre Vu., fils d'Andreas, et Borkinus au sujet du bois de Trouns.

Main de Cono d'Estavayer.

Le début de cette affaire n'est pas connu. La suite se trouve ci-dessous, sous les nos 68 et 69, qui permettent de dater le procès de 1236.

Ed. : Martignier, p. 109.

Die assignata Lausanne ante C. prepositum, in domo sua, Vu., filius Andree, dixit a Vuiberto quod premium receperat a Borkino, unde prepositus fecit sibi emendam affidari per Tivuein et per b Umbertum Visous, feria .IIII. post Pasca 1.

a Après dixit, di exp. b Après per, Vu biffé.
1 Le 2 avril 1236.

68.   [1236, avant le 2 avril.] — Lausanne.

Promesse de Vu., fils d'Andreas, et de Borkinus, qui ont un différend au sujet du bois de Trouns, de se soumettre à la déclaration jurée des témoins énumérés dans l'acte.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de cette pièce, cf. supra, no 67.

Ed. : Martignier, p. 109.

Eadem die et ibidem de discordia que vertebatur inter dictum Vu. et participes suos ex una parte et Borkinum et suos ex alia, ita convenerunt quod quidquid Umbertus Cornutus et Uldricus Minister, Azeninus de Vuarenjel, Vuibertus de Vernai, P. de Porta et Sa. dicerent per iuramentum, illud observaretur ex utraque parte. Debet etiam ibi interesse Io., capellanus de Parlie, si potest, et Uldricus de Vuarens sacerdos, si potest, et si aliquis de iuratis discordaret, illud observaretur in quo maior pars concordaret. Inde fuit ex parte Borkini fideiussor Uldricus Minister, et Vuibertus Perrotinus et Vu. de Dommartin ex parte Vu., filii Andree, et Vu., filius Andree, ex parte Tievueni et ex parte Vu., filii Stephani a, Vu. de Dommartin ex parte Umberti Visous, ex utraque parte usque ad centum solidos.

a Après Stephani, et effacé./107/

69.   1236, 8 juin. — Lausanne.

Témoignage des témoins jurés énumérés dans l'acte précédent (no 68) terminant le différend qui opposait de nombreux habitants de Vuarrens au sujet du bois de Trouns.

Main F.

Ed. : Martignier, p. 110.

De supradicta discordia die assignata Lausanne tercia dominica post Pentecostes, anno Domini .M CC XXX VI., fecit C. prepositus iurare in domo sua Borchinum et Varnerum, fratrem suum, et ipsos pro Acelino, fratre ipsorum, et Albertum Rapam, ex una parte, et ex alia parte Vu., filium Andree, et Vu., filium Stephani, et Tievuen et Umbertum Visos, et isti promiserunt quod Vibertus et Uldricus Adrecet cum eis observarent quidquid ibi diceretur per ius vel per concordiam, et fecit iurare Umbertum Cornutum et Uldricum Ministrum et Adcelinum de Vuarengel et P. de Porta quod ipsi, de consilio Uldrici de Vuarens, canonici sancti Marii, et Iohannis, capellam de Parlie, dicerent quidquid scirent de supradicta discordia veritatis vel iuris. Supradicti iurati per iuramentum dixerunt quod nemus de Trunco et campi et prata et casalia que omnia simul dicuntur terra de Capella, data fuerunt capitulo Lausannensi in elemosinam et eciam pro pecunia a a Iocerando et Vuillermo fratribus et militibus de Capella, et ante donum erat ascensita pro decem et novem denariis, quos debet Vibertus Perotinus recipere, et habere nonum decimum denarium pro labore suo. Tenebant dictam terram tres fratres, quorum unus vocabatur Emmo Grunez, de cuius genere exivit Borchinus et fratres sui et Albertus Rava ; alius fuit Uldricus, de cuius genere exivit Vibertus Perotinus et Vuillermus et Umbertus Visos ; tercius dictus fuit Annos b, de cuius genere exivit Tievuans et Umbertus, nepos suus, et Adreciers et Lambertus. Isti tenebant terram supradictam et reddebant dictum censum et decimam et terragium capitulo. Nemus quod dicitur Trouns erat desertum et pascebantur ibi animalia. Per guerram ducis Bertoldi et Th., comitis de Sabaudia 1 crevit nemus, et supradicti inibuerunt ne alii preter eos irent in supradictum nemus 2, et c propter proibicionem ipsorum non remansit quin Borchinus et participes sui /108/ irent in supradictum nemus, unde supradicti iurati dixerunt per iuramentum quod Borchinus et participes sui irent et haberent usum in nemore d supradicto, nisi alii possent dicere et probare quod supradicti Borchinus et participes sui per vendicionem vel mariagium vel aliquo alio iure dedissent aliis partem suam. Huic facto cum supradictis interfuit C. prepositus, R. de Ro. et G. de Burgo, canonici, P. de Donnelui, Albertus de Estavaiez, clerici, Umbertus Albus et Lambelinus de Vuarens.

a cunia adj. interl. sur lettres biffées et exp. ; sur p, tilde superflu. b Peut-être faut-il lire Annes. c Après et, nichilominus exp. d Après o, n exp.
1 Reg. : Forel, no 841 (daté : 1211). 2 Ed. : Chronica, p. 62 (depuis Nemus quod dicitur Trouns) ; Probationes, no 44 (id.) ; Fontes, t. 1, p. 507, no 117 (id.).

70.   1236, 5 juillet. — Lausanne.

Vente par Henrioz de Curtilles à Vuareniuns de Vuarrens des droits qu'il prétendait avoir sur une terre que le dit Vuareniuns tient du chapitre de Lausanne à Vuarrens, avec promesse de compensation en cas d'éviction.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 111.

Henrioz de Curtilia dicebat a se habere partem in quadam terra quam Vuareniuns de Vuarens tenebat a capitulo apud Vuarens, quod tamen capitulum nesciebat, com inde nunquam Henrioz aliquod servicium reddidisset, sed Vuareniuns. Dictam terram dedit b dictus Henrioz Vuareniun, et Vuareniuns dedit ei circa .XL. solidos. Actum Lausanne, ante sedem prepositi,


Vuarens. [f. 24 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VI., tercio nonas iulii. Testes : C. prepositus, Io. cantor, G. sacrista, Io. succentor, G. de Burgo, N. de Cha., canonici, Colinus, Iohannes, filius Tiemari, clerici, Haimo Cornutus. Promisit eciam ibidem dictus Henrioz Vuareniun quod si dictam terram non posset ei per c aliquem casum vuerentire, ipse ei componderet per terram /109/ quam se dicebat apud Essertines habere, et inde fuerunt testes C. prepositus, R. de Vuul., G. de Burgo, canonici, et Haimo Cornutus.

a Sur d, tilde effacé. b Après dedit, le ms. porte didit. c Au lieu de per, le ms. porte quod.

71.   1236, 14 juillet. — [Lausanne.]

Approbation par Vu. li Awuos de Curtilles et son fils P. de la vente précédente (no 70), et abandon par le dit Vu. des droits qu'il avait sur les terres sises à Vuarrens et Essertines qui font l'objet de cette vente.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 112.

Post hec, Vu. de Curtilia, dictus li Awuos, et P., filius eius, qui Vu. erat avonculus dicti Henriot, laudavit et grentavit donum quod dictus Henrioz ficerat dicto Vuareniun. Actum in claustrulo prepositi, eodem anno, pridie ydus iulii. Testes : C. prepositus, C. de Fonz, R. de Ro., canonici, P. et Albertus de Estavaiel, clerici, et Iohannes qui diu fuerat moratus com domno N. de Vuillens. Dictus Vu. laudavit eciam quidquid ipse iuris in dicta ereditate habebat, et eadem die, in lobio prepositi, ipse et filius suus quidquid habebant vel calupniabantur apud Essertines.

72.   1237, 11 juillet. — Lausanne.

Déclaration de Cono, prévôt de Lausanne, à propos d'un nouveau prêt fait par lui à Petrus de Chablie, chevalier, et garanti, par le même bien que le précédent (no 64).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 112.

C., prepositus Lausannensis, accomodavit P. de Chablie militi .VIII. solidos super vuageriam quam habebat ab eo apud Vuarens pro .XI. libris et .XII. solidis 1, et fuerunt .XII. libre. Istud recognovit ei Lausanne, in aula dicti prepositi, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VII., quinto ydus iulii. Testes : C. de Fonz, canonicus Lausannensis a, Umbertus de Fonz sacerdos, P. de Donelui, P. d'Estavaiel et Albertus, clerici, Vu. /110/ d'Estavaiel et Anselmus de Domperro, domicelli, Umbertus et Iacobus de Estavaiel, et alii multi.

a Après Lausannensis, P exp.
1 Cf. supra, no 64, où la somme avancée par Cono d'Estavayer sur la gagière susdite est de 11 livres.

73.   1239. — [Vuarrens.]

Rôle des hommes du chapitre de Lausanne à Vuarrens.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 113.

Hec sunt nomina hominum qui erant apud Vuareins anno Domini .M CC XXX IX. :
Bernardus, qui habet duos filios et .I. filiam.
Vullermus, Iohannes, Umbertus, Martinus, fratres, et quilibet eorum .I. filium.
Umbertus Visos cum tribus filiis.
Cristinus, qui habet filium et filiam.
Tyeveins, qui habet .IIII. filios.
Iohannes de Utrejor, qui habet a .III. filios et .II. filias.
Lambertus de Recor, qui habet .II. filios.
Lambelins, qui habet .III. filios.
Albertus li Rava, qui habet .I. filium.
Vuareinguns, frater eius, qui habet .I. filium.
Petrus Perrotins.
Uldricus, frater eius, qui habet .I. filium.
Cono.
Acilinus, qui habet .V. filios.
Uldricus, qui habet .I. filium.
Lantelmus, qui habet .I. filium et .I. filiam.
Lambersuns, Humbersuns, Petrus, fratres.
Iohannes de Lasi.
Vuarenguns, qui habet .II. filios.
Petrus, .II. filios.
Uldricus Esdrecez.
Uldricus li Dux, qui habet .II. filios.
Garnerius, qui habet .I. filium.
Varnerus. /111/
Borquinus.
Acelinus.
Stephanus, qui habet .I. filium.
Guido de Capella, qui habet .I. filium.
Hugo Mal Yvernaz, qui habet .III. filios.
Vullermus, nepos Cornuti, qui habet .I. filium.
Meinniers, Vuarenguns, fratres.
Humbertus Cornutus et filius eius, qui habet .I. filium b.

a Le ms. porte Iohannes qui habet de Utrejor. L'ordre des mots est rétabli par des signes de renvoi. b Dans le ms, ce rôle est disposé sur trois colonnes.

74.   1240 (n. st.), 13 février. — [Lausanne.]

Conclusion d'une paix entre Borquinus de Vuarrens et Petrus de la Riveri.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 114.

Borquinus de Vuareins et Petrus de la Riveri fecerunt pacem et concordiam, ad quam pacem interfuerunt a C., prepositus Lausannensis, Vulmarus sacerdos, Petrus de Estavaiel, Petrus de Donneluye, Albertus, clerici, Morez, Iohannes. Actum in aula C., prepositi Lausannensis, anno Domini .M CC XXX. nono, idibus februarii.

a Le ms. porte interfuert.

75.   1240, 7 octobre. — [Lausanne.]

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Umbertus Cornutus et Aymo, son fils, d'une part, et Vuareiniun, gendre du dit Umbertus, d'autre part, tous de Vuarrens, mettant fin à un différend au sujet de la dot de la femme du dit Vuareiniun.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 114.

Discordia orta fuit inter Umbertum Cornutum et Aymonem, filium eius, ex una parte, et Vareiniun, maritum filie dicti Umberti, ex altera, super mariagio uxoris dicti Vuareniun. Que discordia ita fuit pacificata quod dictus Vareiniuns haberet unam posam terre pro dicto mariagio, quam iam habebat, et /112/ dictus Umbertus de prato ad dictum Uldrici de Vuareins ministri et Vullermi, filii Andree, et Vullermi, filii Stephani. Et pro casali quod iamdiu tenuerat dictus Vareiniuns daret annuatim dicto Umberto .IIII. denarios pro recognitione in festo sancti Martini 1. Et ipse Umbertus debet esse ei legitimus vuerenz erga capitulum Lausannense. De hac concordia in manu C. prepositi tenenda a sunt fideiussores usque ad .C. solidos, ex parte dicti Umberti Vullermus, filius Andree, et Vullermus, filius Stephani, et ex parte Varenun Vullermus, filius Andree, et Christinus de Outrejor. Actum in domo domini C. prepositi, anno Domini .M CC XL., nonas octobris. Testes sunt C. prepositus, P. de Dogne Eluye, P. de Estavaiel, clerici, et supranominate de Vareins, et multi alii de Vareins.

a in manu C. prepositi adj. marg. ; dans le ms., tenenda se trouve après fideiussores. L'ordre des mots est rétabli par des signes de renvoi.
1 Le 11 novembre.


[f. 25 r.] Feuillet blanc.
[f. 25 v.] Feuillet blanc.
.XX VI. Essertines
Titre courant de la main B.

76.   1180, 22 novembre. — [Lausanne.]

Charte par laquelle Richardus de Saint-Martin et Petrus, son fils, donnent à l'église Notre-Dame de Lausanne le gerbage, des terres et des serfs qui leur appartenaient à Essertines.

Main B.

La date de cette charte n'est pas certaine. Le 22 novembre 1180 était un samedi, et non un jeudi. Cf. R.H.V., t. XIII (1905), p. 227 s.

Ed. : Martignier, p. 115. — Reg. : Hidber, no 2431 (daté : 1180 (1190), 22 nov.) ; Forel, no 684.

Ne oblivionis vento deleatur quod tam necessarium est memorari, notum facimus omnibus, tam presentibus quam futuris, quod dominus Richardus de Sancto Martino et filius eius Petrus, pro remedio animarum tam suarum quam antecessorum suorum, annuante a et concedente Perreta, uxore eiusdem Richardi, /113/ matre videlicet predicti Petri, liberaliter dederunt, absque omni retentione, sancte Marie Lausannensi universam gerberiam b in villa que vocatur Essertines, videlicet tam eam quam libere habebant quam eam de qua questionem moverant vel movere iuste poterant. Insuper etiam donaverunt atque guerpiverunt gloriose Virgini universum ius quod habebant vel habere videbantur in Umberto et universa prole ipsius, et in uxore Vuillermi et universa prole ipsius, et in uxore Bernardi et ipsius prole, et in uxore Ihoannis et ipsius prole et terra que contingebat eandem uxorem Iohannis ex parte patris sui, terram etiam Suffisie, et generaliter universum ius quod habebant vel habere videbantur in femenino sexu illius ville. Testes huius donationis sunt Vuibertus, sacerdos et canonicus Lausannensis, Otto, Nantelmus, decani et canonici, Vuillermus de Orseneins, Petrus de Roveno, canonici, Vuillermus Custos, Vuillermus, dominus de Volflens, Lodoycus Dapifer, Cono Putol, Iordanus de Maisieres, Richardus de Crissie, Sichardus de Chavornai, Stephanus de Bieri, Raboldus de Sancto Martino, Vuillermus Bruidi de Sancto Martino, Borcardus de Donmartin. Actum est hoc anno dominice incarnationis .M C LXXX., domini Rogeri pontificatus anno .III., .V. feria, .X. kalendas decenbris, inter monasterium et portam episcopi. Huius autem donationis universe se auctores ac defensores, absque omni exactione, se futuros statuerunt ac firmiter promiserunt et pepigerunt.

a Après u, lettres exp. et biffées. b Avant b, e exp.

77.   1217, 4 juillet. — Essertines.

Vente par Petrus de Saint-Martin et Ricardus, son fils, au chapitre de Lausanne de divers biens et serfs sis à Essertines.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 116. — Reg. : Hidber, no 3246.

Petrus de Sancto Martino et Ricardus, filius eius, dederunt beate Marie et capitulo Lausannensi, pro anima sua a, abergementum Anselmi Rufi de Essertines, et id quod filius Ospor habebat apud Essertines, scilicet .V. posas terre et dimidium casale et pratum ad unam caratam feni et si quid plus inveniretur de dictis abergementis, et guerpierunt omnem calumpniam /114/ et b dederunt omne ius quod habebant in Martino de Essertines et Amian, sorore sua, et heredibus eorum, scilicet Guidone et uxore Alberti de Prato et uxore Martini de Cimiterio et filio supradicti Martini de Essertines, et grentaverunt se fore legitimos actores, quod vulgo dicitur leez vuerenz, et promiserunt quod facerent laudare Vuulelmum et Petrum, filios dicti Petri, et Binfa, uxorem dicti Petri, et capitulum dedit eis .C X. solidos. Actum apud Essertines, in grangia P. Villici, in manu C. prepositi, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., in translatione beati Martini. Testes : C. prepositus, R. cantor, G. Dapiferi, C. de Fonz, canonici Lausannenses, Vu., sacerdos c de Essertines, P. de Donnelui clericus d, P. d'Evonant, Otto de Corcales e, Hen. de Gumuens, L. Freluns, C. de Valeres, P. Dapifer de Belmunt, et alii quamplures.

a Le ms. porte capitulo Lausannensi et beate Marie ; ordre des mots rétabli par des signes de renvoi ; pro anima sua adj. interl. b Après et, lettre effacée. c o adj. interl., sur a exp. d Après clericus, lettre effacée et exp. e e adj. interl. sur a exp.

78.   1217, 19 juillet. — Entre Moudon et Lucens.

Approbation par Vuulelmus, fils de Petrus de Saint-Martin, de la vente précédente (no 77).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 117.

Istud factum laudavit Vuulelmus, filius dicti Petri, eodem anno, inter Meldunum et Lucens, in manu C. prepositi, coram domino a B. episcopo et Vu., cantore Sancti Mauricii b, et Burcardo de Gerdun et Vu. de la Poipi et Iohanne de Treis et Girardo c de la Poipi, in festo sancte Margarete.

a domno corr. en domino. b Dans le ms. et Vu., cantore Sancti Mauricii se trouve après Vu. de la Poipi ; ordre des mots rétabli par des signes de renvoi. c Après Girardo, l exp.

79.   1219, 28 mai. — [Lausanne.]

Liquidation par Petrus Dapifer de Belmont, au profit du chapitre de Lausanne, de ses prétentions sur la terre cédée au chapitre par Cono de Noréaz, chevalier.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 117.

/115/ Petrus Dapifer de Belmunt calupniabatur terram quam Cono de Nueraia miles dederat capitulo pro emendatione malorum que fecerat capitulo a, et pro .XX V. solidis quos ei dederat Reimundus de Fonz, canonicus Lausannensis. Tandem dedit ei Cono, prepositus Lausannensis, .XX. solidos, et ipse clamavit quitam terram et promisit quod esset legitimus actor si quis super ea impeteret capitulum, et faceret laudare Iordanum, dominum de Belmunt. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., .V. kalendas iunii, ante domum prepositi. Testes : C. prepositus, Petrus de Dunmartin clericus, Amedeus de Roveno, Petrus, villicus d'Essertines, Falco de Monte, Iohannes de Saisel, Cono de Valeres miles.

a capitulo adj. interl.


Esser[tines]. [f. 26 v.]
Titre courant de la main B. La fin du mot se trouve au haut f. 27 r.

80.   1213. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Petrus, frère de Vuillermus, jadis maior d'Essertines, de la maioria de ce lieu.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 117. — Reg. : Hidber, no 3122.

Feodum a.
Petrus, frater Vuillermi, quondam maioris de Essertines, recepit feodum maiorie de Essertines in capitulo a Conone preposito, anno incarnationis Domini .M CC XIII., et fecit ei hominium ligium ad opus capituli, tali conditione quod si heres predicti Vuillermi, fratris sui, hereditatem Vuillermi repeteret, Petrus ei satisfaceret ad arbitrium capituli. Recognovit autem predictus Petrus de feodo maiorie esse quicquid pater suus tenuerat Essertines et ipse cum fratre suo post patrem, et recognovit feodum debere de placito .XX. solidos, sed capitulum dixit .XL. b.

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer. b En marge, essai de plume : parte. /116/

81.   1216. — Lausanne.

Accord entre Galcherus de Grandson et le chapitre de Lausanne au sujet du rachat de biens engagés au chapitre à Essertines et en deçà de la Thièle par Huo et Galcherus de Grandson.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 118. — Reg. : Hidber, no 3227.

Huo de Grancon dedit in gageriam capitulo pro emendatione aulatarum quidquid hebebat apud Essertines pro .VIII. libris et .X. solidis. Postea Raimundus a de Fonx b ipse et capitulum acceperunt c in vadio a Galchero de Grancon quidquid habebat citra Telam pro .XX I. libris. Anno vero ab incarnatione Domini .M CC XVI. dixit predictus Galcherus capitulum recepise sortem suam, capitulum vero dixit quod non, et ita fuit pacificatum quod capitulum computavit in sortem que in gageria aceperat, et gageria remanxit capitulo pro .VIII. libris. Actum est hoc Lausanne, in monasterio. Testes : C. prepositus d, V. texararius, A., prior sancti Marii, magister G. e sacrista, P. Chanonz, Iosef, sacerdotes, G. Carbo et N. de Vulens, diaconi, C. de Fonz, P. de Vileta, I. de Gralie, R. de Ro., canonici, Guido de la Rochi, C. de Valeres, milites, et alii quamplures.

a Le ms. porte Raimudus. b Fanx corr. en Fonx, semble-t-il. c receperunt corr. en acceperunt. d Le ms. porte prepoitus. e G adj. interl.

82.   1213. — Lausanne.

Charte par laquelle Iacobus et Rodulfus de Pont en Ogo et le chapitre de Lausanne mettent fin à un différend au sujet d'un cens à Aran.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 118. — Reg. : Hidber, no 3128.

Notum fieri volumus quod Renaldus li Garlandes de Grancon malum intulit hominibus capituli, sed quando ivit ultra mare, partim pro emendatione partim pro pecunia quam ei capitulum dedit, dictus Renaldus dedit capitulo .XX. sextaria vini et .I. cuppam olei et .I. cuppam synapis, que habebat censualia aput Arans, et capitulum debuit ea redimere a domina Beleta, sorore Petri Rosset, panetarii domini episcopi. Post mortem vero dicti Renaldi, Vuillermus de Pont en Ogo redemit a dicta /117/ Beleta prenominatum censum, dicens eum esse suum, et hoc a interdictum capituli. Post hec dictus Vuillermus venit Lausanne in capitulo et dictum censum dedit capitulo b in elemosina, laudante Iacobo, filio suo, milite et Umberto clerico, et investivit capitulum et promiserunt ipse et filius suus Iacobus quod facerent laudare alios filios. Sed capitulum dedit dictum censum Umberto, filio dicti Vuillermi, canonico Lausannensi, in vita sua, ita quod post mortem suam libere redeat ad capitulum. Mortuo vero dicto Umberto, Rodulfus, frater eius, de Pont voluit dictum censum auferre capitulo, dicens c quod non laudaverat donum patris sui, et movit inde calumpniam. Sed tandem retinuit capitulum investituram per iudicium in curia episcopi. Tandem vero d ita pacificata fuit calumpnia quod capitulum dedit ei .LX. solidos et .X. sextaria vini, et dictus Iacobus et Rodulfus, frater eius, dederunt capitulo quicquid ibi iuris habebant et ipsi et Petrus Tardivus promiserunt quod facerent laudare Uldricum, tercium fratrem, et dictus Rodulfus laudavit ex parte Henrici, fratris sui, cuius tutor erat, et promiserunt quod facerent eum laudare et essent legitimi vuerent, si quis impeteret capitulum de cetero. Actum est hoc Lausanne, in curia domini episcopi, anno incarnationis dominice .M CC XIII.. Testes sunt dominus episcopus B., Cono prepositus, Vuillermus thesaurarius, Aymo cantor, Rychardus sacrista, Acelinus prior, Galterus, canonici Lausannenses, Ebalus de Escu., Nicholaus Da., Petrus de Sancto Petro et multi alii. e

a Il manque vraisemblablement contra. b Après capitulo, laudante biffé, c dictus corr. en dicens. d ita corr. en vero. e + Nota .C LX IIII. anni adj. marg. mod.

83.   1217, 1er juillet. — Lausanne.

Donation par Cono d'Essertines, chevalier, à l'œuvre de Notre-Dame de Lausanne d'un cens à Essertines et, après sa mort, des biens pour lesquels ce cens est dû.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 119. — Reg. : Hidber, no 3245.

Cono de Essertines miles dederat Petro et Fulchero .VI. posas terre et pratum ad duas caratas feni et unum casale apud /118/ Essertines, pro duodecim denariis censualibus. Illos .XII. denarios dedit dictus Cono operi beate Marie Lausannensis a quamdiu ipse viveret, et post mortem eius totam terram ; et dicti homines dederunt ei .I. bovem et quedam alia. Actum Lausanne, in claustro, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., kalendis iulii. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, R. cantor, P. Che., G. Dapiferi, R. de Roveno, canonici b, Vu. de Espindes et R., filius eius, C. de Valeres, L. Freluns, V. de Crosnai, milites, Vu., capellanus d'Essertines, R. li Alamanz et filius eius, et alii quamplures.

a Lausannensis adj. interl. b canonici adj. interl.


.XX VII. [Esser]tines
Titre courant de la main B. Le début du mot se trouve en haut du f. 26 v.

84.   1219, 25 septembre. — Lausanne.

Accord par devant Bertholdus, évêque de Lausanne, entre le chapitre de Lausanne et Otto de Corcelles, mettant fin à leur différend au sujet d'une corvée à Essertines.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 120. — Reg. : Forel, no 912 (daté par erreur : 1219, 25 nov.).

Carta a.
Reimundus de Fonz, canonicus Lausannensis, emit quandam corvatam b a Reimundo de Vilar Frelon, quam dicebat sibi deberi c a quibusdam casalibus apud Essertines, et dedit capitulo pro anima sua. Hanc corvatam tenuit quiete capitulum plus quam .XXX. annos. Defonto Umberto de Vilar Frelun, nepote dicti d Reimundi, Otto de Corcales e duxit uxorem suam et dixit se habere filium eius in tutela sua, et calupniatus fuit capitulo dictam corvatam ex parte uxoris et filii. Quod tandem ita pacificavit dominus B., episcopus Lausannensis, quod dictus Otto guerpivit ex parte sua et privini sui quidquid iuris vel calupnie abebat in dicta corvata et quidquid calumpnie habebant apud Essertines, retento tamen eo iure quod Umbertus de Vilar Frelun habebat in f vestitura sua apud Essertines /119/ quando mortuus fuit, et posuit dominum Petrum de Sancto Martino fideiussorem quod faceret laudare privignum suum et quod esset leaus gueirenz si Lodovicus de Vilar Frelun aliquid super hiis calupniaretur, et posuit dominum B. episcopum fideiussorem si alius ibi aliquod calupniaretur quod esset leaus gueirenz, et dominus episcopus promisit inde dare literas suas apertas et facere cartam de toto facto 1. Actum est hoc Lausanne, in clustro sancti Marii, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., .VII. kalendas octobris g. Testes : dominus B. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, N. de h Vuillens, G. Dapiferi, magister Ha., Amedeus, canonici, Giroldus de Bettens, canonicus sancti Marii, Petrus de Estavaiel, capellanus domini episcopi, Petrus de Dunmartin clericus, Petrus de Sancto Martino, Reinaldus de Estavaiel, Petrus de Lausanna, Cono de Blessens, Giroldus de Domperro, milites, Albertus li Archiers et Iordanus, filius suus, Petrus Girardi, burgenses, et capitulum dedit ei .L. solidos.

a En marge. b quandam corvatam adj. interl. c Le ms. porte dederi. d Sur d, tilde effacé. e a adj. interl. sur e exp. f in adj. interl. g decembris corr. en octobris. h de manque dans le ms.
1 La charte de Bertholdus, évêque de Lausanne, est conservée en original aux Archives cantonales Vaudoises, sous la cote C IV 21. Cf. infra, pièce justificative no 8.

85.   1220 (n. st.), 20 mars. — Boussens.

Compromis entre le chapitre de Lausanne, d'une part, et Vuulelmus, minister de Goumoens, et Rodolfus, son frère, d'autre part, mettant fin à leur différend au sujet de la possession de deux serfs à Essertines.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 121.

Carta a.
Calumpnia quam Vuulelmus, minister de Gumuens b, et Rodolfus, frater eius c, habebant adversus capitulum pro Rodolfo d l'Alamant et Umbersier d'Essertines e, quem dicti Vuulelmus et Rodolfus dicebant suum esse ex parte matris, que fuerat filia Iohannis de Pra, cum capitulum dictum Rodulfum f l'Alamant diceret se quiete possedisse plus quam per .XXX. annos /120/ et parati essent canonici statim probare, et de dicto Umbersier dicerent quod mater matris sue fuerat neptis villici de Essertines, taliter fuit sedata quod dicti Vuulelmus et Rodolfus guerpiverunt quidquid iuris vel calupnie habebant in Umbersier in manu C. prepositi, sed filios quos procrearet dividerent dicti Vuulelmus et Rodolfus et capitulum, et si non haberet nisi unum, cum ille perveniret ad etatem adultam illum dividerent ; et illi qui remanerent dictis Vuulelmo et Rodolfo g haberent abergamentum Iohannis de Pra ; filie vero que nuberent hominibus capituli essent capituli ; de hiis que alibi nuberent non intromitteret se capitulum ; capitulum vero dedit dictis Vuulelmo et Rodolfo .XX IIII. solidos. Actum apud Bussens, in domo Vuilelmi militis, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., .XIII. kalendas aprilis. Interfuerunt autem C. prepositus, R. cantor, Io., N. de Chavornai h, Amedeus, R. de Ro., canonici, Vuulelmus Rufus, Henricus, Vuulelmus de Gumuens, Uldricus de Baioes, Vuulelmus de Bussens, Lodovicus de Vilar Frelun, Cono de Essertines, Petrus de Corcales, milites, Amedeus de Roveno, Petrus, villicus de Essertines, dictus Rodolfus li i Alamanz et Petrus, filius suus, dictus Umbersier et Vuulelmus de Ripa et Rechos.

a En marge. b Le ms. porte Gunuens. c eius adj. interl. d Rodolfo adj. interl. sur Umberto biffé. e d'Essertines adj. interl. f Rodulfum adj. interl. sur Um biffé. g Après Rodolfo, trois lettres effacées. h h adj. interl. i i adj. interl.

86.   1220, 4 mai. — Lausanne.

Accord par devant Bertholdus, évêque de Lausanne, entre le chapitre de Lausanne et Iordanus, seigneur de Belmont, qui renonce aux prétentions qu'il élevait sur l'avouerie d'Essertines et de Vuarrens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 122. — Reg. : Hidber, no 3147 (daté : 1214, 7 mai, à la suite d'une mauvaise lecture de Martignier) ; Forel, no 862 (id.).

Carta a.
Discordia vertebatur inter capitulum et Iordanem, dominum de Belmunt, quia Iordanus dicebat se esse advocatum d'Essertines b et c de Vuarens ; capitulum vero negabat et negaverat /121/ semper et aduc negat. Et taliter fuit pacificatum quod dictus Iordanus pro iniuriis quas intulerat d hominibus capituli in predictis villis emendavit e capitulo .XL. solidos et iuravit quod de cetero non inferret iniuriam capitulo, et specialiter in dictis villis, cienter, nec aliquis de suis de mandato f suo, et si, quod absit, aliter contingeret, nisi monitus a capitulo satisfaceret, ex tunc posset excommunicari. Actum Lausanne, in camera domini episcopi, anno ab incarnatione Domini .M CC XX. g, .IIII. nonas maii. Testes : dominus B. episcopus, C. prepositus, Vu. prior, magister G., P. Che., Io., G. Car., N. de Cha., N. de Vuil., G. Da., Ia. de Gra., canonici, Rodolfus, comes de Gruieri, Henricus de Goui. h, Vuulelmus et Reinaldus de Estavaiel, Petrus de Fonz, Cono de Valeres, milites, Petrus, villicus d'Essertines, Parisius de Lausanna.

a En marge. b Le ms. porte Essertnes. c et adj. interl. sur rature. d t adj. interl. e a adj. interl. sur i exp. f Le ms. porte madato. g Le second X est un peu effacé dans le ms. h u adj. interl.


[Esser]tines. [f. 27 v.]
Titre courant de la main B. La fin du mot se trouve en haut du f. 28 r.

87.   1221, 7 novembre. — Essertines.

Déclaration jurée des iura christianitatis faite à l'occasion d'une decania tenue à Essertines par Cono, prévôt de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 123.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., dominica post festum omnium sanctorum, tenuit C., prepositus Lausannensis, decaniam apud Essertines, et fuerunt cum eo Io. et G. Da., canonici, et fecerunt iurare P. Villicum et Albertum de Prato et Albertum de a et Rodulfum Alemannum dicere iura cristianitatis.

a Le nom manque dans le ms.

88.   1223, 16 août. — [Lausanne.]

Renvoi à l'acte no 150 infra, qui concerne Essertines et se trouve parmi les chartes de Dommartin. /122/

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 123.

Cartam de aveneria de Essertines que vocatur li songni et de dono Haimonis de Gies quere in cartis de Dunmartin.

89.   1225, 27 décembre. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Petrus, villicus d'Essertines, mettant fin à leur différend au sujet de leurs droits respectifs en temps de moisson.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 123.

Com discordia verteretur inter capitulum et P., villicum de Essertines, super quibusdam consuetudinibus, taliter fuit pacificata quod quando nuncii capituli ibant apud Essertines pro messibus faciendis, debebant venire in domum villici et habere vinum et pulmentum ex parte sua ; panem debebat facere villicus a fieri de frumento capituli, si haberet, vel de alieno, et reddere post messes de frumento b capituli ; et debebant pascere villicum et uxorem suam et illos de familia villici qui faciunt negocium capituli, ceteros non, nec hospitos villici, et istud c quamdiu messes sunt plene ; ante vero et post non tenentur. In messibus debet ire villicus cum nunciis capituli eques et docere decimam et terragium capituli et congregare cum nunciis capituli et querere currus et homines et cetera que necessaria sunt et suum acomodare et debet facere cum suis sumptibus d grangiam capitulo in casali quod vocatur chesauz Domengins et in ea congregare bladium capituli sine alterius bladio, nec debet in ea aliquis morari quamdiu bladium e capituli ibi est, et clavem debet custodire nuncius capituli et capitulum debet ibi ponere illos escossors quos vult. Villicus vero debet ibi accipere pro grangieio octo cuppas frumenti et octo cuppas avene et in sabato tantum debet duci dorsum rastri per atrium et quod remanet bladii sub rastro villici est ; bladium debet facere ventilari ad voluntatem capituli et quod remanet de quisquiliis est villici. Si quid seritur in dicto casali, vel si quis abitet in dicta grangia, servicium est capituli. Si autem dicta grancia fuerit combusta vel diruta et non poterit /123/ eam villicus reficere ante messes, potest ponere bladium capituli in domo sua, dum ipse non sit dignus suspicione, vel etiam in alterius domo, et debet habere dictum grangegium. Stramen vero debet custodire, quod si erit necessarium equis capituli vel campis vel animalibus capituli, vel si capitulum voluerit inde dare alicui pauperi ad cooperiendum domum suam, facere possit ; residuum est villici. Si grangiam non fecerit villicus post mandatum capituli ante messes, dum f id tute facere possit, capitulum potest ponere bladium suum ubi voluerit, nec ibi villicus accipiet dictum grangigium. Pro menaidis adducendis debet accipere Lausanne unum panem et unam cuppam vini, et si iurati de Essertines recongnoverint g quod villici habuerint h integras menaidas per .XXX. annos sine vetatione iuris, habeat ipsas intecras, aliter non. Pro quodam prato dicebat capitulum villicum debere .II. solidos annuatim, et fuit dictum quod si iurati supradicti illud recongnoscerent vel si capitulum illud probaret per unum testem, quia iam unum produxerat, scilicet P. Pienichat, villicus debebat eos reddere de cetero et restituere retenta. Actum in capitulo, anno incarnati verbi .M CC XX V., in festo sancti Iohannis evangeliste. Testes : C. prepositus, R. cantor, Vu. prior, U. de Va., G. Car., G. sacrista, C. de Fonz, Io. celerarius, Ame., R. de Ro., U. Da., canonici, Petrus de Duneluia clericus, P. Pienichat, Cristinus Murfins, Lambertus Cullil, laici i.

a villicus adj. marg. b u adj. interl. sur e exp. c istum corr. en istud. d Le ms. porte suptibus. e bladium répété et biffé. f dum adj. interl. sur non biffé, g Le ms. porte recongnoverit. h Le ms. porte habuerit. i + Consuetudo et usagium inter capitulum et villicum de Essertines adj. marg. mod.

90.   1226. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Galterus, clerc, moyennant paiement d'un cens annuel, de ce que le chapitre possède dans l'église de Gressy en raison du personat.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 125.

Carta a.
Capitulum concessit Galtero clerico pro .LX. solidis annuatim /124/ reddendis in festo sancti Augustini 1 portionem quam habemus in ecclesia de Crissie nomine personatus, videlicet duas partes tam terre quam aliorum proventuum, quia tercia pars spectat ad capellaniam. Si autem perrochiani vel alii fide digni dicerent b magis ad capellaniam pertinere, non ideo dictus census minueretur. Actum inter duo altaria, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI..

a En marge. b dicerent adj. interl.
1 Le 28 août.

91.   1228, 25 mai. — [Lausanne.]

Reconnaissance par le chapitre de Lausanne des droits respectifs du chapitre et du prévôt en cas de duel judiciaire.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 125.

Com Fulchars de Essertines firmasset duellum cum P. de Essertines pro furto, U. de Vanello et Ame., canonici, ad quorum portionem spectabat illud de Essertines, voluerunt placitum istud ducere in domum suam et non coram preposito vel capitulo, sed prepositus dixit hoc non debere fieri. Fuit ergo recongnitum in capitulo quod negocia capituli et precipue clame, fraverie, placita et specialius duella debent tractari in presencia prepositi, et erant ibi presentes multi qui viderant unum duellum de Essertines fieri in presencia prepositi, Lausanne. Hiis recongnitis, prepositus dixit proventum duellorum suum esse totum. Super quo fuit recongnitum quod, sicut in cartulariis capituli fuit inventum 1, duella debent fieri in presencia a prepositi et quod latrones debent iudicari in capitulo ; dampnatio spectat ad prepositum ; media pars legum duelli est prepositi. Huic recongnitioni interfuerunt R. cantor, Vu., prior sancti Marii, U. de Vanello, G. sacrista, N. de Cha., N. de Vuil., A. de No. Cas., Io. succentor, Ame., Ia. de Gral., R. de Ro., R. de Vuul., U. Da., G. celerarius.
Dum placitum duelli tractaretur in claustro, Ia. de Gral. peciit a preposito et capitulo quod sibi darent illud duellum ad pacificandum, quod et fecerunt, salvis expensis suis, et ipse debuit /125/


.XX VIII. [Esser]tines.
Titre courant de la main B. Le début du mot se trouve en haut du f. 27 v.

illud pacificare cum consilio R. cantoris et R. de Ro., canonicorum, et Girardi Mastin et Giroldi de Vizi. Huic donationi interfuerunt R. cantor, U. de Vanello, R. de Ro., Ame., R. de Vuul., G. celerarius, canonici, Lambertus de Suichie, Vu. de sancto Stephano, Bertoldus, clerici, Nicolaus Dapifer et P., frater eius, Vu. Bever, Cono de Essertines, Cono de Valeres, milites b, P., vuillicus de Essertines, et alii multi. Actum in claustro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII., in festo sancti Urbani.

a in presencia adj. interl., in répété. b Dans le ms., les chevaliers se trouvent placés avant les clercs. L'ordre est rétabli par signes de renvoi.
1 Cf. infra, no 501.

92.   1232, 2 mai. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Girardus, maior d'Essertines, de la maioria de ce lieu.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 126.

Feodum a. .X. b
Girardus, maior de Essertines, recepit feodum maiorie a C., preposito Lausannensi, et fecit ei hominium ligium ad opus capituli et recongnovit de placito capituli .XX. solidos quos et solvit, sed capitulum dixit quod credebat eum debere .XL. ; similiter dixerat capitulum P., patri suo, maiori de Essertines, alia vice 1 ; prepositus autem dixit quod credebat eum debere .XXX. solidos, sed non c erat inde certus. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., sexto nonas maii. Testes : C. prepositus, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., Io. succentor, Io. cantor, U. Da., R. de Ro., R. de Vuul., G. de Bur., Ia. de Bur., P., capellanus de Dunmartin, Vuido de Dunmartin.

a Dans la marge extérieure. b Dans la marge intérieure. c non répété
et exp.
1 Cf. supra, no 80. /126/

93.   1233, 21 août. — Essertines.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Rodulfus d'Orsens au sujet d'une serve d'Essertines.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 126.

Filii Hugonis de Orsens, militis, calumpniabantur capitulo Falcam de Essertines, que calumpnia fuit pacificata apud Estavaiel, in cimisterio, coram dominis de Estavaiel, Vu. et R., et P., clerico de Donneluie, et pluribus aliis, et dedit eis C., prepositus Lausannensis, de suo, et ipsi dederunt et guerpiverunt et quitum clamaverunt ei dictam Falcam et heredes suos. Post hec vero Rodulfus de Orsens dixit quod non guerpierat ... a, filiam dicte Falcam, sed tamdem guerpivit eam in manu C. prepositi, apud Essertines, retro b ecclesiam, et interfuerunt Remundus de Roveno, canonicus Lausannensis, et Cono de Valeres et Cono de Essertines et P. de Evonant, milites, P. de Donelui clericus, Albertus de Estavaiel et maior pars illorum de Essertines et Iacobus, castellanus c de Sulczie, anno ab incarnacione Domini .M CC XXX III., dominica post Assumptionem beate Marie.

a La place du nom est laissée en blanc dans le ms. b retro adj. interl. c Le ms. porte clastellanus.

94.   1233, 18 septembre. — Essertines.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Vuillermus, seigneur de Bioley, mettant fin à leur différend au sujet de biens et de serfs à Essertines.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 127.

Vu., dominus de Bioley, calumpniabatur capitulo heredes Martini Grebun et Amian, sororem eius, et heredes et heredes Guidonis Famelon et heredes a Alberti de Prato et Martini de Cimiterio et aberiamentum Anselmi Rufi et id quod filius Hospor habebat apud Essertines, scilicet .V. posas terre et dimidium casale et pratum ad unam carratam feni. Capitulum vero dicebat b quod P. de Sancto Martino, pater suus, laudante domino Richardo, fratre dicti Vu., omnem c calumpniam quam /127/ ipse faciebat, si ipse aliquid iuris in ea habebat, guerpierat et dederat capitulo, et habuerat inde a capitulo .C X. solidos, et promiserat quod faceret laudare Vu. filium et P., filium suum, et Bifa, uxorem suam, et ipse Vu. hoc laudaverat inter Meldunum et Lucens, coram domino B., Lausannensi episcopo, et quibusdam aliis, sicut superius continetur 1. Dictus vero Vu. istud negabat. Allegatis multis ex utraque parte, ita convenerunt dictus Vu. et capitulum quod C., prepositus Lausannensis, et G. sacrista et Richardus, dominus de Sancto Martino, et P. de Evonant et Cono de Valeres et Cono de Essertines, milites, Albertus de Prato, qui interfuerant concordie facte inter capitulum et P., dominum de Sancto Martino, recongnoscerent eam, qui ita recognoverunt sicut superius continetur. Dictus vero Vu. de Bioley dixit se illud donum non laudasse. Capitulum vero probavit per d C. prepositum et per Vu., priorem sancti Marii, eum laudasse, qui iuraverunt se interfuisse laudacioni. P. vero clericus, frater dicti Vu., remisit ius suum et calumpniam preposito et Iacobo celerario et Iacobo de Grelie ad opus capituli. Tandem dictus Vu. recognovit se illud laudasse, et si quid iuris ibi habebat capitulo quitum clamavit, et capitulum dedit ei .XXX IIII. solidos. Actum apud Essertines, anno ab incarnacione Domini .M CC XXX III., .IIIIX. kalendas octobris. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, Iohannes cantor, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, Io. sucentor, P. de Vileta, R. de Roveno, R. de Vulflens, U. Dapiferi, Iacobus de Burgo, Vu. de Gumuens, canonici Lausannenses, Giroldus de Bettens, Uldricus de Vuarens et Umbertus, canonici sancti Marii, Umbertus de Essertines, P. de Donmartin, capellam, P. de Donelui, Iohannes, matricularius Lausannensis, Cristinus de Essertines, clerici, Richardus de Sancto Martino e, Vu. de Estavaiel, P. de Evonant, Cono de Valeres, Cono de Essertines, Rodulfus de Suchi, milites, Albertus de Prato et fere omnes f illi de Essertines, Vu., castellanus de Donmartin, Martinus Maior, Umbertus Cornutus et plures alii de Vuarens, Paris et P., filius eius, de Lausanna, P. li Bisi de Bussi domicellus.

a s interl. b bat adj. interl. c Après omnem, ca superflu, non exp. d Le ms. porte l'abréviation pour pro. e o adj. interl. f omnes adj. interl.
1 Cf. supra, n° 78. /128/


Essertines, Chiwusie. [f. 28 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

95.   1235, 1er août. — Lausanne.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre la veuve et les fils de Petrus, villicus d'Essertines, mettant fin à leur communauté de biens.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 129.

Cristinus clericus, filius P., villici de Essertines, et Girardus et Stephanus a et P., fratres eius, et eorum b mater, post mortem P. villici noluerunt simul esse, quorum discordia taliter fuit pacificata quod mater et Cristinus acciperent tam in terra quam in mobilibus et debitis medietatem, et Girardus et Stephanus et P., fratres, aliam medietatem in omnibus, et Cristinus esset eis omnibus gueirent c de maioria et aliis terris, salvo quod de omni servicio et censu debito mater et clericus solverent Girardo d medietatem, et quando mater vel unus de filiis moreretur sine legitimo herede, illi qui superviverent inter e se legitime dividerent eius f bona et hereditatem, et quando fratres vellent inter se legitime dividerent, salva in hiis iusta voluntate capituli et iure. Actum Lausanne, in aula prepositi, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., kalendis augusti. Testes : C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, C. de Fonz, R. de Ro., canonici, P. de Donelui, Vincemcius clericus, Paris laicus

a Après e, l exp. b Après eorum, deux lettres exp. c i adj. interl. d G, pour Girardo, adj. interl. e inter répété et exp. f Après eius, b biffé.

96.   1235. — [Lausanne.]

Annonce de la transcription par Cono, prévôt de Lausanne, d'actes contenus dans un ancien cartulaire de Notre-Dame de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 129.

Hec scripsit C., prepositus Lausannensis, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., sicut scriptum invenit in antiquissimo kartulario beate Marie Lausannensis. /129/

97.   [Vers 1000.] — S. l.

Rôle de cens du chapitre de Lausanne à Essertines.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de ce rôle, cf. Maxime Reymond, Un rôle de cens pour le chapitre de Lausanne en l'an mille, dans la Revue d'histoire ecclésiastique suisse, t. XI (Stans, 1917), p. 18 ss.

Ed. : Martignier, p. 130.

Hec est computatio terre et ecclesie et servicii quod debent habere fratres Lausannenses in villa Essertines :
Habent ibi ecclesiam com dotis et decimis et elemosinis et oblationibus.
Terra indominicata, lunaticum .I..
Tenent ibi mansum quem domina Aaliez ipsis dedit ; solvit tercias et muttonem a et oblationes et .IIII. denarios in Pasca.
Tenent alium quem Aimeradus ipsis dedit.
Tenent ibi .III. lunaticos quos tenuit Tielanz ; solvunt tercias et menaidas, et .I. lunaticus .IIII. denarios, et mansus .III..
Tenent quartum lunaticum quem Salamon tenuit ; solvit tercias et menaidas et in Pasca .IIII. denarios et in b medio maio .VI. denarios.
Quintum, quem tenet Vuinner, solvit tercias et menaidas et .IIII. denarios.
Sextum, quem tenuit Gudin, solvit similiter.
A Espeltieres mansos .II..
Reboth tenet casale ; solvit manaidas et .IIII. denarios.

a Lecture incertaine. b Après in, Pasca biffé.

98.   971, 25 octobre. — S. l.

Charte par laquelle Eginulfus, évêque de Lausanne, donne à l'autel de Saint-Jean-Baptiste et aux chanoines de Notre-Dame de Lausanne ses biens sis à Chevressy.

Main de Cono d'Estavayer.

La date de cette donation n'est pas certaine. C'est en 971, trente-cinquième année du règne de Conrad, que le 8 des kalendes de novembre, soit le 25 octobre, tombe sur un mercredi, mais la lecture anno .XXX V. n'est pas sûre ; cf. infra, note b.

Ed. : Martignier, p. 130 ; Zapf, p. 63. — Reg. : Hidber, n° 1094 (daté : 971 (973), 25 oct.) ; Forel, n° 185 (daté : 973, 25 oct.).

Dum huius mundi finem simulque eciam et terminum nostrum /130/ advenire non dubitamus, unicuique homini previdere oportet ut de terrenis ac transitoriis rebus aquirere satagat que ei in perpetuum plecere possint. Igitur, in Dei nomine, ego Eginulfus humilis episcopus et advocatus meus Saleco, pro remedio anime mee vel eterna retributione, sumsit mihi bona voluntas ut aliquid de rebus meis quas mihi Recco dedit ad altare sancti a Iohannis bautiste vel ad vos, canonicos sancte Marie, qui ibedem Deo serviunt, concedammus, quod et ita fecimus ; hoc est in pago Everdunense, seu in villare quem vocant Chiwrusie, quidquid visus fui habere vel Recco mihi dedit, hec sunt casis, casalibus, edificiis, vineis, campis, pratis, silvis, rivis, arboribus pomiferis et impomiferis, aquis aquarumque decursibus accessisque omnibus, totum et ad integrum ad ipsam casam Dei vel ibidem Deo servientibus donamus, ligamus, tradimus adque transfundimus, ea vero ratione ut annis singulis ipsi canonici in festivitate sancti Iohannis bautiste 1 unam refectionem ad fratres persolvere debeant. Si quis vero, quod fieri minime credo, si ego ipse aut ullus de heredibus meis qui contra hanc donationem quam ego plenissima voluntate scribere rogavi venire, dici, temptare, calupniare vel eam infrangere voluerit, imprimis iram Dei omnipotentis incurrat offensa, et a liminibus sancte Dei genitricis Marie et omnium sanctorum extraneus efficiatur, et sicut Datan et Abiron, qui viventes descenderunt in Infernum 2, et sub anatema maranata 3 in suplicio deputentur eterno, et non valeat evendicare quod repetit, sed insuper sit culpabilis et impleturus dupla peccunia et una cum tercio auri libras .V. coactus persolvat, et hec donatio firma omni tempore et stabilis permaneat, stipulatione subnixa. Signum Egynulfi episcopi et advocati sui Saleconi, qui simul donationem istam fecerunt et firmare rogaverunt. Signum Emiconi. Signum Vuillerii. Signum Salierio. Signum Epponi, testium. Ego in Dei nomine Adalvuinus presbiter hanc donationem rogitus scripsi et subscripsi. Datavi die mercurii, .VIII. kalendas novembris, anno .XXX V. b regnante domno nostro Chuonrado rege.

a sancte corr. en sancti, suivi de Marie exp. b Peut-être faut-il lire .XXX VI..
1 Le 24 juin. 2 Cf. Num. XVI, 1-33. 3 Cf. I Cor. XVI, 22. /131/


.XX VIIII. Corzales.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

99.   885, 15 février. — S. l.

Preceptum par lequel Charles le Gros donne en pleine propriété à Vodelgisus, vassal du marquis Ruodulfus, des biens sis à Champagne, Fiez, Corcelles, Clindy, Epautheyres, Suchy et Gravaz.

Main de Cono d'Estavayer.

La date de cette charte n'est pas certaine. L'année ne correspond en tout cas pas à la troisième du règne de Charles le Gros en France ; la date du 20 février, proposée par Hidber, suivi par Chapuis, ne repose sur rien.

Ed. : Martignier, p. 132 ; Zapf, p. 17 ; Fontes, t. I, p. 238, n° 64 ; Besson, Contribution, p. 153 ; Monumenta Germaniae Historica : Diplomata regum Germaniae ex stirpe Karolinorum. Die Urkunden Karls III., bearbeitet von P. F. Kehr, t. II (Berlin, 1937), n° 112. — Trad. : Verdeil I, p. 67 ; Verdeil II, p. 59. — Reg. : Böhmer, Reg. Karolorum, n° 981 ; Hidber, n° 788 (daté : 885, 20 févr.) ; Forel, n° 82 ; Böhmer-Mühlbacher I, n° 1648 ; Böhmer-Mühlbacher II, n° 1693 ; Chapuis, p. 18, n° 41 (daté : 885, 20 févr.).

Preceptum Karoli imperatoris quod fecit Vodelgiso de villis Campania, Figiaco, Corceles, Solpiaco, id est Suzchie 1.
In nomine sancte et individuie Trinitatis, Karolus, divina favente clemencia imperator augustus, omnibus fidelibus presentibus et futuris notum esse volumus qualiter nos cuidam vassallo Ruodulfi, fidelis et dilecti a marchionis nostri, nomine Vodelgiso, quasdam res proprietatis nostre iure perpetuo concessimus in proprietatem, hoc est in comitatu Vualdense, in diversis villis subnotatis : Campania, Fiaco, Corceles, Clingerio, id est Clendie, Spelterias, Suzchie, Gravato, id est Grava, capellam unam et mansos .VI., ad unumquemque mansum iuiera sexaginta, et com omnibus ad eandem capellam et ad eosdem mansos iure aspicientibus edificiis, mancipiis utriusque sexus, terris, agris, vineis, campis, pratis, pascuis, silvis, aquis aquarumque decursibus, exitibus et regressibus, viis et inviis, et iussimus ei hoc nostre potestatis preceptum inde conscribi, per quod decernimus atque iubemus ut predictus Vodelgisus de predictis rebus deinceps liberam ac securam habeat potestatem tenendi, donandi, vendendi vel quidquid sibi placuerit faciendi, /132/ sicuti b et iusticia unicuique hominum de proprietate concedit habendum. Et ut hec nostra auctoritas firmior habeatur, manu propria supter eam firmavimus et anulo nostro insigniri iussimus. Data .XV. kalendas marcii, anno imperii imperatoris Karoli in Italia c .V., in Francia .III., indicione .III..

a Le ms. porte dilelti. b Sur le c, tilde superflu. c Le ms. porte in talia.
1 La présence de ce titre permet de supposer que ce preceptum n'a pas été transcrit d'après l'original, mais d'après un cartulaire aujourd'hui perdu.

100.   888, 21 décembre. — Champagne.

Notitia de l'investiture de la donation faite par Vodelgisus à l'église Notre-Dame de Lausanne des biens qu'il avait reçus en divers lieux de l'empereur Charles le Gros.

Main de Cono d'Estavayer.

Les biens dont il est question dans cette notitia sont ceux qui font l'objet du preceptum précédent (n° 99), mais l'acte de donation à l'église Notre-Dame est perdu.

Ed. : Martignier, p. 133 ; Gallia Christiana, t. XV, Instr., col. 126 ; Besson, Contribution, p. 157. — Reg. : Zapf, p. 24 ; Hidber, n° 827 ; Forel, n° 88 ; Böhmer-Mühlbacher I, n° 1648 ; Böhmer-Mühlbacher II, n° 1693.

Noticia eiusdem.
Noticia traditoria qualiter vel quibus presentibus bonis hominibus qui subter firmaverunt qualiter veniens domnus Hieronimus, Lausannensis ecclesie episcopus, in villam que nuncupatur Campanias, ibique veniens homo aliquis, nomine Vodelgisus, tradidit ei res, consenciente coniuge sua atque filiis suis et filiabus, quas ei dominus imperator Karolus augustus per preceptum donationis dedit, sicuti mos estitit antiquorum a regum agere fidelibus, quod et fecit, com omnibus sibi pertinentibus ad ipsam villam, hiis nominibus : Campania, videlicet iamdicta villa, Fiaco, Corcella, Clingerio, Spelterias, Solpiaco, Gravato, capella .I. com mansis .VI. ad unumquemque mansum iugera .LX., villaris, scilicet edificiis seu acolabus ibi adiacentibus ad integrum, hiis presentibus quorum nomina supter habentur inserta, propter remedium anime predicti imperatoris seu etiam Ruodulfi serenissimi regis necnon eciam uxoris sue, insuper filiorum filiarumque suarum, quatinus apud pium /133/ iudicem veniam peccatorum b impetrare potuissent utrique ; nam, sicut superius prefati sumus, pro hiis rebus, amore divino componctus, tradidi alme Marie sive ipsi presuli res iam denominatas ad ipsam casam Dei, ut quidquid ipse pontifex vel successores ipsius facere voluerint, in omnibus obtineant firmitatem faciendi. Hec sunt nomina quorum superius spopondimus adnotata, scilicet Ragenfredus, Garimbertus, Sigardus, Ambrico, Arambertus, Berenhardus, Saturninus, aliique quamplures, quorum hic nomina adnotantur propter firmitatis vigorem, quatinus ut in prolixo tempore obtineat inconvulsam firmitatem. Facta noticia die sabato, .XII. kalendas ianuarii, anno primo regnante domno nostro Ruodulfo rege.

a ti répété, non exp. b to adj. interl.


[f. 29 v.] Feuillet blanc.
.XXX. Essertines
Titre courant de la main B.

101.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle de cens du chapitre de Lausanne à Essertines.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 1 et 134.

In Essertines habet capitulum Lausannense annuatim tale servicium :
Martinus debet de lunagio manaidas, pro feno et pro receptione e .IX. denarios.
Rodulfus manaidas f et decem denarios.
Beroaldus manaidas et .XII. denarios a pro feno et .VI. b denarios pro receptione g.
Umbertus manaidas et .XII. denarios h pro diversis rebus.
Filii matricularii manaidas et .VI. denarios.
Vullermus, filius Avan, manaidas et c .VI. denarios.
Vu. Neielz i et fratres eius .II. manaidas j et .XVI. denarios.
Albertus, frater eorum, manaidas et .XII. denarios. /134/
Anselmus manaidas et .VIII. denarios.
Item filii matricularii cum Umberto et Vu. Neiel .II. manaidas et .XX. denarios.
Albertus et Anselmus de Media Villa .II. manaidas et .III. solidos et .VI. denarios.
Terra Petri debet manaidas k et .IX. denarios.
Filii Carboth .II. manaidas et .XVIII. denarios ; tercias manaidas negant l iniuste, ut m dicitur.
Villare Luezons debet manaidas.
Terra Suffison manaidas.
Terra filiorum Amedei manaidas.
Manaide n vero sunt .III. panes, tam in quantitate quam in qualitate receptione o digni, et spatula similiter, et .II. denarii.
Tota decima huius ville est capituli, preter agros de feodo Alberti et terram de Balmes et de agris Alberti, filii Pagani, et participum eius d, p.

a denarios adj. interl. b .VII. corr. en .VI.. c et répété, non exp. d + Idem folio 1 adj. marg. mod.
Variantes du no 1 : e recepcione. f s interl. g recepcione. h denarios manque. i Neielet. j s interl. k manaydas. l negavit. m t interl. n Manayde. o recepcione. p + Hoc est etiam post, folio 30 adj. marg. mod.

102.   [Vers 1200.] — S.l

Achat par Raymundus de Font, à l'intention de l'église Notre-Dame de Lausanne, des terres de Vualcherus de Saint-Martin, chevalier, sises à Essertines.

Main A et une adjonction de la main B.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 2 et 135.

Preterea dominus Raymundus de Fonz adquisivit b in eadem villa ecclesie Lausannensi totam terram c Vualcheri, militis de Sancto Martino, pro qua Petrus, frater villici, debet .V. solidos annuales in Pascha et .V. solidos de placito a, quam idem Galcherus eidem ecclesie pro remedio anime sue concessit, et obtulit altari beate Marie d.

a pro qua Petrus... de placito adj. marg. de la main B.
Variantes du no 2 : b acquisivit. c totam terram adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer. d + Idem adj. marg. mod. /135/

103.   [Vers 1200.] — S. l.

Achat par Raymundus de Font, à l'intention de l'église Notre-Dame de Lausanne, de la sognie d'Essertines, que percevait Albertus de Cronay, et des corvées d'Essertines, dues à Raymundus du Villaret.

Main A (du début à pro anima sua) et main B (de que debetur à la fin).

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction ; l'adjonction peut être postérieure d'une dizaine d'années.

Ed. : Martignier, p. 2 et 135.

Idem c Raymundus adquisivit ecclesie Lausannensi la sognie de avena ab Alberto de Crosnai, quam idem Albertus obtulit altari beate Marie Lausannensis pro anima sua, que debetur in festo beati Martini : 1
Casale Viberti .II. cuppas d avene, .I. e cumbla f et aliam rasa g.
Casale Martini .II..
Et Alberti de Laiaval h .IIII..
Et Anselmus a, cognatus suus, .IIII..
Et Guido .II..
Et Vibertus .I. i.
Quando casale est vestitum debet la soigni j, quando non est vestitum, non debet. Hec sunt desvistita :
Casale Uldrici Matricularii .II..
Umberti .II..
Vidonis de Rova .VIII., ut k dicitur.
Roberti ... b.
Umberti l'Oisel l .VIII..
Casale villici m iuxta n suum .I..
Corvatam debent eadem casalia, et emit dominus o a Raymundo de Vilar-Frelon, et dedit pro anima sua.

a l adj. interl. b La place du chiffre est laissée en blanc dans le ms.
Variantes du n° 3 : c Item. d cupas. e unam. f cumblam. g rasam ; après rasam, et Vibertus unam. Quando casale est exp. h Layaval, après y, a adj. interl. i unam. j sognie. k t interl. l l'Oysel. m villici adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer, sur Uldrici exp. n iusta. o Après dominus, R. pour Raymundus, adj. interl.
1 Le 11 novembre. /136/


Esser[tines]. [f. 30 v.]
Titre courant de la main B. La fin du mot se trouve au haut f. 31 r.

104.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des biens engagés par Eblo de Grandson au chapitre de Lausanne, à Essertines.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 3 et 136.

In gageria quam habet capitulum a domino Eblone est querela de advocatia ville de Essertines, quam iniuste dicebat esse suam ; capitulum vero iuste negabat et adhuc negat.
Preterea de eadem gageria sunt Cono et Anselmus, frater eius, Petrus, Bernars a, Iohannes filius Pagani, Robertus, Vuibertus filius Bernardi, filii Berengarii, Rometa, feodum Alberti.
Hanc gageriam posuit Eblo capitulo pro .M. solidis : primum pro querela advocatie fuerunt .XXX. libre ; postea pro emendatione ablatorum .XV. libre ; deinde b, quando profectus est Iherosolimam c, .V. libre.
Idem Eblo sub iuramento pacem firmavit ville de Essertines per se et per homines et amicos suos.

a s interl.
Variantes du n° 4 : b deinde manque. c h adj. interl.

105.   [Vers 1200.] — S. l.

Donation par Vuillermus de Ferreyres au chapitre de Lausanne de tous ses biens sis à Essertines et au Villaret.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 3 et 136.

Vuillermus b de Ferreres c dedit capitulo pro emendatione eorum que male abstulerat quidquid habebat apud Essertines et apud Villare Luedzon, et nominatim d omnes homines /137/ quos a, e habebat ibi, sed et eos qui de suis inde alibi profecti erant, si aliquando contingeret eos redire.

a quos adj. interl.
Variantes du n° 5 : b Villermus. c Ferretes. d nominatim adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer, transcrivant le même mot abrégé et peu clair dans le texte. e Le n° 5 se termine sur le mot quos.

106.   [Vers 1200.] — S. l.

Engagement par Huo de Grandson au chapitre de Lausanne de tous ses biens sis à Essertines.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction. Elle est biffée dans le manuscrit.

Ed. : Martignier, p. 136.

Huo de Grancon dedit capitulo in gageriam pro emendatione ablatorum quicquid habebat apud Essertines, terram et homines, sine retentione, pro .VIII. libris et .X. solidis.

107.   [Vers 1200.] — S. l.

Donation par Ugo Tabaria au chapitre de Lausanne de deux poses de terre et d'un pré sis à Essertines.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 136.

Ugo Tabaria dedit ibidem duas posas et pratum.

108.   [Vers 1200.] — S. l.

Donation par Iocelinus et Rodulfus au chapitre de Lausanne de leur alleu sis à Essertines.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 136.

Iocelinus et Rodulfus dederunt ibidem totum alodium suum. /138/

109.   [Vers 1200.] — S. l.

Engagement par Vuillermus du Villaret au chapitre de Lausanne d'un fief sis à Essertines.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 136.

Vuillermus de Vilare Frelon, pro multis malis que fecerat capitulo, dedit in vageria totum feodum Alberti pro .XI. libris et .X. solidis.

110.   [Vers 1200.] — S. l.

Donation par Albertus d'Ependes au chapitre de Lausanne d'un mas sis à Essertines.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 137. — Reg. : Hidber, n° 3210 (avec la date du 26 mars 1216, qui est celle du n° 115, infra).

Albertus de Espindes dedit in elemosina mansum de terra quam tenebant Vuibertus et Devuinus, et si non sufficeret ad mansum, aliunde se completurum promisit, laudante uxore et filiis.

111.   [1200 à 1212.] — S. l.

Engagement par Galcherus de Grandson à Raymundus de Font et au chapitre de Lausanne de ses biens sis en deçà de la Thièle.

Main B.

Cette pièce fait partie de la tranche du cartulaire rédigée vers 1212 ; elle est biffée dans le manuscrit.

Ed. : Martignier, p. 137.

Raymundus de Fonz accepit in vadio, ipse et capitulum, a Galchero de Grancon quicquid habebat citra Telam pro .XX I. libris. /139/

112.   [1200 à 1212.] — S. l.

Achat par Raymundus de Font à Galchems de Saint-Martin de deux serfs que le dit Galcherus prétendait avoir engagés seulement.

Main B.

Cette pièce fait partie de la tranche du cartulaire rédigée vers 1212.

Ed. : Martignier, p. 137.

Et emit a Galchero de Sancto Martino Cristinum a et Ugonem de Parlie, ut ipse dicebat. Galcherus autem dicebat quod gageria erat pro .L. solidis.

a Cristinem corr. en Cristinum.

113.   [1200 à 1212.] — S. l.

Engagement par Rodulfus d'Ursins à Raymundus de Font de la moitié de la grande dîme d'Essertines.

Main B.

Cette pièce fait partie de la tranche du cartulaire rédigée vers 1212.

Ed. : Martignier, p. 137.

Idem Raymundus habebat a Rodulfo de Ursins decimam magnam dimidiam pro .LX. solidis.

114.   1202. — S. l.

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Besencons d'Essertines du fief que celui-ci tenait auparavant d'Albertus d'Ependes.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 137. — Reg. : Hidber, n° 3210.

Feodum a.
Anno ab incarnatione Domini .M CC II. recepit b Besencons de Essertines feodum quem solebat habere ab Alberto de Espindes, quem idem Albertus c dederat capitulo Lausannensi pro anima sua et pro retentione vie de ultra mare. Recepit, inquam, a Conone, preposito Lausannensi, et fecit ei hominium ad opus capituli, et recognovit ei .II. solidos et dimidium de placito et .IIII. d albos panes et .III. pullos annuatim de servitio. Sed uxor prefati Alberti de Espindes dixit preposito quod erant .VI. pulli, et ipsa receperat eos.

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer. b Sur r, tilde superflu. c Le ms. porte Albtus. d .III. corr. en .IIII.. /140/

115.   1216, 26 mars. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, au fils de feu Besencons d'Essertines du fief que le dit Besencons tenait du chapitre de Lausanne.

Main G.

Cette pièce est ajoutée dans l'interligne qui sépare les nos 114 et 116 et dans la marge.

Ed. : Martignier, p. 137. — Reg. : Hidber, n° 3210.

Feodum a.
Defuncto Besencon, filius eius .. b recepit a iamdicto Conone preposito idem feodum, sicut pater suus. Actum est hoc in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XVI., .VII. kalendas aprilis.

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer. b La place du nom du fils de Besencons a été laissée en blanc dans le ms.

116.   1202. — Dommartin.

Charte par laquelle Cono Putoz donne au chapitre de Lausanne une redevance en froment et en avoine à Etagnières.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 137.

Omnibus notum fieri volumus quod Cono Putoz de la a Rochi dedit beate Marie et capitulo Lausannensi, in manu Cononis prepositi, .IIII. cuppas frumenti et .IIII. avene ad Lausannensem mensuram, apud Estanueres, et terram pro qua debentur ; de quibus debent Giroldus de Chosno et Petrus, filius Rodulfi, medietatem et alius Giroldus medietatem, et guerpivit quicquid iuris in eis habebat ; quas cuppas primo dederunt Rodulfus et Azo de Penta. Actum est hoc apud Donmartin, in domo villici, anno ab incarnatione Domini .M CC II.. Huius rei testes sunt Pe. de Donmartin et Vu. de Escu., canonici, Ugo d'Orsens, Cono de Dont P., Rodulfus et Joceranz, dapiferi de Roa, milites, Umbertus, villicus de Donmartin, Vullermus et Giroldus, fratres eius, Uldricus de Roveno, Umbertus d'Estavaiel, Raymundus de Sunens.

a Après la, r effacée. /141/


.XXX I. [Esser]tines, Donmartin, V.
Titre courant de la main B. Le début du mot Essertines se trouve au haut du f. 30 v.; V, qui se trouve dans l'angle supérieur de droite du folio, est peut-être le vestige d’une ancienne foliotation. Dans le même angle, signet noué.

117.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des biens et revenus du prévôt de Lausanne à Essertines.

Main A (du début à antiquarum possessionum) et main de Cono d'Estavayer (de hoc est à la fin).

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction. La fin, depuis hoc est, est ajoutée dans l'interligne qui sépare les nos 117 et 118 et dans la marge.

Ed. : Martignier, p. 138.

Prepositus habet apud Essertines tenementum Vullermi Famelon et terciam partem tallie antiquarum possessionum, hoc est de antiqua obediencia quam obedienciarius eidem loci tenebat a preposito et capitulo a.

a En marge, pp, paraît être ancien ; + nota, P adj. marg. mod.

118.   [1200 à 1212.] — S. l.

Suite du rôle des biens et revenus du prévôt de Lausanne à Essertines.

Main B.

Cette pièce fait partie de la tranche du cartulaire rédigée vers 1212.

Ed. : Martignier, p. 138.

In eadem villa habet prepositus a Guidonem, decimam et terragium in terra sua. Antequam ille serat, accipit de bladio pro velle suo, et manaidas in Nativitate 1, et aliud servicium pro velle domini, terciam partem tallie b et avenam quando iacet in loco.

a prepositus est écrit de la main C à la place d'un mot plus long effacé. b Après tallie, mot effacé.
1 Le 25 décembre. /142/

119.   [1200 à 1212.] — S. l.

Rôle de redevances perçues par le prévôt de Lausanne à Essertines.

Main B.

Cette pièce fait partie de la tranche du cartulaire rédigée vers 1212. Elle est ajoutée dans la marge extérieure du f. 30 v., avec un signe de renvoi qui permet de la placer à la suite des nos 117 et 118. Il s'agit vraisemblablement d'un rôle de la taille.

Ed. : Martignier, p. 138.

Prepositi :
Martinus .XV. solidos.
Petrus .XX. solidos.
Belica .X. solidos.
Baucans .V. solidos.
Summa : .XL III. solidos 1.

1 Le total indiqué est inexact.

120.   [1re moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle de cens du prévôt de Lausanne à Essertines.

Main F.

Ce rôle est ajouté dans la marge extérieure du f. 30 v., avec un signe de renvoi qui permet de le placer à la suite des nos 117 et 118 ; il ne contient pas d'élément de datation précise.

Ed. : Martignier, p. 138.

Cemsus prepositi :
Super casali Petri Fata .XV. denarios.
Casale Iordani Cuvini .XV. denarios.
Casale Petri Friant .III. denarios.
Casale Alberti Revil .XII. denarios.
Iohannes de Vaul .VI. denarios.
Benedictus de Quintinie .VI. denarios.
Ugo de Siou .XII. denarios.
Galcherus Chapeta .II. denarios.

121.   1204 (n. st.), 15 janvier. — Lausanne.

Concession par le chapitre de Lausanne à Iohannes, neveu de Rodulfus d'Essertines, des biens immeubles de celui-ci.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 139. /143/

Item notandum quod capitulum Lausannense hereditatem Rodulfi de Essertines nepoti eius, videlicet Iohanni, tali condicione concessit quod si quis eum forte processu temporis calumpniaretur, nec ipse sine gravamine capituli posset se aquitare, quod hereditas tota libere rediret ad capitulum. Factum est hoc anno .M CC III., .XVIII. kalendas februarii, in vestibulo Lausannensi. Huius rei testes sunt canonici : Cono prepositus, Henguicius cantor, magister Henricus, magister Rychardus, Thomas, Raymundus de Vuillens, Umbertus de Pont, magister Bandinus, Acelinus prior, Petrus de Donmartin ; laici : Petrus Pyegnichat, Petrus Pachoz, de Donmartin, et Rychardus de Essertines a.

a et Rychardus de Essertines en marge.

122.   [1re moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle des biens de l'église de Dommartin à Villars-Tiercelin.

Main F.

Ce rôle ne contient pas d'élément de datation précise.

Ed. : Martignier, p. 139.

Donmartim a.
Expectant b ad ecclesiam de Donmartin decima de Vilar Tiecelin et in nemoribus medietas.

a En marge, de la main B. b Au-dessus de Expectant, lettre à demi effacée.

123.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne à Dommartin.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 139.

Apud Donnummartinum habet capitulum annuatim tale servicium :
Villicus et participes eius debent de nemore de a Chavanes .II. solidos.
Item villicus et fratres eius de manso .XV. solidos
Sacerdos et Umbertus de Losnai pro porco et ariete .II. solidos. /144/
Albertus Sapiens et socii eius de manso porcum et arietem et manaidas.
Martinus et socii eius tantumdem.
Georgius et socii eius tantumdem.
Vllermus Sybors et socii eius tantumdem.
Martinus Alacer et socii eius de lunagio huius servicii medietatem.
Petrus Chanbun et socii eius medietatem.
Vullermus Seschos b et socii eius integrum servicium.
Christianus et Vullermus de Ponte c integrum servicium.
Albertus de Sumbavila et socii eius integrum.
Umbertus de Sumbavila dimidium.
Umbertus, filius Ducis, dimidium.
Martinus Manassis dimidium.
Singuli mansi cum integro servicio debent .XII. denarios.
Singuli lunagii cum dimidio servicio .VI. denarios. Preterea, in festo sancti Mauricii 1, quando porci redduntur, dantur nunciis canonicorum cum singulis porcis .II. denarii et unus panis et due cuppe avene. Villicus debet dimidias manaidas, quas Borcardus, pater eius, diu retinuerat, set ante obitum coram multis se debere confessus est et reddidit.

a de adj. interl. b s finale interl. c Monte corr. en Ponte.
1 Le 22 septembre.


Donmartin, Vilar Tiecelin. [f. 31 v.]
Titre courant de la main B.

124.   [Vers 1200.] — S. l.

Terrier du chapitre de Lausanne à Montaubion.

Main A et une adjonction de la main C.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 140.

In Monte Albeonis habet capitulum .II. mansos quos dedit Wuiboldus ; unum tenet villicus, alterum Iohannes sacerdos, et debent inde servire. Idem a Vuiboldus dedit capitulo tertiam partem nemoris de Fai et agros ibidem. Terciam vero partem /145/ eiusdem habet capitulum in vadio a militibus de Capella pro .IIII. libris b.

a Après Idem, do Vuilbus adj. marg. de la main C. b + A adj. marg, mod.

125.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des biens et des redevances du chapitre de Lausanne à Naz, Vuarnerens et Peyres.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 141.

In loco qui dicitur Nars habet capitulum medietatem in vadio, medietatem in elemosina.
Predii quod dicitur Vuarnerens medietas est capituli ex emptione Rodulfi capellam, medietas ex vadio pro .LX. solidis.
Item decima de Vuarnerens est capituli, et Rodulfus capellanus debet a pro ea .II. solidos.
Tercia pars predii quod dicitur Pairi est capituli ex elemosina Manerii de Vuillens.

a debet répété, non exp.

126.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des dîmes du chapitre de Lausanne à Dommartin et à Poliez.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 141.

Tota decima de Donnomartino et de Poliaco est canonicorum, tam frumento quam siligine, avena et fabis, excepto manso prepositi.
Minutam vero decimam asserit villicus de villicatione esse suam, sed pro ea debet pisa in Quadragesima.
Pro decima de canapo debet villicus singulis bienniis honorificum mantile ad maiorem mensam refectorii.
Decima de vitulis, agnis et hedis spectat ad mensam canonicorum a.

a + A, nota contra episcopatum, nota, P, A adj. marg. mod. /146/

127.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne à Villars-Tiercelin.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 141.

Apud Villare Tiecelin habet capitulum de elemosina Petri .XV. solidos. Petrus et Wuillerma debent .V., Gerardus .V., Martinus Grossus .V..
De elemosina pueri de Fonz debet Martinus de Furno .II. solidos.
Villicus tenet de manu capituli apud Villare Tiecelin .III. mansos ; item unum lunagium apud Aquam Pendentem ; alterum ad Bonam Gottetam.
Item villicus et Georgius tenent mansum de maioria.

128.   [Fin du XIIe siècle.] — S. l.

Charte par laquelle Udricus, sénéchal de Bercher, vend à Radulfus de Dommartin, chapelain, la terre de Vuarnerens, que le dit Radulfus donne au chapitre de Lausanne pour fonder son anniversaire.

Main G.

Les chanoines témoins de cette donation non datée apparaissent ailleurs dans des documents de la seconde moitié du XIIe siècle. (Cf. Reymond, Dignitaires, passim.)

Ed. : Martignier, p. 142.

Notum fieri volumus tam presentibus quam futuris quod Udricus, dapifer de Berchye, vendidit Radulfo de Donmartin, predicatori Lausannensis ecclesie, capellano, terram de Vuarnerens funditus, unde testes sunt canonici : Otto de Crissie, Vullermus de Orsenens, Guybertus de Vuistarnens, P. de Roveno, Petrus Bovo ; laici : Amauricus Dapifer, Evrardus de Berichie, Iohannes Tacon, Costantinus de Pullie, Turumbertus, filius Iordani de Marterei. Hanc terram dedit predictus Radulfus capellanus beate Marie et capitulo Lausannensi ad anniversarium suum faciendum a.

a + Vuarnerens adj. mod. en tête. /147/


.XXX II. Sunens
Titre courant de la main B.

129.   1211 (n. st.), du 20 février au 3 avril. — Corbières.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne achète aux seigneurs de Pont la redevance qu'ils percevaient des gens de Dommartin pour l'usage du bois de Bioley.

Main C et une adjonction de la main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 142. — Reg. : Hidber, no 3037 (daté : 1211, 20 févr.).

Carta a.
Notum fieri volumus quod antequam castrum de Donno Martino fieret, quedam pars ville que dicebatur a Fonte superius abebat usum in quodam nemore dominorum de Pont quod dicitur Biolei, et inde persolvebat .IIII. modios avene ad mensuram Sancti Sygismundi dominis de Pont. Quando castrum de Donmartin fuit factum, non fuit usus predicti nemoris necessarius hiis de Donmartin, et non persolverunt dictam avenam per aliquot annos, licet domini de Pont calumpniarentur. Tandem capitulum Lausannense emit a predictis dominis de Pont, scilicet a Iacobo et Rodulfo et Uldrico, fratribus, calumpniam predicte avene et usum predicti nemoris ad opus illorum de Donmartim pro .XII. libris b, et isti c grentaverunt ex parte duorum fratrum iuniorum quorum tutores erant, scilicet Petri, Henrici d, et promiserunt quod facerent eos laudare, et grentaverunt predicti fratres se fore legitimos auctores, quod in vulgari dicitur leaz vuerenz, si aliquis e capitulo vel illis de Donmartin super hoc calumpniam moveret. Huius rei testes sunt Cono prepositus, Aymo cantor, Rodulfus de Fruen., Henricus de Corberes, Iocelmus de Corberes, canonici Lausannenses, Uldricus, sacerdos de Altavila, Petrus, clericus de Marlie, Uldricus de Corberes, Iocelmus de Corberes, Petrus Tardivus et Cono, filius eius, Ugo de Pontez, Rodulfus de Vilar Bonet, milites, Petrus de Belmont, Petrus de Rota, Vuillermus, clericus de Corberes, Martinus de Corberes, Iacobus de Corberes, Umbertus, villicus de Donmartin, Umbertus de Estavaye f, Petrus de Piney, et alii quamplures. Actum est hoc /148/ aput Corberes, in domo Petri Tardi, anno ab incarnatione Domini .M CC X., in Quadragesima.

a En marge, de la main B. b calumpniam predicte avene... pro .XII. libris adj. marg. c isti adj. interl. d Henrici adj. de la main de Cono d'Estavayer dans un blanc laissé par le scribe C. e Après aliquis, s exp. f l finale corr. en e.

130.   1213, 25 juillet. — Lausanne.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne inféode à Raymundus de Sugnens des biens sis à Naz, Vuarnerens, Sugnens et Dommartin, à la suite d'un compromis entre les deux parties au sujet de biens et redevances à Dommartin et à Sugnens.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 143.— Reg. : Hidber, no 3073 (daté : 1212, 25 juil.).

Carta a. Feodum b.
Notum fieri volumus quod Raymundus de Sugniens guerpivit capitulo Lausannensi avenam censualem quam calumpniabatur quibusdam hominibus nostris de Donmartin. Similiter guerpivit id pro quo predictam avenam calumpniabatur. Guerpivit etiam calumpniam quam faciebat dicendo quod turris de Donmartin et bastimentum factum fuerat de nemore suo, et quicquid calumpniabatur in eo quod capitulum acquisierat ab ecclesia de Tela aput Sugniens. Post hec donavit capitulo alodium suum de Nas et de Vuarnerens et quicquid ibi habebat, et si quid alodii habebat aput Sugniens. Capitulum vero dedit predicto Raymundo in feodum dictum alodium et id quod predictus Raymundus in feodo habebat ab abbate de Tela aput Sugniens et .I. casale in castro de Donmartin, extra popiam, et dedit ei .XX II. libras. Pro his omnibus fecit dictus Raymundus hominium ligium Cononi preposito, ad opus capituli, et promisit quod dictam guerpinam et donum et feodum faceret laudare fratrem suum. Actum est hoc in capitulo Lausannensi, anno ab incarnatione Domini c .M CC XIII., in festo beati Iacobi. Testes sunt Cono prepositus, Vuillermus thesaurarius, prior sancti Marii, Thomas, magister Rychardus, magister Galterus, Petrus Che., sacerdotes, Petrus de Donmartin, Rodulfus de Fruen., diaconi, Giroldus Carbo, Uldricus de Vanel, Giroldus Dapifer, Cono de Fonz, Nicholaus de Vuillerens, /149/ canonici Lausannenses, Petrus de Sancto Martino, Renaldus de Bottens, milites, Umbertus, villicus de Donmartin, Borchardus Aglentina, Petrus Pyegnichat et Vuillermus, frater eius, et alii quamplures.

a En marge, de la main B. b En marge, de la main de Cono d'Estavayer. c anno ab incarnatione Domini adj. marg.

131.   1221, 8 novembre. — Dommartin.

Accensement par Cono, prévôt de Lausanne, à Faisan de la terre qu'avait tenue Arivuart, à Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 144.

C. prepositus dedit ol Faisan terram que fuerat Arivuart at tale servicium quale terra debebat. Actum apud Donmartin, in domo capituli, anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., feria .II. post festum Omnium Sanctorum a. Testes : C. prepositus, Io. celerarius, G. Da., R. de Ro., canonici, Vuulelmus de b Capella miles, Vuulelmus, frater villici, Guido, Amedeus de Roveno, Umbertus de Estavaiel.

a Le ms. porte Sactorum. b de répété, non exp.


Sunens, Donmartin. [f. 32 v.]
Titre courant de la main B.

132.   1212, 24 novembre. — Lausanne.

Charte par laquelle Umbertus, abbé de Tela, accense au chapitre de Lausanne les biens qu'il avait à Sugnens.

Main C.

Original aux Archives cantonales Vaudoises, cote C V a 14. Cf. infra, pièce justificative no 5. —

Ed. : Martignier, p. 145. — Reg. : Hidber, no 3076 ; Forel, no 847 ; Reymond, Montheron, p. 43 (avec la date erronée du 23 décembre).

Carta a.
Notum fieri volumus quod Umbertus, abbas de Tela, de consensu capituli sui et de consensu Odonis, abbatis de Balesvalz, et capituli sui, concessit capitulo Lausannensi, sub annuo .VII. solidorum censu in festo sancti Michaelis 1 reddendo, /150/ datis .XXX. et .I. libris prefate domui pro ingressu, quicquid habebat aput Sugniens, et nominatim feodum quod b Raymundus de Gyes habebat ab abbate de Tela aput Sugniens. Promisit etiam domus de Tela quod si quis aliquando super hac concessione calumpniam moveret contra ecclesiam Lausannensem, domus de Tela esset ei auctor, quod vulgo dicitur vuerenz, sicut iusticia postularet. Huius rei testes sunt Cono prepositus, Aymo cantor, Thomas celerarius, Rychardus sacrista, magister Galterus, Petrus Che., sacerdotes, Petrus de Donmartin, Rodulfus de Fruenci, diaconi, Giroldus Carbo, Giroldus Dapifer, Nicholaus de Vuillens, subdiaconi, canonici Lausannenses, Ioseph, capellanus sancte Crucis, Rychardus, Aymo, Petrus, Albertus, clerici sancti Michaelis. Actum est hoc Lausanne, ante maius altare, anno ab incarnatione Domini .M CC XII., .VIII. kalendas decenbris. Et sciendum quod istud factum fuit laudante Lodoyco c de Sugniens, converso de Tela, qui istud alodium dederat domui de Tela.

a En marge, de la main B. b Après quod, Rodulfus effacé. c u ou vi corr. en y.
1 Le 29 septembre.

133.   1213. — Lausanne.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne accense à Umbertus, villicus de Dommartin, les biens acquis par le dit chapitre à Sugnens de l'abbaye de Tela, à l'exception du fief de Raymundus de Giez.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 146. — Reg. : Hidber, no 3123.

Notum fieri volumus quod capitulum Lausannense concessit Umberto, villico de Donmartin, in vita sua a, id quod aput Sugniens acquisierat a domo de Tela preter feodum Raymundi de Gies, sub annuo .XL. solidorum censu in Nativitate Domini 1 reddendo, tali pacto quod totum post mortem eius libere redeat ad capitulum, et quicquid ibi edificaverit et quicquid inventum fuerit seminatum in terra vel super terram, preter animalia vel annonam in arca. In vita sua nihil debet aliquo modo alienare, homines non potest in terram istam abergier sine consilio /151/ capituli. Actum est hoc Lausanne, in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XIII..

a in vita sua adj. interl.
1 Le 25 décembre.

134.   1215. — Lausanne.

Charte par laquelle Vuillermus de Chapelle, chevalier, et le chapitre de Lausanne mettent fin, par compromis, à leur différend au sujet de la possession d'un serf à Dommartin.

Main E.

Ed. : Martignier, p. 146. — Reg. : Hidber, no 3186.

Notum fieri volumus quod cum Vu. de Capella miles diceret P., portarium Donnimartini, esse suum ex parte patris, et predictus P. diceret se esse liberum ex parte patris, et ex parte matris esse capituli Lausannensis, taliter sedata fuit discordia quod dictus Vu. dedit et guerpivit a capitulo Lausannensi, in manu Cononis, prepositi Lausannensis, quicquid iuris vel calumpnie in eo habebat b. Actum est hoc anno ab incarnatione Domini .M CC XV., Lausanne, in domo prepositi. Huius rei testes sunt Cono prepositus, P. Chenons, R. de Fruencia, P. de Donnomartino, Nicho. de Vilens, canonici, Vu. de Vilens miles, Umber., villicus Donnimartini, et G., frater eius, Vu. Chanbons, Aymo Faber, P. Boschaiz c, et alii quamplures d. Capitulum vero dedit sepedicto Vu. :XL III. solidos. Predictus vero Vu. promisit se fore legitimum defensorem, si quis impeteret capitulum super predicto P..

a Après r, e exp. b quicquid iuris... habebat adj. marg. c s interl. d Le ms. porte quampures.

135.   1215, 25 septembre. — Lausanne.

Charte par laquelle Petrus, seigneur de Saint-Martin, donne au chapitre de Lausanne deux serfs de Gressy, engagés au villicus de Dommartin.

Main G.

Ed. : Martignier, p. 147. — Reg. : Hidber, no 3183.

Notum fieri volumus quod Petrus, dominus de Sancto Martino, dedit capitulo Lausannensi per regulam super altare Outerum /152/ de Crissie, qui tunc morabatur apud Dunmartin, et sororem eius et heredes eorum, pro anima sua. Et idem Outerus dedit ei .XX. solidos et Petro de Evonant, militi suo, .III. solidos. Quem Outerum villicus de Dunmartin habebat in pignore pro .X. solidis. Et grentavit dictus Petrus de Sancto Martino quod faceret grentare filios suos, et inde fuerat a fideiussor b Petrus de Evonant et c ... Huius rei testes sunt C. prepositus, Vu. thesaurarius, magister Galterus, Petrus de Dunmartin, Giroudus Car., canonici Lausannenses, Nicolaus Dapifer, Vu. Bevros, Petrus de Evonant, milites, Umbertus, villicus de Dunmartin, P., villicus de Essertines, et alii quamplures. Actum est hoc Lausanne, anno ab incarnatione Domini .M CC XV., .VII. kalendas octobris.

a fuerunt corr. en fuerat. b fideiussores corr. en fideiussor. c Après et, un nom effacé.


.XXX III. Vilar Tiezelin, Sunens, Donmartin.
Titre courant de la main B. Dans l’angle supérieur de droite, signet noué et une lettre effacée, peut-être b

136.   [Vers 1215.] — S. l.

Charte par laquelle Umbertus, villicus de Dommartin, donne au chapitre de Lausanne, pour fonder son anniversaire, un serf de Villars-Tiercelin et sa tenure, acquis de Petrus de Font, qui en contestait la possession au dit chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

La date de cette donation est suggérée par sa place dans le cartulaire, et par la mention d'Umbertus, villicus de Dommartin.

Ed. : Martignier, p. 147. — Reg. : Hidber, no 3204 (daté : 1215 ?).

Notum fieri volumus quod Umbertus, villicus de Dunmartin a, dedit capitulo Lausannensi, pro anniversario faciendo, Martinum Grosum de Vilar Ticelin, quem acquisierat a domino Petro de Fonz, qui eum calumniabatur quanvis crederemus eum esse capituli, et tenementum dicti Martini, pro quo debebat taliam semel in anno et dimidias manaidas et .III. cupas avene et terragium. Testes fuerunt Cono prepositus, Vu. tesaurarius, A., prior sancti Marii, magister G. sacrista, P. Chanuz, /153/ sacerdotes, G. Carbo, N. de Vullens, N. de Chavornai, diacconi, C. de Fonz, R. de Ro., canonici.

a Le ms. porte Dunmarti.

137.   1217 (n. st.), 20 mars. — Lausanne.

Inféodation par le chapitre de Lausanne à Umbertus, villicus de Dommartin, de biens sis à Sugnens, Naz et Vuarnerens, engagés d'abord au dit Umbertus par Vuilelmus de Crissier, chevalier, puis acquis par le dit Umbertus et donnés par lui au chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 148. — Reg. : Hidber, no 3209 (daté : 1216, 20 mars).

Reimundus de Suinens domicellus duxit in uxorem Itam a, filiam Coninis b de Tietasper militis, et, sicut ipsa dicebat et sui, dedit ei id quod habebat a capitulo apud Sunens et Nas et Vuarnerens, et si decederet c dictus Reimundus quod non haberet heredem de ea d, dabat heredi quem ipsa haberet de alio marito. Dictam terram habebat dictus Reimundus a capitulo. Defoncto Reimundo, Vu. de Crissie miles duxit dictam Itam in uxorem et fecit capitulo hominium ligium pro feodo iamdicto, et feodum impingnoravit Umberto, villico de Dunmartin, pro .IIII. libris et .XIII. solidis, de assensu capituli. Post hec, dictus Vu. dedit et guerpivit capitulo, in manu C. prepositi, dictum feodum et promisit quod faceret laudare uxorem suam et posuit fideiussorem Haimonem, fratrem suum, quod faceret laudare filium suum quando adultus esset et inde fuit fideiussor similiter Renaldus, dominus de Botens, donec poneret fideiussorem R., dominum de Vuulflens, et U. de Monz vel filium suum vel P. de Chesauz, et villicus de Dunmartin dedit ei unum runcinum pro .C. solidis. Villicus statim id quod habebat in gageria et quod dederat pro emptione dedit capitulo in elemosina, et capitulum dedit ei dictam terram in vita sua. Actum est hoc Lausanne, in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XVI., .XIII. kalendas aprilis. Testes : C. prepositus, A., prior sancti Marii, P. Chenuns, Iosep, sacerdotes, C. de Fonz, Amedeus, subdiaconi, canonici, Haimo, capellanus sancte Crucis, Bertoldus, filius Carmunde, Ioannes, filius magistri operis, /154/ Ro. de Vuulflens, Ioannes de Vuulflens e la Vila et Reinaldus de Bottens f.

a Itam adj. interl. b nis adj. interl. c de, au milieu du mot, adj. interl. d Après ea, de exp. e Le ms. porte Vuulfens. f + Na, Vuarnerens adj. mod. en tête.

138.   1217 (n. st.), 21 mars. — Boussens.

Abandon par Ita, femme de Vuilelmus de Crissier, chevalier, au chapitre de Lausanne du fief qui fait l'objet de l'inféodation précédente (no 137).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 149.

Die sequenti misit prepositus apud Busens Iosep et G. Carbonem et Amedeum a et Re. de Roveno, canonicos, et Umbertum, villicum de Dunmartin, in quorum presencia Ita, uxor dicti Vuilelmi, dedit et guerpivit dictum feodum capitulo, et interfuit Reinaldus de Bottens.

a et Amedeum adj. interl.

139.   1217, 17 juillet. — [Lausanne.]

Charte par laquelle Ugoniers Repetins de Poliez vend au chapitre de Lausanne ses droits à Sugnens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 149. — Reg. : Hidber, no 3247.

Notom fieri volumus quod Ugoniers Repetins de Poulie dedit capitulo Lausannensi, in manu C. prepositi, quidquid iuris habebat apud Suneins, pro anima sua, et capitulum dedit ei .XVI. solidos. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., .XVI. kalendas augusti, ante cameram episcopi. Testes : B. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, magister Halanus, R. de Roveno, Amedeus, Umbertus, villicus de Dunmartin, et alii quamplures a.

a + Sugniens adj. mod. en tête.

140.   [1218 ou 1219 (n. st.)], 6 janvier. — Dommartin.

Donation par Unbertus, villicus de Dommartin, au chapitre de Lausanne d'une famille de serfs de Villars-Tiercelin.

Main de Cono d'Estavayer. /155/

Chronologiquement, cette donation, dont la date d'année manque, s'intercale probablement entre les no 139 et 142.

Ed. : Martignier, p. 149.

Unbertus, villicus de Dunmartin, dedit a capitulo Lausannensi les Mulniers b de Vilar Tiecelin, pro anima sua. Actum est hoc apud Dunmartin, in domo iusta turrem, in c sero Aparitionis, rogante et laudante Pereta, uxore sua, coram Io. sacerdote et Vuulelmo et Giroldo, fratribus dicti villici, et pluribus aliis.

a t adj. interl. b i adj. interl. c Après in, no biffé.

141.   [1218 ou 1219 (n. st.)], 7 janvier. — Dommartin.

Approbation par Pereta et Cecilia, femme et fille d'Umbertus, villicus de Dommartin, de la donation précédente (no 140), et confirmation par les frères et neveux du dit Umbertus d'une donation antérieure.

Main de Cono d'Estavayer.

Chronologiquement, cette approbation, dont la date d'année manque, s'intercale probablement entre les no 139 et 142.

Ed. : Martignier, p. 150.

Idem donum recognoverunt a dicta Pereta et filia sua Cecilia et laudaverunt die sequenti ibidem, coram C. preposito et N. de Vuillens, R. de Roveno, canonicis, et Petro Tardi de Corberes et Giroldo de Dunmartin et Vuidone et Burcardo, filio Vuillelmi b, fratris villici, Amedeo de Roveno, Umberto de Estavaiel, Falcone de Monte, Gordano Marabot, Rodolfo de Bollo et fere omnibus melioribus de Dunmartin c.
Recongnoverunt etiam dicti Io. sacerdos, Vuulelmus et Giroldus, fratres, Eimericus et Guido, nepotes dicti Umberti villici, quod dictus Umbertus villicus similiter dederat les Faisans, pro anima sua, et abergamentum eorum, quos tamen liberos esse dicebant et abergiors.

a Le ms. porte recognoverut. b lmi adj. interl. c Le ms. porte Munmartin.

142.   1219, 29 octobre. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Martinus, petit-fils d'Umbertus, villicus de Dommartin, du fief de son grand-père.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 150. /156/

Martinus, filius filie Umberti de Dunmartin, recepit feodum dicti Umberti, avi sui, a C. preposito a et fecit ei hominium ligium, ad opus capituli. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., .IIII. kalendas novembris. Et afidavit placitum per N. Dapiferum et per Vu. de Vuillens.

a a C. preposito adj. interl.


Donmartin. [f. 33 v.]
Titre courant de la main B.

143.   1220 (n. st.), 23 mars. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Vuulelmus de Chapelle, chevalier, mettant fin à leur différend au sujet de la succession d'Umbertus, villicus de Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 151.

Carta a.
Calumpnia vertebatur inter capitulum et Vuulelmum de Capella militem, maritum filie Umberti, villici de Dunmartin, quia capitulum dicebat quod dictus Umbertus, villicus de Dunmartin, dederat beate Marie in elemosinam id quod ipse dederat Vuulelmo de Bussens militi pro feodo quod R. de Sugneins habebat a capitulo, quod uxor sua habere debebat in vita sua, et dicebat capitulum quod dictus Umbertus villicus dederat similiter in elemosinam les Mulners 1 de Vilar Tiezelin b et les Faisans 2 et Martinum lo Grossam 3. Dictus vero Vuulelmus dicebat quod villicus sibi dederat cum filia c sua totam hereditatem suam et hec nominatim. Et preter hec conquerebatur dictus Vuulelmus quod capitulum habuerat de bladio et denariis uxoris villici contra iusticiam. Omnes iste querele fuerunt pacificate ita quod dictus Vuulelmus acciperet des Muners primo quem d ipse vellet et capitulum alium, et des Faissans acciperet capitulum quem vellet primo et dictus Vuulelmus alium ; lo Grossam vero haberet dictus Vuulelmus. De aliis vero querelis fecerunt pacem preterquam si villicus aliquid usurpaverat contra iusticiam de possessionibus capituli, quando capitulum vellet satisfaceret Vuulelmus in capitulo et redderet /157/ Vuulelmus capitulo in omnibus ius suum, et ipse aberet ius villici, et iuraret dictus Vuulelmus castrum de Dunmartin bona fide servare contra omnes et defendere, et sibi esset castrum iuratum et rebus suis, sicut est consuetudo castra iurari. Preterquam non faceret malum Reinaldo, domino de Montfort, a castro de Dunmartin, nec ibi malefactum eius retraeret quamdiu discordia que erat inter eos duraret ; post pacem vero factam inter ipsos duos, esset e ei iuratum castrum sicut aliis iuratur. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., .X. kalendas aprilis. Testes : dominus B. episcopus, C. prepositus, Vu. thesaurarius, R. cantor, Vu. prior, magister G., P. Che., G. Car., G. Dapifer, N. de Vuil., Iosep f, Ame., R. de Ro., Nicolaus Dapifer, Petrus de Lausanna, Vuulelmus Bever, Vuulelmus de Vuillens.

a En marge. b Tezelin corr. en Tiezelin. c fila corr. en filia. d quem adj. interl. e ss adj. interl. f Iosep adj. interl.
1 Cf. supra, no 140. 2 Cf. supra, no 141. 3 Cf. supra, no 136.

144.   [1220 (n. st.)], 25 mars. — [Dommartin.]

Serment prêté par Vuulelmus de Chapelle, chevalier, entre les mains de représentants du chapitre de Lausanne, de respecter les coutumes de Dommartin, et serment des habitants de Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 152.

Dictus vero Vuulelmus iuravit castrum de Dunmartin sicut dictum est, in festo Adnunciationis dominice, coram R. de Roveno et Umberto d'Estavaiel et Girold et Vuulelmo et Guidone de Dunmartin et pluribus aliis, et illi de castro sibi similiter iuraverunt.

145.   1221, 13 mai. — Lausanne.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Petrus Chaffars de Festerna et Petrus de Geneveis, mettant fin à leur différend causé par l'établissement du dit Petrus de Geneveis à Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 152./158/

Petrus Chaffars de Festerna impetebat quemdam de Dunmartin qui vocabatur Petrus de Geneveis, dicens quod a quamvis liber homo esset, tamen super terram patris sui et suam steterat, et inde recesserat ita quod non dederat ei partem suam, sicut consuetudo est des abergiors. Que calumpnia ita pacificata fuit quod dictus Petrus de Geneveis dicto Petro Chaffart b dedit .XIIII. solidos, et ipse remisit ei omnem calupniam, et quidquid iuris habebat in ipso vel in rebus suis dedit beate Marie, in manu C. prepositi, et promisit quod semper esset legitimus actor, quod vulgariter dicitur leez vueirenz, et apud comitem et apud nepotes suos et apud omnes. Actum Lausanne, retro monasterium, anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., .III. ydus maii. Testes : C. prepositus, C. de Fonz, P. de Fru., R. de Ro., canonici c, P. de Duneluia, Amedeus de Roveno.

a quod répété et effacé. b h adj. interl. c no répété, non exp.

146.   1221, 1er juillet. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Petrus, chapelain de Dommartin, de l'église de Dommartin, et à Iohannes, fils de Vuillermus de Dommartin, de l'église de Sugnens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 153.

Capitulum concessit P., capellano de Dunmartin, ecclesiam de a Dunmartin pro .XX. solidis reddendis in festo sancti Vincencii 1. Dedit etiam Iohanni, filio Vu. de Dunmartin, ecclesiam de Sugnens ita quod si capellanus esse vellet, haberet totam ecclesiam pro .V. solidis ad censum, et si capellanus ibi esse nollet, capitulum imponeret capellanum qui haberet medietatem et dictus Iohannes aliam medietatem haberet ad censum pro .V. solidis. Actum in capitulo, anno incarnationis dominice .M CC XX I., kalendis iulii. Testes : Vu. electus, C. prepositus, magister G., P. Che., G. Car., U. de Va., G. Da., C. de Fonz, Ia. de Al., N. de Cha., Vu. de Gran., P. de Vi., Ia. de Gra., Io., P. de Fru., Ame., R. de Ro., Io. de Cos., magister Io., Io. de Blo.

a de repété, exp.
1 Le 22 janvier./159/

147.   1221. — [Lausanne.]

Accensement par Giroldus, abbé de Tela, à Cono Malvisin des biens de l'abbaye sis à Possens, à l'exception d'une tenure.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 153. — Reg. : Reymond, Montheron, p. 44 ; Ibid., p. 178 (la seconde analyse est inexacte).

Giroldus, abbas de Tela, et fratres concesserunt a Cononi Malvisin et heredibus suis id quod habebant apud Possens preter tenementum Ottonis lo Ranceis, sicut prius taxatum fuerat in presencia Iohannis, quondam abbatis de Tela, hoc adiecto quod si ratione predicti predii de Possens contra eundem Cononem aliquis moveret questionem vel ipse contra alium, in presentia abbatis staret iuri. Dictus vero Cono debet ei annuatim solvere .VIII. cuppas frumenti quale in illo loco crescit, ad mensuram Lausannensem, et .IIII. cuppas pise et .IIII. cuppas b avene. Item abbas dedit ei pro .XII. denariis annuis pratum quod habebat a preposito Montis Iovis pro totidem, et tales se abbati et suis exibere debent quod iuste de eis conqueri non possint. Actum anno Domini .M CC XX I., ante cameram episcopi. Testes : Vu. electus, C. prepositus, Ia. de Gra., P. Che., canonici, Vu., dominus d'Estavaiel, P. de Lau., Henricus de Gumuens, milites, Giroldus, abbas de Tela, et Umbertus celerarius c.

a ess répété, non exp. b s interl. c + Possens adj. marg. mod.

148.   1221, 21 décembre. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Vuulelmus de Sugnens de la terre qu'avait tenue Nicolaus de Sugnens, en réservant les droits de la veuve du dit Nicolaus.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 154.

.XIIII. a
Capitulum concessit Vuulelmo de Sugnens terram que fuerat Nicolai de Sugnens, patrui uxoris dicti Vuulelmi, ita quod medietas dicte terre esset N., uxoris quondam dicti Nicolai, et si ipsa et Guido maritus vellent morari apud Sugnens vel illam terram colere in dominio suo in nomine domini /160/


.XXX IIII. Donmartin.
Titre courant de la main B.

si non permitteret Vu. terram colere pro tali terragio et fenum pro tali precio quale alius ei daret b. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., .XII. kalendas ianuarii. Testes : C. prepositus, Vu. prior, P. Che., Io., G. Da., R. de Ro., N. de Cha., N. de Vuil., canonici, Nicolaus Dapifer, Petrus de Corcales c, milites, Petrus, vilicus d'Essertines, Wuido de Dunmartin d.

a En marge. b Cette phrase n'est pas compréhensible. Peut-être y a-t-il une lacune de quelques mots, oubliés lors du passage d'un folio au suivant. c s interl. d + Sugniens adj. mod. en tête.

149.   1222. — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Albertus de Dommartin d'une terre sise en un lieu non précisé et d'un pré sis à Sugnens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 154.

.V.a
Capitulum concessit Alberto de Dunmartin terram que fuerat ...b ad tale servicium quale debebat ipsa terra, et concessit c ei pratum unius carate feni apud Suinens pro .VI. denariis in festo sancti Iohannis 1 reddendis. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XX II. d.

a En marge. b La place du nom a été laissée en blanc dans le ms. c Après con, o exp. d + Sunens adj. mod. en tête.
1 Le 27 décembre.

150.   1223, 16 août. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Haimo de Giez mettant fin à leur différend au sujet de la sognie d'Essertines, acquise jadis par Reimundus de Font d'Albertus de Cronay à l'intention de l'église Notre-Dame de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 155./161/

Carta a.
Dominus Reimundus de Fonz aquisivit beate Marie Lausannensi ab Alberto de b Crosnai quandam aveneriam que vocatur li songni, apud Essertines, quam cum tenuisset capitulum plus quam per .XXX. annos 1, calumpniatus fuit eam Haimo de Gies, sed tandem ipsam guerpivit c capitulo, in manu C., prepositi Lausannensis, et filius suus iunior, et ambo fide interposita promiserunt quod facerent grentare filium suum seniorem et matrem, et super altare per regulam obtulerunt et grentaverunt d quod essent leel gueirent ; et capitulum dedit eis .XXX. solidos, de quibus C. prepositus persolvit .XX V. solidos de eo quod debebat de elemosina e dicti Reimundi de Fonz, et capitulum promisit ei quod faceret dare celerarium annuatim in anniversario dicti Reimundi de Fonz cuilibet canonico presenti .IIII. denarios et condonavit dicto C. preposito de .IIII. denariis quos ipse debebat cuilibet canonico presenti in eodem anniversario remisit ei capitulum .II. denarios annuatim. Actum in portali, anno ab incarnatione Domini .M CC XX III., crastina Assumtionis f. Testes : C. prepositus, magister G., Vu. tesaurarius, P. Che., G. Car., U. de Va., G. Da., N. de Vuil., Ia. de Gra., P. de Vi., Io., Ame., C. de Fonz, Io. de Blo.. Hec carta deberet esse cum illis de Exsertines 2.

a En marge. b Après de, s exp. c Le ms. porte guepivit. d Le ms. porte gretaverunt. e Le ms. porte elemosima. f Le ms. porte Assumtonis.
1 Cf. supra, no 103. 2 Cf. supra, no 88.

151.   1223, 21 août. — Dommartin.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Vuulelmus Balbus de Dommartin et ses neveux, d'une part, et Vuulelmus de Chapelle, chevalier, d'autre part, mettant fin à leur différend au sujet de la succession d'Umbertus, villicus de Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 155.

Vuulelmus Balbus de Dunmartin et nepotes sui, filii Girordi, calupniabantur Vuulelmo de Capella militi duas partes a bladii quod austulerat eis b apud Montalbiun et apud Sichin et Chardenai post mortem Umberti, villici de Dunmartin, et dictus /162/ Vuulelmus miles eis calupniabatur .I. posam terre que fuerat ol Faisan et alium campum .II. posarum et c receveriam decime de Vilar Tiecelin et duas partes decime canapis de nemore de Chavanes, que ei austulerant post mortem dicti Umberti d villici. Hec ita fuerunt pacificata per C., prepositum Lausannensem, quod cuilibet remansit investitura illius quod calupniabatur, preterquam Vuulelmo Balbo et nepotibus suis reddidit dictus Vuulelmus miles investituram decime canapis nemoris de Chavanes. Attum apud Dunmartin, in castro, in grangia villici, anno ab incarnatione Domini .M CC XX III., .XII. kalendas septembris. Testes : C. prepositus, N. de Vuil., Io., canonici, N., dapifer Lausannensis, Vuulelmus de Vuillens, Henricus de Gumuens, Petrus de Corceles, milites, Vuulelmus, minister de Meldun, Guido de Dunmartin, Umbertus d'Estavaiel et fere omnes illi de Dunmartin et G., abbas de Tela. Si vero dicti Vuulelmus et nepotes sui et Vuulelmus miles super predictis vel aliis movere vellent calumpniam e, primo conquererentur preposito et capitulo quam aliud inde facerent. Et ita amici facti fuerunt de omnibus querelis a morte Umberti villici et osculati per pais et per fidem et facient rationem unus alii coram preposito et capitulo f.

a r adj. interl. b is adj. interl. c Après et, la exp. d Le ms. porte Vu.. e capumpniam corr. en calumpniam. f Montoubyun adj. mod. en tête.

152.   1223, 21 août. — Dommartin.

Reconnaissance par Vuulelmus de Chapelle, chevalier, à Cono, prévôt de Lausanne, du plait qu'il doit au nom de son fils Martinus au chapitre de Lausanne pour la maioria de Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 156.

Anno ab incarnatione Domini .MCCXXIII., .XII. kalendas septembris, peciit C., prepositus Lausannensis, a Vu. de Capella milite placitum quod debebat ex parte Martini, filii sui, pro maioria de Dunmartin, et inde erant fideiussores Nicolaus, dapifer Lausannensis, et Vuulelmus de Vuillens 1. Com vero dictus /163/


Donmartin, Sunens. [f. 34 v.]
Titre courant de la main B.

Vu. de Capella diceret se nescire quod maioria de Dunmartin deberet placitum, dictus C., prepositus Lausannensis, dixit quod Umbertus, maior de Dunmartin, ei recognoverat et in capitulo et in domo sua .XXXX. solidos de placit maiorie a, et paratus erat istud iurare, et Vu. Balbus de Dunmartin b dixit quod ipse vidit quod Umbertus, maior de Dunmartin, frater suus, reconnoverat c se debere .XL. solidos de placito pro villicatione a la marci et vidit quod dictus Umbertus persolvit de eis .XXX. et capitulum remisit ei .X.. Hec fuerunt parati iurare C. prepositus et Vu. Balbus, sed Vu. de Capella remisit d eis iuramentum. Actum in castro de Dunmartin e, in grangia maioris, sub testibus supradictis.

a .XXXX. ... maiorie adj. interl. b Le ms. porte Dunmatin. c Après con, g exp. d t adj. interl. e Après Dun, lettres exp. ; à la fin du mot, s exp.
1 Cf. supra, no 142.

153.   1224, 4 juillet. — Dommartin.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Vuulelmus de Chapelle, chevalier, et les héritiers de feu Burcardus, villicus de Dommartin, mettant fin à leur différend au sujet de la succession du dit Burcardus.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 157.

Cum discordia verteretur inter Vuulelmum de Capella militem et Vuulelmum, fratrem Umberti, quondam villici de Dunmartin, et Petrum et Iohannem, filios dicti Vuulelmi, et Petrum et Vuulelmum, nepotes dicti Vuulelmi, super hereditate Burcardi, quondam villici de Dunmartin, taliter fuit sedata quod computato de assensu eorum quod dictus Vuulelmus miles, qui habebat filiam dicti Umberti a, tenebat de supradicta hereditate .XL II. posas terre preter prata et preter terras capituli deshabergatas et preter terras quas homines capituli dicebant sibi auferri et preter feoda que non spectabant ad capitulum, et /164/ dictus Vuulelmus et filii sui tenebant .XIIII. b preter prata, et filii Giroldi .XII. preter prata, et fuit dictum per concordiam quod dictus Vuulelmus miles de terra quam ipse tenebat c de .IX. posis quas Guido nominavit haberet dictus miles illas .III. quas ipse vellet, et dictus Vuulelmus et nepotes sui alias .VI.. De prato sub Monte Albionis haberet miles duas partes et alii terciam. Feoda reciperet dictus miles a dominis et solveret placita et faceret servicium, et supradicti Vuulelmus et Vuulelmus, nepos suus, facerent d ei hominium, quod et fecerunt, et debet quilibet ei e restituere tertiam partem recti servicii, et debet habere quilibet terciam partem feodorum. In ceteris spectantibus f ad supradictam hereditatem habeat quilibet illam investituram quam habebat in morte dicti Umberti villici. Actum apud Dunmartin, in grangia filiorum Giroldi, anno ab incarnatione Domini .M CC XX IIII., in translatione g beati Martini. Testes : C. prepositus, R. cantor, canonici, Vuulelmus sacerdos, Iohannes, clericus de Dunmartin, Petrus de Dunelui, Lambertus de Suchie, clerici, Vuulelmus et Reinaldus, domini de Estavaiel, Reinaldus de Bottens, Henricus et Girardus et Vuulelmus de Gumuens, Rodulfus de Suchie, Vuulelmus et Giroldus de Vuillens, Iohannes h de Paterniaco, milites, Vuilelmus, filius R. d'Estavaiel, Petrus d'Efferaz, Reinaldus d'Asnens, fere omnes illi de Dunmartin et de Vilar Tiecelin et de Sunens. Interfuit etiam Giroldus, abas de Tela, et Haimo monachus.

a Après Umberti, mot biffé. b .XII. corr. en .XIIII., suivi de et effacé. c Après tenebat, daret Vu. .III. posas et nepotibus suis .III. posas biffé. d ent adj. interl. e Après ei, s exp. f Le ms. porte spectatibus. g s adj. interl. h s interl.

154.   1225 (n. st.), 18 janvier. — S. l.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Nantelmus de Marsens, chevalier, mettant fin à leur différend au sujet d'un homme de Sugnens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 158.

Nantelmus de Marsins miles calopniabatur capitulo Domanie a de Sugnens, quem dicebat fuisse de hominibus suis de Geneveis. /165/ Ille dicebat se liberum et patrem suum fuisse senem mortuum apud Donmartin et ipsum fuisse plus quam per .XXX. annos ibi sine querela vel calupnia. Tandem hec querela fuit ita pacificata quod dictus Nantelmus miles guerpivit et donavit beate Marie et capitulo Lausannensi quidquid iuris vel calupnie habebat in dicto D., in manu C. prepositi, et ille ei dedit .XX V. solidos. Actum ante capellam, anno incarnationis dominice .M CC XX IIII., .XV. kalendas februarii. Testes : C. prepositus, R. cantor, N. de Vuil., R. de Ro., Io. de Blo., canonici, H., capellanus sancte Crucis, P. d'Estavaiel sacerdos, P. de Duneluia clericus, Umbertus d'Estavaiel, et iuravit dictus Nantelmus miles quod ipse esset semper legitimus actor, quod in vulgari dicitur leaus wueirenz.

a Une rature rend la lecture de la fin du mot peu sûre. Il s'agit du personnage nommé plus bas (no 173) Domenget de Sunens.


.XXX V. Donmartin.
Titre courant de la main B.

155.   1225, 9 juin. — Dommartin

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre l'abbé de Hautcrêt et Cecilia, fille de feu Umbertus, villicus de Dommartin, mettant fin à leur différend au sujet de donations faites par feu Borcardus, villicus de Dommartin, par le dit Umbertus et par sa femme à l'abbaye de Hautcrêt.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 159.

Carta a.
Discordia vertebatur inter abbatem de Alcrest et Ceciliam, filiam Umberti, quondam villici de Dunmartin, quia abbas dicebat quod Borcardus b, villicus de Dunmartin, dederat in elemosinam domui de Alcrest lo fe et decimam de qutenun, sed Umbertus, filius dicti Borcardi, quandoque ei austulerat et quandoque ei dimiserat, et Vuulelmus et Giroldus, fratres dicti Umberti, in pace dimitebant suas duas partes. Dicebat etiam abbas quod mater dicte Cecilie dederat ei in elemosinam id quod abebat apud Pollie lo Grant. Maiorissa respundebat quod /166/ Vuulelmus, maritus eius, invenerat casale de Dunmartin vestitum dol fe et qutenun, et illud de Pollie nunquam dederat mater sua. Hec discordia taliter fuit pacificata quod maiorissa, laudantibus c filiis suis d Martino e et Girardo, dedit domui de Alcrest illud dol fe et decimam de qutenun pro anima sua et filiorum suorum et mariti sui et patris sui et avi, et abbas promisit ei et filiis suis sepulturam apud Alcrest et guerpivit calupniam de Pollie. Actum apud Dunmartin, ante portam, anno ab incarnatione Domini .M CC XX V. f, in festo sanctorum Primi et Feliciani. Testes : C., prepositus Lausannensis, R. cantor, R. de Roveno, canonici, Henricus de Gumuens, Vuulelmus de Vuillens et Giroldus, frater eius, et Petrus, filius eius, Rodolfus de Curtilia, Vualcherus de Gislarens g, milites, Petrus de Estavaiel, Petrus de Dunmartin, Vuulelmus de Vilar Tiecelin, sacerdotes, Vuulelmus et Guido de Dunmartin, Ugo de Vuistarnens h, Nicolaus de Capella, et fere omnes illi de Dunmartin.

a En marge. b Borcadus corr. en Borcardus. c ibus adj. interl. d filio suo corr. en filiis suis. e Matino corr. en Martino. f .M CC XV. corr. en .M CC XX V.. g Gilarens corr. en Gislarens. h Après Vuistarnens, un nom se terminant par nens effacé.

156.   [1225, 9 juin.] — Dommartin.

Accensement par Cecilia, maiorissa de Dommartin, aux neveux de Vuibertus Aurifaber du chesal et de la terre que Cono, leur père, avait tenus de Vu., mari de la dite Cecilia.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 160.

.II. a
Ibidem, sub eisdem testibus preter milites, redidit dicta maiorissa nepotibus Vuiberti Aurifabri casale et terram quam Cono, pater eorum, tenuerat a b Vu., marito suo, pro .V. solidis censualibus in Natali Domini 1, ita quod unus eorum ibi faciat domum c vel soror ibi maritetur d et ibi moretur, pueri tamen sunt capituli.

a En marge. b a adj. interl. sur et exp. c Le ms. porte donum. d Le ms. porte marititur.
1 Le 25 décembre./167/

157.   [1225, 9 juin.] — Dommartin.

Accensement par Cono, prévôt de Lausanne, à Albertus de la terre d'Umbertus de Lonay et de celle de Iohannes, prêtre, desquels le dit Albertus est le plus proche héritier connu.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 160.

.XII. a
Ibidem, sub eisdem testibus, reddidit C. prepositus, ex parte capituli, Alberto terram Umberti de Losnai cum terra Iohannis sacerdotis ad tale servicium quale terra debebat. Prius tamen b recognoverunt seniores loci quod ipse erat propinquior heres quem ipsi scirent.

a En marge. b Après tamen, l exp.

158.   [1225, 9 juin.] — Dommartin.

Accensement par Cono, prévôt de Lausanne, à Vuulelmus Coretta d'un pré qu'il avait défriché à Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 160.

.III. a
Ibidem, sub eisdem testibus, dedit C. prepositus Vuulelmo Coretta quoddam pratum quod ipse tracserat de nemore capituli pro .VI. denariis censualibus in festo sancti Iohannis bautiste 1. Contiguum est pratum illud prato suo.

a En marge.
1 Le 24 juin.

159.   [1225, 9 juin.] — Dommartin.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Cecilia, maiorissa de Dommartin, Vu., son oncle, et P., prêtre, son neveu, d'une part, et une femme de Dommartin et son fils, d'autre part, mettant fin à leur différend au sujet de la condition de ces derniers, que la dite Cecilia disait être ses abergataires.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 160./168/

Ibidem et sub eisdem testibus fuit facta concordia inter a maiorissam et Vu., avunculum suum, et P. sacerdotem, nepotem suum, ex una parte, et quandam mulierem nomine ... b et Petrum, filium suum, ex alia, quia dicebat maiorissa et participes sui quod mulier et filius eius erant eorum abergior, et dedit mulier fidem in manu sacerdotis et filius iuravit quod darent medietatem omnium quecumque habebant maiorisse et participibus suis, et ita fuerunt partiti ab eis, et recognovit P. sacerdos sub periculo anime sue quod audierat conrecongnoscere patri suo et avunculo suo P. quod predecessor c illius pueri fuerat capituli, et capitulum ipsum dederat Rodolfo predicatori et post eum P. de Dunmartin, patruo suo. Quo defunto, fratres eius dictum hominem diviserant inter se.

a ter adj. interl. b La place du nom a été laissée en blanc dans le ms. c predecessores corr. en predecessor.


Sunens, Donmartin. [f. 35 v.]
Titre courant de la main B.

160.   1225, 3 septembre. — Lausanne.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Richardus, frère de feu Reimundus de Sugnens, mettant fin à leur différend au sujet des biens du dit Reimundus sis à Sugnens, Naz et Vuarnerens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 161.

Carta a. Feodum b.
Richardus, frater Reimundi de Suneins, ex parte patris et ex secunda uxore calupniabatur capitulo hereditatem dicti Reimundi apud Suneins et Nas et Vuarnerens, quam capitulum dicebat dictum Reimundum capitulo invadiasse primo, postea vendidisse et in elemosina dedisse, sicut in prioribus scriptis continetur 1. Tandem dicta calumpnia taliter fuit pacificata quod dictus Richardus dedit capitulo Lausannensi quidquid ipse vel frater suus, dictus Reimundus, habebant iuris vel /169/ calupnie erga capitulum, et capitulum dedit in feodum c dicto Richardo medietatem illius quod prenominatus Reimundus d habebat apud Sunens et Nas et Vuarnerens. Residuum retinuit capitulum in dominium suum, et dictus Richardus fecit inde e hominium in manus C. prepositi, ad opus capituli. Homines vero qui super terram erant abergati retinuit sibi capitulum. Actum Lausanne, in lobio domini episcopi, anno incarnationis dominice .M CC XX V., .III. nonas septembris. Testes : dominus Vu. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, G. Car., C. de Fonz, Ame., R. de Ro., Io. de f Blo., U. Da., canonici, Haimericus, capellanus episcopi, Petrus de Estavaiel sacerdos, Vincencius, Octo, Albertus Bever, clerici, Petrus, dominus de Sancto Martino, Vuulelmus et Cono, domini g de Estavaiel, Reinaldus de Bottens, Vuulelmus de Orsens, Petrus de Evonant, milites, et alii quamplures.

a En marge. b En marge. c in feodum adj. interl. d i adj. interl. e inde adj. interl. f de manque dans le ms. g domini adj. interl.
1 Cf. supra, no 130.

161.   1225, 27 octobre. — Dommartin.

Promesse faite par Vuulelmus Cotez de Dommartin à Cono, prévôt de Lausanne, de ne pas déguerpir, comme il avait tenté de le faire.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 162.

Vuulelmus Cotez de Dunmartin deportavit res suas a Dunmartin, nesciente preposito vel capitulo a, et ipse postea inde furtim recedebat, et ceperunt eum nuncii capituli et reduxerunt apud Dunmartin ; et affidavit, in manu C. prepositi, quod ipse corpus suum vel peccuniam suam non auferret de Dunmartin b sine licencia capituli. Huius rei fideiussores sunt R. de Roveno de .X. libris, P., capellanus de Dunmartin, de .X. libris, Iohannes clericus et Vuulelmus, pater suus, de .X. libris, Guido de Dunmartin de .X. libris, P. de Baoies de .X. libris. Actum anno incarnationis .M CC XX V., vigilia apostolorum Simonis et Iude, ante pontem castri de Dunmartin. Testes com supradictis : Vuulelmus, sacerdos de Vilar Tiecelin, Vuulelmus de Sunens et P., /170/ avunculus eius, Martinus c, filius Agan, P. de Corzales, Iohannes Portarius et frater suus, Critinus de Geneveis, et alii multi.

a Le tilde sur caplo manque dans le ms. b Le ms. porte Munmartin. c Le ms. porte Martimus.

162.   1225, 27 octobre. — Dommartin.

Note sur la construction d'une maison sur la motte de Dommartin ordonnée par le chapitre de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 163.

Eadem die fecit capitulum levari domum in popia castri de Dunmartin.

163.   1225, 5 novembre. — Lausanne.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Petrus, seigneur de Duin, et trois habitants de Dommartin, natifs de Vullierens, mettant fin à leur différend au sujet de la condition de ces derniers.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 163. — Reg. : Forel, no 1000 ; Rég. genev., no 622.

Petrus, dominus de Duin, dicebat Henricum et Iohannem, fratres natos de Vuillerens, qui morabantur apud Dunmartin, et avunculum eorum esse homines suos et calupniabatur eos. Et talis concordia fuit facta inter eos quod dicti fratres debent ei dare quolibet anno .IIII. solidos in nativitate beate Marie 1, et tunc dederunt a ei .XXX. solidos, et istut debet durare per .VIII. annos. Ex tunc, vel ipsi redeant apud Vuillerens, vel ipsi faciant ei rationem, vel capitulum non teneat eos contra voluntatem predicti Petri. Actum Lausanne, ante monasterium, sub ulmo, anno incarnationis dominice .M CC XX V., nonas novembris. Testes : C. prepositus, R. de Ro., canonici, P. de Duneluia, Bertoldus, clerici, Vuu., comes b Gebennensis, Vu., dominus d'Estavaiel, Vu. de Sancto Martino, Vu. d'Orseins, Vu. Bever, Ni. Dapifer, Dalmacius, Umbertus de Capella, milites, Petrus d'Efferraz, Vuido de Dunmartin, et alii multi.

a deberunt corr. en dederunt. b Le ms. porte cemes.
1 Le 8 septembre./171/


.XXX VI. Donmartin, Vilar Tizelin, Sunens.
Titre courant de la main B. Après Vilar Tizelin, Donmartin effacé.

164.   1226 (n. st.), 9 janvier. — [Lausanne.]

Reconnaissance par Petrus d'Efferraz et par les tuteurs des fils de Vuulelmus de Chapelle, chevalier, au chapitre de Lausanne qu'ils doivent assurer le guet dans la tour de Dommartin en contrepartie de la cession à eux consentie par le dit chapitre du four de Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 163.

Quando capitulum fecit castrum de Dunmartin, fecit furnum in castro, ante portam popie, quod tenuit magister Bandinus ex parte capituli quamdiu ipse tenuit castrum. Postquam vero capitulum commisit castrum Umberto Villico dimisit ei furnum ut ipse inde teneret unam a wuaiti in turre, quod et fecit plus quam per .XXX. annos. Quo defonto, Vuulelmus de Capella miles, maritus filie dicti Umberti, custodivit castrum capitulo per .VI. annos. Quo defoncto, com Petrus d'Efferraz duxsisset uxorem b dicti Vuulelmi, peciit capitulum ab ipso et a tutoribus filiorum dicti Vuulelmi furnum vel quod tenerent c la vuati. Qui respunderunt d quod nesciebant se ita debere, et fuit recognitum e sicut supra dictum est. Actum in domo C. prepositi, anno incarnationis dominice .M CC XX V., die tercia post Apparitionem. Testes : C. prepositus, R. cantor, G. sacrista, Io. celerarius, C. de Fonz, R. de Ro., Io. de Blo., canonici, P. de Donelui et Iohannes de Dunmartin, clerici, Petrus et Richardus et Vuulelmus, domini de Sancto Martino, Vuulelmus f et Reinaldus, domini d'Estavaiel, Reinaldus, dominus de Bottens, Petrus Dapiferi, Rodolfus de Sancto Germano, Vuulelmus et Giroldus de Vuillens, Anselmus de Cuffinun, Rodolfus de Curtilia, Gielmus g de Orsens, Rodolfus de Cumbremunt, Vuulelmus Bever, milites, Dalmacius Bovers, Gigo de Sancto Laurencio, Girardus Mastins, burgenses, Petrus, sacerdos de Dunmartin, et Vuulelmus, frater eius, et Vuulelmus, avunculus eius. Et tenuerunt la vuati pro voluntate capituli.

a unde corr. en unam. b uxosorem corr. en uxorem. c tenerent écrit /172/ sur un mot effacé. d Le ms. porte respuderunt. e Le ms. porte recogitum. f Vuulellmus corr. en Vuulelmus. g e adj. interl. sur lettre exp. et biffée.

165.   1226 (n. st.), 9 janvier. — [Lausanne.]

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Martinus, fils de Vuulelmus de Chapelle, chevalier, et Vuulelmus de Saint-Martin, chevalier, mettant fin à leur différend au sujet d'un fief que le dit Martinus tenait du dit Vuulelmus à Villars-Tiercelin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 165.

Umbertus, villicus de Dunmartin, tenebat feodum apud Vilar Tiecelin ab Iblone de Escublens, scilicet .VIII. posas terre et quoddam pratum et l'ouzina cuiusdam molendini a quod fuerat antiquitus apud Vilar Tiezelin, sicut illi de Dunmartin dicebant. Defoncto Umberto villico et Iblone d'Escublens, Vuulelmus de Capella, maritus filie Umberti villici, recepit dictum feodum a Vuulelmo de Sancto Martino, marito filie dicti Iblonis d'Escublens. Defoncto Vuulelmo de Capella, quia Martinus, filius eius, infra annum et diem non receperat feodum b a dicto Vuulelmo de Sancto Martino, ipse Vuulelmus saisivit dictum feodum et pro quadam querela quam dicebat fecisse dictum Iblonem d'Escublens de dicto Umberto, villico de Dunmartin, et pro placito quod feodum debebat, de quo placito illi de Dunmartin recongnoscebant .VIII. solidos tantum. Hec omnia fuerunt ita pacificata quod pro omnibus querelis et pro placito dedit dictus Martinus, filius Vuulelmi de Capella, .XX V. solidos dicto Vuulelmo de Sancto Martino, et de cetero tantum esset de placito et de feodo c quantum antiquiores de Dunmartin reconnoscerent per iuramentum. Actum ibi ubi d quod superius scriptum est actum fuit, et ea die, et sub eisdem testibus e.

a Le ms. porte molendin. b e adj. interl. sur lettre exp. c Après feodo, d exp. d ubi adj. interl. e + Vilar Tiecelin adj. mod. en tête.

166.   1226 (n. st.), 22 janvier. — Dommartin.

Concession par Cono, prévôt de Lausanne, au prévôt de Sugnens et à Rodolfus de Sugnens d'un chesal sis à Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 165. /173/

C., prepositus Lausannensis, dedit preposito de Sugnens et Rodolfo de Sugnens quoddam casale in castro de Dunmartin, de assensu capituli. Actum in domo popie de Dunmartin, anno incarnationis dominice .M CC XX V., in die sancti Vincencii. Testes : R. de a Roveno canonicus, Petrus sacerdos et Vu., frater eius b, Petrus d'Efferraz, Vuulelmus Balbus et Iohannes, filius eius, Guido, Vuulelmus Corigia de Dunmartin, Petrus de Vuillens, Umbertus d'Estavaiel.

a de manque dans le ms. b et Vu., frater eius adj. interl.

167.   1226 (n. st.), 6 février. — Lausanne.

Reconnaissance par Petrus, chapelain de Dommartin, et Vuulelmus de Vulliens, chevalier, d'un plait dû au dit Vuulelmus pour un fief par le villicus de Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 166.

Petrus, capellanus de Dunmartin, et Vuulelmus de Vuillens miles recongnoverunt quod villicus de Dunmartin debebat dicto Vuulelmo de Vuillens .V. solidos de placito de feodo quod ab ipso tenebat. Actum Lausanne, in domo prepositi a, anno incarnationis dominice .M CC XX V., .VIII. ydus februarii b. Testes : C. prepositus, R. de Ro., canonici, Renaldus de Botens, Rodolfus de Sancto Germano, Anselmus de Cusfinun, Cono de Dumpero, Vuulelmus de Crissie, milites, Vuido et Vuulelmus, filius Giroldi de Dunmartin, Iohannes, clericus de Dunmartin.

a Le ms. porte preposit. b Après a, e exp.


Donmartin, Cappella Vualdana. [f. 36 v.]
Titre courant de la main B.

168.   1226 (n. st.), 7 avril. — Dommartin.

Donation par Elieta, Vuulelmus de Dommartin et Iohannes, leur fils, clerc, à l'église Notre-Dame de Lausanne, pour fonder leur anniversaire, d'une famille de serfs à Bottens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 166.

Carta a.
Elieta et Vuulelmus de Dunmartin b, maritus eius, et Iohannes c /174/ clericus, eorum filius, dederunt, in manu C. prepositi, beate Marie et capitulo Lausannensi Iohannem, congnomine Sennana, et patrem eius et Vualterum, avunculum eius, et Uldricum, filium eius, de Bottens, et heredes et aberiamenta eorum, pro remedio animarum suarum et filiorum suorum, et inde debent fieri anniversaria eorum d Lausanne, et capitulum remisit eis in vita eorum .V. solidos censuales quos dictus Iohannes debebat ei annuatim et .VI. solidos et .IIII. denarios quos dictus Vuulelmus debebat annuatim pro terra de Dunmartin et id quod capitulum habebat a Chardenai. Actum apud Dunmartin, in popia, in domo capituli, anno incarnationis dominice .M CC XX V., .VII. ydus aprilis. Testes : C. prepositus, C. de Fonz, R. de Ro., Io. de Blo., canonici, P., sacerdos de Dunmartin, et Iohannes, frater Fabri, clericus, P. d'Efferraz, P. de Vuillens, Umbertus de Estavaiel, Vuido de Dunmartin, Lambertus de Sancto Simphoriano.

a En marge. b de Dunmartin adj. interl. c es adj. interl. d eorum adj. interl.

169.   1226, 4 juin. — Dommartin.

Remise par Cono, prévôt de Lausanne, à Peregrinus de Dommartin d'un mas sis à Dommartin qui lui revenait par héritage.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 167.

.XI. a
Peregrino de Dunmartin reddidit C.b prepositus, ex parte capituli, ereditatem suam, scilicet tenementum Georgii, scilicet .I. mansum, sicut ipsum iurati vuidaverunt, ad tale servicium quale debebat, tali pacto quod ipse apud Dunmartin moretur. Actum apud Dunmartin, in popia, anno incarnationis dominice .M CC XX VI., in octava Ascensionis. Testes : R. de Ro., C. de Fonz, canonici, Iohannes de Sancto Protasio sacerdos, Iohannes de Dunmartin clericus, P. d'Efferraz, Guido, Vuulelmus Corrigia, Vuulelmus, filius Borcardi, et alii plures. Si aliquid haberet de tenemento maiorie debet iuvare maiorem in placito et servicio persolvendo secundum id quod ipse de eo haberet.

a En marge. b C. adj. interl. /175/

170.   1226, 4 juin. — [Dommartin.]

Remise par Cono, prévôt de Lausanne, à Vuulelmus Correi d'un chesal sis à Dommartin à charge d'y construire une maison.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 167.

.VI. a
Eadem die reddidit Vuulelmo Correi casale sup popia, et ipsedebuit ibi b facere domum.

a En marge. b ibi adj. interl.

171.   1226, 10 juin. — Lausanne.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Rodolfus de Saint-Martin, chevalier, et Martinus, villicus de Dommartin, mettant fin à leur différend au sujet de la dîme et du terrage du bois d'Orsout.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 167.

Discordia que vertebatur inter a Rodolfum de Sancto Germano militem, maritum scilicet filie Thome de Sancto Laurencio, et Martinum, villicum de Dunmartin, super decima et terragio nemoris b de Orsout, quod uterque dicebat esse suum, taliter fuit pacificata quod medietas remansit utrique et dictus Martinus habuit medietatem a dicto Rodolfo in amore, et si aliquis diceret dictam medietatem esse de feodo suo quam dictus Martinus tenet, et illud posset iuste probare, vel dictus Rodolfus esset vueirenz dicto Martino et participibus suis, vel dictus Martinus ab illo cuius esset illud acciperet. Actum Lausanne, in aula prepositi, anno incarnationis dominice .M CC XX VI., .IIII. ydus iunii. Testes : C. prepositus, C. de Fonz, canonici, P., sacerdos de Dunmartin, P. de Dunelui clericus, Renaldus de Bottens, Vu. de Vuillens, Vu. Bever, Vu. de Crissie, Umbertus de Bieri, milites, Iacobus, prior Montis Presbiteri, Dalmacius Bovers, Girardus Mastins, Gigo, burgenses Lausannenses, Vu., minister de Melduno, Nicolaus de Capella, Ugo de Vuistarnens, Petrus de Vuillens.

a ter adj. interl. b Le ms. porte nenoris. /176/

172.   1226, 10 juin. — Lausanne.

Remise par Martinus, villicus de Dommartin, à Haimo de Puteo du fief que le beau-père du dit Haimo tenait du villicus de Dommartin à Boulens, le droit de propriété du chapitre de Lausanne étant réservé.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 168.

Eadem die, ibidem, reddidit Martinus, villicus de Dunmartin, Haimoni de Puteo, marito filie Vuulelmi Chenun, feodum quod Vuulelmus Chenuns habuerat a villico de Dunmartin apud Boslens, scilicet tenementum es Gros, et prepositus protestatus fuit quod illud erat capituli, et nesciebat utrum illud villicus deberet habere a capitulo cum alio feodo suo vel utrum deberet capituli in dominio esse a, quia illi de Berchie biennio ante recognoverant per bannum Reimundo de Roveno, canonico Lausannensi, et P. de Dunelui, nunciis capituli, quod illud erat capituli.

a esse adj. interl.

173.   1227 (n. st.), 31 mars. — Dommartin.

Vente par Bornos de Chapelle à Domenget de Sugnens d'un chesal sis à Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 168.

.III. a
Li Bornos de Chapala vendidit Domenget de Sunens quoddam casale quod habebat in castro de Dunmartin cum domo que in casali erat. Actum in domo capituli que est in popia de Dunmartin, anno incarnationis dominice .M CC XX VI., .II. kalendas aprilis. Testes : C. prepositus, C. de Fonz, R. de Ro., canonici, P. sacerdos, Iohannes diaconus, Iohannes clericus, Vuido, Vuulelmus, filius Giroldi, Vu. Corigia, Iohannes Portarius, Haimo de Dunmartin, Umbertus d'Estavaiel, P. de Vuillens, Costins et Thomas, Vuu. Faber de Lausanna, Stephanus Cementarius.

a En marge. /177/

174.   [Début du XIIIe siècle — S. l.]

Donation par Vualcherus de Saint-Martin au chapitre de Lausanne de deux serfs à Chapelle.

Main de Cono d'Estavayer.

Vualcherus de Saint-Martin apparaît dans quelques actes non datés, qui remontent aux environs de l'année 1200 (cf. supra, nos 57, 102, 112), et dans un acte du 9 juillet 1221 (cf. infra, no 667). Il n'est pas certain que ce dernier acte se rapporte au même personnage.

Ed. : Martignier, p. 169.

Vualcherus de Sancto Martino dedit capitulo, pro anima sua, duos homines apud Capellam Vualdanam.


.XXX VII. Donmartin, Jorat, Sanctus Ciriacus, Thierrens, Ojens.
Titre courant de la main B. Le f. 37 r. est écrit sur deux colonnes.

175.   908, 18 juillet. — S. l.

Charte par laquelle Rodolphe I relate un jugement de Dieu par le fer chaud, rendu en faveur de Boso, évêque de Lausanne, au sujet de la possession d'une forêt à Dommartin.

Main E.

La date de cette charte est incertaine. Le 18 juillet 907, 20e année du règne de Rodolphe I, n'était pas un lundi, mais bien le 18 juillet 908, date généralement admise par les éditeurs.

Ed. : Martignier, p. 169 ; Zapf, p. 37 ; Zeitschrift für die Geschichte des Oberrheins, t. XIII (Karlsruhe, 1861), p. 177 (daté : 905, 18 juil.). — Trad. : Bridel I, t. 8, f.c 10 ; Bridel II, t. 2, p. 519 ; Bridel III, t. 1, p. 97 ; Bridel IV, t. 1, p. 78 ; Verdeil I, p. 48 ; Verdeil II, p. 44. — Reg. : Böhmer, Reg. Karolorum, no 1488 (daté : 907, 18 juil.) ; Hidber, no 948 ; Forel, no 103 ; Dufour, no 13 ; Chapuis, p. 14, no 7.

Hoc est iudicium de foreste.
In nomine Domini nostri Ihesu Christi. Cum resedisset dominus et gloriosissimus Ruodulfus rex, ob utilitate regni gubernacula peragens venit in Corciaco villam ad multorum causas audiendas vel finiendas, secundum quod regie decet dignitata. Ibique venit a dominus et venerabilis Boso, misericordia Dei humilis Lausannensis ecclesie presul, proclamavit se in presencia regia quod foreste quod est in pago Lausannense usum habeat potestas sancte Marie ad porcos saginandos et ad ecclesias Dei et /178/ ad mansiones et ad omne opus servile quicquid facere voluerit sane potestatem habeat faciendi, quia pascionaticum b nec silvaticum debet ad regiam potestatem persolvere. Audivit dominus rex illam rationem, missos suos direxit, nomine Vuarimberto et Vultpotone c, Venatione, Tutone, Arberz, Tuzone, et ceteros ministrales, quod venissent in Lustraco villam et ibi fuissent et inde diligenter inquisissent, sicut mos est antiqua. Quadam die venerunt missi domini regis in Lustraco villam d superius nominati et alii plures boni homines, et inquirebant diligenter. Stetit dominus Boso presul in antea in ipso placito, et dixit de illa silva sicut aqua que vocant Fontem Maurone usque in foreste Vennas quod plus per legem domnus Boso episcopus et successores eius et canonici sancte Marie et servi sancte Marie e debent habere potestatem quicquid exinde facere voluerint quam ad partem domini regis impendere. Dixerunt ipsi venatores et supersilvatores, senes et iuveni, quod dominus episcopus veritatem dicebat et se in omnibus recrediderunt et vuerpierunt. Nuper venit dominus f episcopus alia vice in Orciaco villam ante presentiam domini regis ; deprecaturus est g mercedem domini regis, ut legale iudicium concedere dignetur, quod ipse dominus rex deprecationem illius clementer concessit. Tunc iussit ad illum iudicium Dei Emiconem, suum venatorem, ire, qui illum iudicium fecisset et diligenter inquisisset, quod ita et feci h. Venerunt i in Domno Martino villam et alii plures boni homines, et illam silvam circuierunt et ibi unum servum, nomine Arulfum, ad iudicium Dei, hoc est ad ferrum calidum j, iactaverunt, quod de illa silva Sancto Martino domnus Boso episcopus et successores eius et canonici sancte Marie et servi sancte Marie k deberent ecclesias construere et mansiones facere et porcos saginare et alios porcos non debere colligere et nullum alium servicium regi persolvere, et liberavit eum Deus, et illi se recrediderunt l et custodierunt illum illi silvatores usque ad tercium diem. Tercia vero die venerunt et dissigillaverunt illam manum et invenerunt eam salvam et illesam. Emico presens fuit. Sierdus presens fuit. Ebbo presens fuit. Albvuicus presens fuit. Oso presens fuit. Abel presens fuit. Emico presens fuit. Fredoelus presens fuit. Adalbertus presens /179/ fuit. Amalgarius presens fuit. Natalis presens fuit m. Ego in Dei nomine Saturninus, acsi indignus presbyter sive cancellarius, hoc iudicium Dei scripsi et datavi die lunis, .XV. kalendas augusti, anno .XX. regnante domino nostro Ruodulfo rege.

a Après venit, Boso exp. b t adj. interl. sur u exp. c Vulpotone corr. en Vultpotone. d Sur a, tilde superflu. e Marie manque dans le ms. f dominus adj. interl. g Après est, dominum regem biffé. h Il faut sans doute lire fecit. i Le ms. porte venerut. j candidum corr. en calidum. k et servi sancte Marie adj. interl. l re adj. interl. m Fredoelus... Natalis presens fuit adj. à la fin de l'acte, avec signe de renvoi.

176.   1226, 17 octobre. — [Lausanne.]

Ordre donné par Cono, prévôt de Lausanne, de transcrire dans le cartulaire la charte précédente (no 175).

Main E.

Ed. : Martignier, p. 171.

Hoc iudicium fecit hic a scribi C., prepositus Lausannensis, anno incarnationis Domini .M CC XX VI., in vigilia sancti Luce, verbo ad verbum, sicut invenit scriptum in antiquissimis cartulariis sancte Marie Lausannensis.

a hic adj. interl.

177.   1226, 22 août. — Bottens.

Sentence arbitrale mettant fin à un différend entre Vualterus et Iohannes, son neveu, d'une part, et Haimo, d'autre part, tous de Bottens, au sujet de leurs droits sur une forêt de Bottens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 171.

Discordia vertebatur inter Vualterum et Iohannem, nepotem suum, ex una parte, et Haimonem de Bottens, ex altera, pro medietate cuiusdam nemoris, et ita convenerunt quod sicut seniores fide digni et iurati de Bottens recognoscerent, ita ipsi tenerent. Dicti seniores fuerunt P., sacerdos de Dunmartin, et Vuulelmus, sacerdos de Bottens, Albertus de Salice, P. de Cimiterio, Costantinus, Amaldricus, Richardus a, Albertus Magnus, qui recognoverunt quod predecessores eorum fuerunt duo fratres, et unus maritavit filiam alterius. De medietate nemoris et de alia ereditate nec unquam reddidit unus aliquid servicii alii. /180/ Actum ante ecclesiam de Bottens, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., in octava Assumtionis. Interfuerunt C. prepositus, R. de Ro., canonici Lausannenses, R., dominus de Bottens, Vuulelmus de Dunmartin, P. Pienichat, Hugo Magnus, Stephanus b clericus, Iohannes de Illens, Laurencius de Rota, et alii multi in plena parochia.

a Le ms. porte Richadus. b h adj. interl.

178.   [1227] — S. l.

Annonce de la charte qui suit (no 179).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 172.

Rodolfus, filius Rodolfi, comitis de Grueri, intulit dapna capitulo apud Albam Aquam et alibi, unde fuit excommunicatus. Tandem, volens facere pacem cum capitulo, dedit capitulo, de assensu Columbe, uxoris sue, et filiorum et filiarum suarum, mariagium suum in alodio, et fecit inde cartas fieri sicut in a sequentibus continetur.

a in adj. interl.

179.   1227, 18 septembre. — Lausanne.

Charte par laquelle Vuulelmus, évêque de Lausanne, notifie la donation faite par Rodolfus III de Gruyère au chapitre de Lausanne de la dot de Columba, sa femme, en réparation des dommages causés par lui au dit chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Original aux Archives de l'évêché de Fribourg, titres de l'évêché, no 2. Cf. infra, pièce justificative no 13. —

Ed. : Martignier, p. 172 ; M.D.S.R., t. XXII, no 31 (d'après l'original). — Reg. : Forel, no 1033 ; M.D.S.R., t. XXII, p. 425, no 38 ; Diesbach, p. 52 ; M.D.S.R., 2e s., t. XVI, p. 34, no 84.

Carta a.
Vuu., Dei gratia Lausannensis episcopus, omnibus tam presentibus quam futuris rei geste memoriam. Notum fieri volumus quod Rodolfus iunior de Gruieri, filius Rodolfi, comitis de Grueri, pro emendatione dampni quod intulerat capitulo Lausannensi, dedit in alodio capitulo Lausannensi, in manu C., prepositi Lausannensis, coram nobis b, totum mariagium /181/ suum quod acceperat in Columba, uxore sua, filia Iordani, domini de Belmunt, et promisit quod dictum donum faceret laudare uxorem suam et filios suos et filias, et inde esset legitimus tutor ipse et heredes sui, quod vulgariter dicitur leaus vuerenz, hoc tamen retento, si dictum alodium plus valeret secundum estimationem trium canonicorum, scilicet C. prepositi, Ia. de Grallie, R. de Roveno, et si unus eorum deesset, alius ei substitueretur, illud quod alodium plus valeret comiti remaneret. Hec autem estimatio debet fieri infra quindenam beati Michaelis 1, et si staret per dictum comitem quod hec non fierent infra prescriptum terminum, totum alodium capitulo remaneret. Hec omnia iuravit dictus Rodolfus in manu nostra fideliter servaturum. Actum Lausanne c, in lobio domini episcopi, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., .XIIII. kalendas octobris. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, Vu. prior, U. de Va., G. sacrista, N. de Cha.,


Sanctus Ciriacus, Thierrens, Ojens. [f. 37 v.]
Titre courant de la main B.

N. de Vuillens, A. de No. Cas., Ia. de Gralli, Io. celerarius, Ame., R. de Ro., R. de Vuul., U. Dapifer d, canonici, Andreas, P. de Estavaiel, Richardus de Hospitali, sacerdotes, magister P. de Ollens, P. de Dunelui, Otto, Vincencius e, clerici, R., dominus de Rota, Vu. de Fruencia, Nicolaus Dapifer, P., frater eius, Vu. Bever, Rodolfus de Sancto Germano, Borcardus de Escharlens, Cono et Anselmus de Vilar, milites, Vu. de Pont, Rodolfus de Preez, Lodoicus, filius Dapiferi, Amedeus de Roveno, Vu. et P., fratres Dalmacii, domicelli, Iacobus Psalterius, Iohannes Lombardus, Lambertus de Vuarens, Reimundus Carbo, Albertus d'Escubleins. Et ut hoc ratum et firmum permaneat, presentem cartam ad preces utriusque partis sigilli nostri munimine fecimus roborari. Data per manum Rodolfi, cancellarii nostri.

a En marge. b coram nobis adj. interl. c Lausanne adj. interl. d Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., U. Da. se trouve avant R. de Vuul. e Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., Vincencius se trouve avant Otto. 1 Le 13 octobre. /182/

180.   1227, 18 septembre. — [Lausanne.]

Annonce de l'existence d'une charte de Rodolfus III de Gruyère d'une teneur semblable à celle de la charte précédente (no 179).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 173. — Reg. : Diesbach, p. 52.

Dictus vero Rodolfus fecit de eodem dono et eadem die et sub eisdem testibus cartam capitulo, sigillo suo sigillatam, que fuit reposita in sacrario.

181.   1227, 23 septembre. — Gruyères

Mission de Cono, prévôt, et des mandataires du chapitre et de l'évêque de Lausanne à Gruyères pour y recevoir l'approbation par Columba, femme de Rodulfus III de Gruyère, de la donation faite par son mari au dit chapitre (no 179 supra).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 174. — Reg. : Diesbach, p. 52 ; M.D.S.R., 2e s.,t. XVI, p. 34, no 85.

Sequenti .V. feria ivit C. prepositus et R. cantor et R. de Roveno, de mandato capituli, apud Gruieri, ut ibi reciperent donum eiusdem alodii ab uxore dicti R. et filio suo a et filiabus, et prior Lustriaci et sacrista missi a domino episcopo ut audirent b donum supradictum et laudationem, ut ipse episcopus inde ad preces supradicti R. inde cartam faceret capitulo, et ipse dictus R. suam cartam inde fecit cuius tenor talis est :

a filiis suis corr. en filio suo. b dirent adj. interl.

182.   1227, 23 septembre. — Gruyères.

Charte par laquelle Rodulfus III de Gruyère notifie la donation faite par lui au chapitre de Lausanne (no 179 supra), l'approbation de Columba, sa femme (no 181 supra), et celle de ses enfants.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 174. — Reg. : M.D.S.R., t. XXII, p. 425, no 39 ; Diesbach, p. 52.

Carta a.
Notum fieri volo tam presentibus quam futuris quod ego Rodulfus iunior, filius Rodulfi, comitis de Grueri, pro emendatione /183/ dampni quod intuleram capitulo Lausannensi, dedi in alodio capitulo Lausannensi, in manu C., prepositi b Lausannensis, totum mariagium meum quod acceperam in Columba, uxore mea, filia Iordani, domini de Belmunt, et dictum donum feci laudare uxorem meam Columbam c et filium meum Vuulelmum et filias meas Agnes, Betris et Iulianam d, et promisi quod facerem laudare filium meum P., et inde esse tutor ego et heredes mei, quod vulgariter dicitur vueirenz, hoc tamen retento quod si dictum alodium plus valeret secundum estimationem trium canonicorum, scilicet C. prepositi, Ia. de Grallie, R. de Roveno, et si unus eorum deesset, alius ei substitueretur, illud quod alodium plus valeret mihi remaneret. Hec autem estimacio debet fieri infra quindenam sancti Michaelis 1, et si staret per me quod hec non fierent infra prescriptum terminum, totum alodium capitulo remaneret. Hec omnia iuravi in manu domini Vu., Lausannensis episcopi, me fideliter servaturum. Promisi etiam quod quando dicta estimatio facta esset, facerem inde cartam sigillo meo sigillari. Huius rei testes sunt Vu., prior de Lustrie, P., sacrista de Lustrie, dictus C. prepositus, R. cantor, R. de Roveno, canonici Lausannenses, Iohannes, capellanus de Bollo, Richardus sacerdos, Torencus de Bollo clericus, Rodulfus comes, pater dicti Rodulfi, Iocelmus de Corberes, Iocerandus de Broc, Borcardus de Escharlens, Anselmus de Vilar, milites, Vu. de Pont, Henricus de Fonz, Joranz et Rodulfus, filius eius, de Grueri, Galterus de Prengie, Cono de Vilar, Uldricus Salterius, Uldricus Faber de Euz, Ruodulfus Minister, P., filius Parisii de Lausanna, Vuibertus, clericus de Lausanna. Quod ut ratum et firmum permaneat, presentem cartam sigilli mei munimine feci sigillari e. Actum apud Grueri, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., .IX. kalendas octobris.

a En marge. b preposito corr. en prepositi. c Le ms. porte Colubam. d Le ms. porte Iulialam. e Sur sigillari, roborari adj. interl.
1 Le 13 octobre.

183.   1227, 23 septembre. — Gruyères.

Charte par laquelle Vuulelmus, prieur, et P., sacristain de Lutry, notifient la donation précédente (no 182). /184/

Main de Cono d'Estavayer (du début à infra prescriptum terminum) et main F (de totum mariagium sepedicto à la fin).

Ed. : Martignier, p. 175. — Reg. : Diesbach, p. 52.

Carta a.
Vuulelmus prior, P., sacrista de Lustrie, omnibus presentem paginam inspecturis rei geste noticiam. Noverint universi quod nos, missi a venerabili b patre et domino nostro Vu., Lausannensi episcopo, apud Grueri, cum domino C. preposito et Vu. tesaurario et R. cantore et R. de Roveno, canonicis Lausannensibus, vidimus et audivimus quod dominus R., filius R., comitis de Grueri, et uxor sua Columba, laudantibus et consencientibus filio suo Vuulelmo et filiabus suis Agnes et Beatris et Iuliana, pro emendatione dampni quod dictus R. fecerat capitulo Lausannensi, dederunt in manu dicti C., prepositi Lausannensis, dicto capitulo Lausannensi in alodio totum mariagium c dicte Columbe, quod iacet apud Tierens et Seint Cierjo et Ojens, et promiserunt quod dictum donum facerent laudare Petrum, filium suum, qui tunc presens non erat, et quod inde essent tutores et heredes eorum, quod vulgariter dicitur vueirenz, hoc tamen retento quod si dictum alodium plus valeret secundum estimationem trium canonicorum, scilicet C. prepositi, Iacobi de Grallie, R. de Roveno, quod si unus deesset, alius ei substitueretur, illud quod dictum alodium plus valeret ipsis remaneret. Hec autem estimatio debet fieri infra quindenam sancti Michaelis 1, et si forte per sepedictum R. de Grueria d staret quod dicta estimatio non fieret infra prescriptum terminum, totum mariagium sepedicto capitulo remaneret. Promisit eciam iamdictus R. de Grueri quod quando estimatio facta esset, faceret inde e cartam sigillo suo sigillatam. Hec omnia recognovit se fide interposita promisisse in manu venerabilis patris et domini nostri Lausannensis episcopi fideliter servaturum. Ut autem hec omnia prelibata firmiter et inviolabiliter observentur, predicti R. et uxor sua Columba, una cum filio et filiabus predictis, mandaverunt per nos, qui ad hoc missi fuimus de consensu sepedictorum domini episcopi et capituli et R. de Grueria, venerabili patri et domino nostro Lausannensi episcopo quod cartam que fieret de his f omnibus que premisimus faceret /185/ sigilli sui munimine roborari. Nos vero in huius rei testimonio presentem paginam decrevimus sigillo nostro sigillari g. Actum aput Gruerie, anno Domini .M CC XX VII., .IX. kalendas octobris.

a En marge. b Sur v, tilde effacé. c mariagium adj. interl. sur alodium biffé. d Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., de Grueria se trouve après staret. e inde adj. interl. f s écrit sur lettre effacée. e sigillare corr. en sigillari.
1 Le 13 octobre.

184.   1227 [après le 23] septembre. — [Lausanne.]

Charte par laquelle Vuillermus, évêque de Lausanne, notifie la donation qui précède (no 179).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 176. — Reg : Diesbach, p. 52.

Carta a.
Vu., Dei gratia Lausannensis episcopus, omnibus scire volentibus rei geste noticiam cum salute. Notum fieri volumus universis quod cum R., filius R., comitis de Grueri, pro emendatione dampni quod capitulo nostro intulerat dedisset in presencia nostra eidem capitulo totum mariagium suum in alodio quod acceperat in Columba, uxore sua, quod alodium iacet apud Tierens et Sanctum Ciriacum et Ogens, et promisisset in manu


.XXX VIII. Sanctus Cyriacus, Thierrens, Ojens.
Titre courant de la main B.

nostra, fide prestita, quod dictum donum faceret laudare iamdictam Columbam, uxorem suam, et filios suos et filias, et quod ipsi et heredes eorum inde essent vuerent, retento tamen quod si dictum mariagium plus valeret secundum estimationem trium canonicorum, scilicet C. prepositi, Ia. de Graillie, R. de Roveno, ita tamen quod si unus eorum deesset, alius ei substitueretur, illud quod dictum mariagium plus valeret ei remaneret, et si per eum staret quod dicta estimatio non fieret infra quindenam sancti Michaelis 1, totum alodium capitulo remaneret. Nos ad preces tam capituli quam dicti R. misimus Vu. priorem /186/ et P., sacristam Lustriaci, apud Grueriam, ut ibi reciperent laudationem et consensum dicte Columbe et filiorum suorum et filiarum, in quorum presencia dicta Columba et Vu., filius suus, et Agnes et Beatrix et Iuliana, filie sue, dederunt capitulo Lausannensi dictum alodium et laudaverunt donum quod dictus R. inde fecerat capitulo et concesserunt et promiserunt quod facerent laudare P., filium b suum, et consentire, qui tunc presens non erat, et mandaverunt nobis per dictum Vu. priorem et P., sacristam Lustriaci, qui ad hoc ex assensu utriusque partis missi fuerant, quod inde capitulo cartam sigillaremus. Quod nos finem litibus imponere cupientes libenter facimus, et ut precedencia rata et firma permaneant, presentem cartam sigilli nostri munimine fecimus roborari. Data per manum R., cancellarii nostri, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., mense c septembri.

a En marge, répété. b Après filium, fi exp. c mense adj. interl.
1 Le 13 octobre.

185.   1227, 29 septembre. — Lausanne.

Charte par laquelle Vuillermus, évêque de Lausanne, notifie l'approbation donnée par Petrus, fils de Rodulfus III de Gruyère, à la donation qui précède (no 179).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 178. — Reg. : M.D.S.R. t. XXII, p. 425, no 39 ; Diesbach, p. 52.

Carta a.
Vu., Dei gratia Lausannensis episcopus b, tam modernis quam futuris rei geste noticiam c cum salute. Notum fieri volumus universis quod constitutus in presentia nostra Petrus, filius R. iunioris, comitis de Grueria, Lausanne, dedit in manu nostra et in manu C., prepositi Lausannensis, laudavit et consensit donationi quam R., pater suus, fecerat capitulo Lausannensi pro emendatione malorum que intulerat eidem capitulo d, de assensu Columbe e, uxoris sue, et filii sui Vuulelmi et filiarum suarum, videlicet de mariagio dicte Columbe, uxoris sue, quod iacet apud Tierens et Sanctum Ciriacum et Ogens. Huius rei testes sunt C. prepositus, Vu. prior, I. succentor f, G. sacrista, N. de Cha., N. de Vuil., R. de Ro., Io. de g Cos., R. de Vuul., /187/ G. de Bur., U. Dapifer, canonici Lausannenses, P. de Estavaiel, Hugo, capellanus comitis de Grueria, Vu. de Vuulfleins, sacerdotes, P. d'Ollens, Giroldus de Vizi, Garnerus, Vuibertus de Macello, clerici h, Nicolaus Dapifer, P., frater suus, Vu. Bever, Cono de Dunpero, milites, Lodoicus, filius Dapiferi, P., frater Dalmacii, Vu., filius Bevri, domicelli, Iacobus de Runginel, Torencus de Euez. Quod ut ratum et firmum permaneat, presentem cartam sigillo nostro et i R. comitis, de mandato suo, fecimus roborari. Actum Lausanne, in lobio nostro, anno incarnationis dominice .M CC XX VII., in festo sancti Michaelis. Data per manum R., cancellarii nostri.

a En marge. b episcopus adj. interl. c moticiam corr. en noticiam. d Après capitulo, Lau exp. ; ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., eidem se trouve après Lau exp. e Après m, d exp. f Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., G. sacrista se trouve avant I. succentor. g de adj. interl. h i finale adj. interl. i et adj. interl.

186.   1227, 7 octobre. — Dommartin.

Reconnaissance par Rodolfus d'Ogens à Cono, prévôt de Lausanne, des services qu'il doit au chapitre de Lausanne, son nouveau seigneur.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 178.

Constitutus Rodolfus de Ogens in presencia C., prepositi Lausannensis, apud Dunmartin, recognovit quod predecessores sui habuerant dominos de Granzon pro dominis, nec alium habuerant dominum in terra. Et quando Iordanus, dominus de Belmunt, dedit Columbam a, filiam suam b, domino R., comiti de Grueri, et dedit eis homines et terram de Ogens, ipsos habuit postmodum pro dominis. Nunc vero, postquam dictus R. de Grueri et Columba, uxor sua, dederunt capitulo quidquid habebant apud Ogens 1, dictus Rodolfus de Ogens promisit quod libenter haberet capitulum pro domino et ei serviret c sicut predecessores sui servierant dominis de Granzon, et libentius et melius, quia mater sua fuerat filia sororis d Umberti, villici de Dunmartin. Promisit etiam quod non faceret e dominum sibi nec heredi suo nec terre sue nec peccunie sue alium quam capitulum, et quod faceret mansionem apud Dunmartin vel /188/ alibi ubi capitulum vellet. Actum in popia de Dunmartin, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., nonas octobris. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, G. sacrista, Io. celerarius, Ia. de Gra., R. de Ro., R. de Vuul., canonici, P. sacerdos et Vuido de Dunmartin.

a Columbam adj. interl. b Après suam, C effacé. c Après serviret, sicut serviret effacé. d filia adj. interl. et soror corr. en sororis. e Après faceret, mot biffé, alium semble-t-il.
1 Cf. supra, no 179 à 185.

187.   1227, 15 octobre. — [Lausanne.]

Charte par laquelle Vuulelmus, évêque de Lausanne, notifie que Rodulfus III de Gruyère ne s'est pas présenté au jour assigné par lui au chapitre de Lausanne et a laissé passer le délai fixé pour l'estimation de la dot de Columba, sa femme, dot qui revient ainsi entièrement au dit chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 179. — Reg. : Diesbach, p. 52.

Carta a.
Vuulelmus, Dei gratia Lausannensis episcopus, omnibus ad quos presentes litere pervenerint b salutem in Domino. Notum fieri volumus quod constitutus in presentia nostra R., filius R., comitis de Grueri, pro emenda dampni quod intulerat capitulo nostro dedit eidem capitulo totum mariagium quod acceperat in C., uxore sua, quod iacet apud Ogens et Tierens et Sanctum Cyriacum 1, et huic donationi consensit dicta C., uxor sua, et Vu., filius suus, et A. et B. et Iu., filie sue, in presencia Vu. prioris et P., sacriste de Lustrie, qui tam ad preces capituli quam dicti R. ad hoc missi fuerant apud Grueri 2, et postmodum eidem dono consensit P., filius dicti R., in presencia nostra, Lausanne 3, retento tamen quod si dictum mariagium plus valeret secundum estimationem C. prepositi, Ia. de Grallie, R. de Roveno, quorum si unus deesset, alius ei substitueretur, illud quod plus valeret dicto R. remaneret. Dicta estimatio debuit c fieri infra quindenam beati Michaelis 4, et si staret per dictum R. quod non fieret infra prescriptum terminum, totum mariagium remaneret capitulo. De qua estimatione facienda dictus R. diem assignavit capitulo, scilicet quintam /189/ feriam ante festum sancti Dionisii 5, apud Sanctum Cyriacum, ad quam dictus R. non venit, sed per quemdam iuvenem nobis ingnotum eam ea die demandavit d preposito et Ia. de Grallie et R. de Roveno et aliis .VI. canonicis nobiscum ad diem apud Sanctum Cyriacum e venientibus. Sabato sequenti 6, prepositus coram nobis apud Sanctum Simforianum dictum R. increpavit quod ad diem non venerat et monuit quod aduc negocium consumaret infra terminum supradictum, et nos ipsi eum super hoc monuimus, quod ipse tamen tunc non fecit. In supradictorum testimonium presentem paginam sigillo nostro


Sanctus Cyriacus, Thierrens, Ojens. [f. 38 v.]
Titre courant de la main B.

fecimus roborari. Data per manum R., cantoris et cancelarii nostri, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII. f, ydibus octobris.

a En marge. b Le ms. porte pervenerit. c it adj. interl. d Le ms. porte demadavit. e Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., venientibus se trouve avant apud. f Le ms. porte .M CC XVII., ce qui est une erreur manifeste.
1 Cf. supra, nos 179 et 184. 2 Cf. supra, nos 181 à 183. 3 Cf. supra, no 185. 4 Le 13 octobre. 5 Le 7 octobre. 6 Le 9 octobre.

188.   1227, 29 décembre. — Moudon.

Rachat par les délégués du chapitre de Lausanne à Vuulelmus de Penthéréaz des biens qu'il tenait en gage de Rodolfus III de Gruyère et qui faisaient partie de la dot de Columba, femme du dit Rodolfus, dot donnée par ce dernier au dit chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 180. — Reg. : Diesbach, p. 52.

C., prepositus Lausannensis, et cum eo Ni. de Vuil. et R. de Ro., canonici Lausannenses, missi a capitulo venerunt apud Meldunum et redemerunt a Vuulelmo de Panteraia terram et homines quam R., comes de Grueria, et Columba, uxor eius, et filii eorum et filie dederant capitulo pro emendatione dampni quod dictus comes et sui intulerant capitulo apud Albam Aquam et Rotam en Ogo, que terra et homines iacent apud Sanctum /190/ Ciriacum et Tierens et Ogens 1, quam terram et homines dictus Vuulelmus de Panteraie habebat in vuagio pro .XII. libris, quas ei dictus C. prepositus persolvit ex parte capituli. Actum apud Meldunum, in lobio sacerdotis, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., .IIII. kalendas ianuarii. Testes : P. de Estavaiel, Hugo de Melduno, Vu. de Curtilia, Nicholaus de Siens, Albertus de Suprapetram, sacerdotes, Rodolfus, dominus de Oruns, Vualcherus de Gislarens, Vu. et Giroldus de Vuillens, Nantelmus de Billens, milites, Bertholomeus, castellanus de Melduno, Vu. de Popia, Vu. Minister, P. de Suprapetram, Uldricus de Paterniaco, burgenses.

1 Cf. supra, nos 178 à 185 et 187.

189.   1227, 30 décembre. — Saint-Cierges, Ogens et Thierrens.

Prise de possession par les délégués du chapitre de Lausanne des biens sis à Saint-Cierges, Ogens et Thierrens, donnés par Rodolfus III de Gruyère au dit chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 181. — Reg. : Diesbach, p. 52.

Die sequenti, idem C., prepositus Lausannensis, ivit apud Sanctum Ciriacum et cum eo R. de Roveno, canonicus Lausannensis, et Humbertus de Estavaiel et Guido de Dunmartin et Iohannes de Fruencia, et coram sacerdote et multis aliis investivit et saisivit se ad opus capituli de supradictis hominibus et terra 1. Idem fecit apud Ogens et Tierens, eadem die, coram multis.

1 Cf. supra, no 188 et note 1.

190.   [1227.] — S. l.

Rôle des biens et redevances donnés par Rodolfus III de Gruyère au chapitre de Lausanne en réparation des dommages causés par lui au dit chapitre à Albeuve et Riaz.

Main F.

Ce rôle est vraisemblablement contemporain de la donation (septembre 1227 ; cf. supra, nos 178 à 185 et 187) ou de la prise de possession de ces biens (30 décembre 1227 ; cf. supra, no 189).

Ed. : Martignier, p. 181. — Reg. : Diesbach, p. 52.

Hec sunt ea que R., comes de Gruerie, et C., uxor sua, et filii /191/ et filie sue dederunt capitulo Lausannensi pro dagnis a que dictus R. intulit capitulo Lausannensi aput Albam Aquam et aput Rotam in Ogo b.
Aput Ogens, .XX. iugera terre de dominio c comitis de Gruerie et pratum ad .VI. falces, et hii ligii homines :
Robertus, videlicet, et Iohannulus et fratres sui quatuor.
Item Renaldus Pauperrimus, filius Malacher.
Item Robertus tenet .VII. posas d terre et unum pratum ad duas carratas feni et unam ochiam in qua domus est sita.
Iohannulus et sui .IIII. fratres habent unum pratum ad .II. falces et .I. casale.
De suis ligiis hominibus, de Roberto et Iohannulo habet annuatim .XII. solidos.
Item de aliis advenis .XXX..
Tempore ducis solebant dare isti homines talem censum :
Christinus solebat dare .VII. solidos.
Li Roset .II. solidos.
David .II. solidos.
P. li Bocheta .XII. denarios.
Iohannes .V. solidos.
Robers .VIII. solidos.
Filii P. Albi .V. solidos.
Richars .V. solidos.
Giroldus, pater suus, .II. solidos.
Hugo li Luns .II. solidos.
Robers, frater Galteri, .XII. denarios.
P., nepos Azonis e, .V. solidos.
Vualterus, filius Azonis, .V. solidos.
Umbertus quidam et Lambertus manent in villa sed non sunt de dominio comitis, et solebant servire comiti.
En Malacher solebat prendere comes .X. solidos.
In Petro lo Blan .V. solidos.
Azos, qui mortuus est, cuius filius est in Alamannia, .VII. solidos et P., nepos eius, .V. solidos.
Christinus .VII. solidos.
Robers .XII. denarios.
Giroldus .II. solidos. /192/
Ugo li Luns .II. solidos.
Quedam domina f de Chablais pro terra et pratis solebat dare .X. solidos.
In villa de Tierens sunt tot homines et tales :
P. li Forners.
P. li Thisot.
P. Forners habet tres filios.
P. li Thisoz habet .IIII. filios.
P. Niger, et habet .I. filium.
Lo Senna, et habet .IIII. filios.
Bertoz, et habet .I. filium.
Uldricus de Fonte.
Vullermus de Rutibel et Anselmus, frater eius.
Hii omnes non tenent terram de domino comite sed sunt sui ligii, et prendit in eos talliam qualem vult g semel in anno.
Item in villa Sancti Ciriaci sunt tales homines de dominio comitis : h
P. Sutor, cum .II. filiis, P. et Christino.
Albertus i de Bochat.
Peroniers et Ugoniers, nepotes dicti Alberti.
Iacobus et Stephanus, frater suus.
Bernardus.
Item alius Iacobus et fratres sui.
Peronet j li Alamant.
Peronet li Thissor.
Dictus Iacobus habet .III. filios, Peronet li Alamant k .II. filios, Peronet li Thisot .I. filium.
Michael et Petrus, frater suus. Michael habet .I. filium.
In hiis omnibus prendit dominus comes talliam, videlicet semel in anno, nec habent terram ab ipso, nec tenent.
Antiquitus fuerunt tres fratres aput Ogens, Petrus videlicet,
Aimo et Bernardus, et hii tres tenebant totam terram l de Ogens et dabant domino de tota terra .VII. solidos et obierunt m.

a s interl. b Dans l'intervalle qui sépare les nos 189 et 190, ce titre se trouve écrit une première fois, de la même main, mais effacé. c Le ms. porte domino. d s finale interl. e s interl. f dominia corr. en domina. g Le ms. porte vul. h s interl. i Le ms. porte Abertus. j Sur Peronet, signe de renvoi qui semble ne correspondre à rien. k Le ms. porte Amant. /193/ l terram manque dans le ms. m + Ogens adj. mod. entre le titre et le texte.


.XXX VIIII. Sanctus Cyriacus, Thierrens, Ojens, Dunmartin.
Titre courant de la main B (Sanctus... Ojens) et de la main de Cono d’Estavayer (Dunmartin).

191.   1228 (n. st.), 25 janvier. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Vuillermus Rufus de Goumoëns mettant fin à leur différend au sujet d'un homme de Dommartin.

Main F (du début à Rosellun) et main de Cono d'Estavayer (de Tandem dedit eum à la fin).

Ed. : Martignier, p. 184.

Carta a.
Vuillermus de Gumuens Rufus calumniabatur Aymonem Rufum, qui moratus fuerat aput Donmartin plus quam per triginta annos, et dicebat quod datus fuerat ei in mariagio pro uxore sua, que fuerat filia Girardi de Rosellun. Tandem dedit eum et heredes eius capitulo. Uxor vero eius et liberi erant capituli quia de Dunmartin, des Fricaauz. Dictus vero Aymo dedit ei .XL. solidos, et ipse promisit in manu prepositi quod inde esset gueirenz et faceret greintare uxorem et filios suos. Actum in lobio episcopi, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., .VIII. kalendas februarii. Testes : C. prepositus, N. de Cha., Io. subcentor, R. de Ro., Ame., canonici, P. de Estavaiel b, Andreas de Columbier, sacerdotes, G. de Vizi clericus, Nicolaus Dapifer, P., frater eius, Vu. Bever, Rodolfus de Sancto Germano, milites, Iacobus li Apiaz. Et precepit domino episcopo quod inde faceret cartam.

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer. b Après Estavaiel, A effacée.

192.   1228 (n. st.), 29 janvier. — La Sarraz.

Quittance donnée par Hugo de Bavois, chevalier, à P. Maigrez et Vu., son fils, pour une somme de 55 sous payée à l'occasion d'un déguerpissement.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 184. /194/

P. Maigrez a de Dunmartin et Vu., filius suus, habebant casale et terram apud Corzales ab Hugone de Baoies milite, quam ei guerpiverunt, et ipse clamavit eos quitos ex parte sua et nepotum suorum, et dictus P. dedit eis .L V. solidos. Actum apud Saratam, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., .IIII. kalendas februarii. Testes : P. de Dunelui clericus, Girardus, dominus de Sarata, P. de Chablie b, Vu. Grassez, Vu. de Vuulfleins, Rodolfus de Suchie, Nicolaus de Chavornai, milites.

a r adj. interl. b Le ms. porte Clablie.

193.   1228 — Dommartin.

Concession par Cono, prévôt de Lausanne, à P. de Bavois de la moitié d'un chesal sis à Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 185.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII. dedit C. prepositus, de consensu capituli, P. de Baoies terciam partem casalis quod fuerat illorum de Moirie, quam unus eorum vendiderat Cristino Sutori, et Cristinus fuerat mortuus sine erede, et ita dicta tercia pars remanserat capitulo. Medietatem vero alie tercie partis dedit eidem P., salvo iure heredis a, si veniret. Terciam autem partem et medietatem secunde tercie partis retinuit capitulum ad opus heredis illorum de Moirie, si vellet ibi domum facere et consuetudines castri, quas diu retinuit, emendare et deinceps b facere. Actum in popia de Dunmartin. Interfuerunt cum preposito C. de Fonz et R. de Ro., canonici, cum multis de Dunmartin.

a h adj. interl. b Sur p, tilde superflu.

194.   1228 — Dommartin.

Concession par Cono, prévôt de Lausanne, à Rodolfus d'Ogens d'un chesal sis à Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 185.

Eodem anno, coram eisdem et ibidem, dedit similiter de assensu capituli Rodolfo de Ogeins casale sub porta, et ipse debet ibi facere murum, et potest domum quam ibi faciet cum casali vendere, invadiare vel dare homini capituli. /195/

195.   1230, 23 juin. — Dommartin.

Reconnaissance par P., prêtre, Vuido et presque tous les habitants de Dommartin à Cono, prévôt de Lausanne, de la coutume de Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 186 ; M.D.S.R., t. VII, p. 35. — Reg. : Forel, no 1073.

C., prepositus Lausannensis, de mandato capituli ivit apud Dunmartin propter quandam discordiam motam inter homines capituli, pro qua quidam fuerant vulnerati, et fecit recongnosci iura et consuetudines castri et ville et terminorum.
Recongnoverunt autem P. sacerdos et Vuido et fere omnes illi de Dunmartin quod castrum et villa et termini iurati fuerant ad tale ius et talem consuetudinem ad quale iurata erat villa Lausanne, et popia ad tale ius ad quale iurata erat civitas Lausanne.
Qui enim frangebat castrum vel villam vel terminos vel in eis effundebat sanguinem vel traebat lanceam ita quod cuspis esset extra hostium vel extraebat de spata unum palmum extra vaginam vel cultellum extra vaginam a debebat .LX. solidos misericorditer, et qui frangebat popiam debebat .LX. libras.
Qui percuciebat de pugno in villa vel infra terminos debebat .III. solidos, et in popia .LX. solidos.
Qui percuciebat cum palma in villa vel in castro vel infra terminos debebat .V. solidos, et in popia .LX. solidos.
Qui iactabat lapidem ita quod percuciebat in parietem vel quod percussio apparebat in terra debebat .LX. solidos.
Rogaverunt autem quod maior lex et maior emenda statueretur pro fractione castri quam ville, et de assensu omnium qui erant presentes fuit duplata lex castri et fuit statutum quod si quis frangeret terminos vel villam, si fugeret ad castrum, salva esset ei ibi persona, nisi esset latro vel proditor vel nisi castrum fregisset et nollet emendare, dummodo ipse satisfacere vellet. Si quis vero fregisset b similiter terminos vel villam vel castrum et fugeret ad popiam, salva esset ei ibi persona, dummodo satisfacere vellet, nisi esset latro vel proditor vel nisi fregisset popiam et non emendasset. /196/
Actum iusta ecclesiam de Dunmartin, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX., in vigilia beati Iohannis bautiste. Interfuerunt autem huic recongnitioni C. prepositus, C. de Fonz, R. de Ro., canonici, P., sacerdos de Donmartin, Vu., sacerdos de Pollie, Iohannes de Dunmartin, Reimundus de Sunens, clerici, Vu. de Vuillens miles et P., filius eius, Vuido et P., filius eius, Rodolfus de Ogens, Costins de Lausanna et Giroldus, frater eius, Vu. Corrigia, Martinus, filius Agan, et Martinus Basins, li Pachou c, li Faisan, li Abegros, Iohannes Sutor, Haimo Faber, et fere omnes illi de Donmartin et de Vilar Tiezelin et de Sunens et de Pollie lo Pitet et Ugo et Nicolaus de Capella. Recognoverunt etiam terminos de Dunmartin per crucem versus aquam que dicitur d Ruz Faoz et per eo... e usque a l'Esmentui et vers l'estra entre Pairi et Pussens et per Vivier et per l'estra de Monte Albionis et per Chardenai versus vuadum Ementuie per quod itur apud Vilar Tizelin et versus crucem f.

a vel cultellum extra vaginam adj. interl. b fregisset adj. interl. c a adj. interl. d Sur d, tilde effacé. e La fin du mot est illisible, recouverte par une tache. f + Dompni Martini consuetudines adj. mod. en tête.


Pairi, Donmartin. [f. 39 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

196.   [Vers 1230] — S. l.

Charte par laquelle Andréas, clerc de l'église de Lausanne, donne au chapitre de Lausanne des biens sis à Mézières et Peyres, pour fonder son anniversaire, biens dont il réserve l'usufruit à Vuulelmus, clerc.

Main de Cono d'Estavayer.

Cette donation, non datée, est vraisemblablement contemporaine des actes qui l'entourent.

Ed. : Martignier, p. 188 et 231.

Andreas, Lausannensis ecclesie clericus, non tantum presentibus sed etiam nascituris notum fieri voluit quod alodium quod in vinea et in agro et in arboribus Maisiaci e habuit et agrum Golloniaci de Puis quem Petrus, ecclesie custos f, colit a, Lausannensi ecclesie in elemosina et in remissione anime sue /197/ concessit, ita tamen quod Vuulelmus, clericus suus, terram illam dum vixerit, nullo adversante, possideat. Ipso quidem mortuo, vel si ad habitum religionis accesserit, ecclesia terram illam deinceps hereditario iure possideat g. Post hec tercium mansum Parie, de quo conquestio in capitulo vestro fuit pro rapina fratris b Burcardi, in remissione h anime sue adque parentum suorum amodo ecclesia vestra obtineat i. Ciatis vero quod predictam terram Andreas idcirco c vobis concesserit quatenus eius anniversarium singulis annis circa octabas j beati Nicholai d , 1 venerabiliter faciatis k.

a Après colit, Lausannensi ecclesie colit exp. b Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., Burcardi se trouve avant fratris. c Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., vobis se trouve avant idcirco. d h adj. interl.
Variantes du no 263 : e Masiriaci. f Après custos, tenet exp. g deinceps iure hereditario possideat. h remissionem. i obtinebit corr. en obtineat. j octavas. k celebretis.
1 Le 13 décembre.

197.   1232, 15 août. — Lausanne.

Enquête et sentence arbitrale de Cono, prévôt de Lausanne, terminant un différend entre plusieurs habitants de Dommartin, surgi à la suite d'une rixe.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 188.

Rodolfus de Velles vulneravit apud Donmartin a Lambertum de Sunens infra iuramenta castri et Vu. Cotez vulneravit ibidem dictum Rodolfum de Velles, et postea dictus Lambertus vulneravit P., patrem supradicti Rodolfi de Velles, quare discordia fuit diu inter eos. Tandem venit C. prepositus apud Donmartin, et cum eo C. de Fonz et R. de Ro., canonici, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., in b inventione beati Stephani 1, et dederunt ei c supradicti dictam discordiam preposito d, et iuraverunt stare e mandato suo et dederunt ei fideiussores : Rodolfus de Velles, ex parte sua et patris sui, P. capellanum et Gidonem, P. Pachout et les Cossor et Iohannem de Melduno, Haimonem Fabrum, Vu. lo Sauner ; Vu. vero Cotez et Lambertus dederunt fideiussores Vu., fratrem capellani, P. Pachout, /198/ Wuiun la Pota, P., lo fil Wuiun, Vu. Corrigiam, Rodolfom et P. de Sugnens ; et iuraverunt pacem : Rodolfus de Velles, pro se et pro patre suo et pro omnibus suis, Lamberto et Vu. Cotet et omnibus suis ; et Lambertus et Vu. Cotet Rodolfo de Velles et suis f ; et iuraverunt tenere dictum prepositi, et de pace tenenda et de dicto prepositi tenendo fuerunt ipsi et dicti fideiussores, et fuit eis dies assignata Lausanne, in Assumtione beate Marie. Ad quam cum ipsi die assignata venissent in claustro, coram preposito, prepositus eis dixit quod ipsi pacem haberent inter se per iuramentum quod ei fecerant g et super fideiussores, quod et ipsi laudaverunt. Testes : Io. succentor, C. de Fonz, R. de Roveno, Ia. de Bur. celerarius, canonici, Girardus de Gumuens, Nicolaus Dapifer et P., frater suus, Giroldus de Vuillens, milites, Martinus, villicus de Viveis, G. Mastins, burgenses, P. de Vuillens et Amedeus de Roveno, domicelli, Gido et Vu. de Donmartin.

a apud Donmartin adj. interl. b in adj. interl. c ei adj. interl. d preposito adj. interl. e stare adj. interl. f et Lambert us... et suis adj. marg. g Le ms. porte feerant.
1 Le 3 août.

198.   1232, juillet. — Moudon.

Reconnaissance par Vuulelmus Rufus de Goumoëns, chevalier, à R. de Roveno, chanoine de Lausanne, du droit d'usage de la forêt de Jorat au profit des habitants de Villars-Tiercelin, tel que l'avaient ceux de Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 189.

Vuulelmus Rufus de Gumuens miles recognovit R. de Roveno, canonico a Lausannensi, nuncio capituli, ad opus capituli, usum nemoris de Jorat ad opus omnium illorum de Vilar Tiezelin in omnibus libere, sicut illi de Donmartin libere habebant et habuerant ab antiquo, et grentavit quod faceret laudare dominum episcopum Lausannensem 1, et ipsi dederunt ei .IIII. libras. Actum apud Meldunum, in domo P. de Suprapetram, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., mense iulio. Testes : R. de Roveno, Turumbertus de Monte miles, Vu. et /199/ Gido de Donmartin, Vu. Chambuns et li Seschalez de Vilar Tiezelin, Vu. Freluns et Iohannes Forestarius et P., filius dicti Vuulelmi de Gumuens.

a Le ms. porte canonica.
1 L'approbation par Bonefacius, évêque de Lausanne, de cette reconnaissance et de la concession qui suit (no 199) est conservée en original aux Archives cantonales Vaudoises, sous la cote C IV 27. Cf. infra, pièce justificative no 14.

199.   1232, juillet. — Dommartin.

Concession par Vuulelmus Rufus de Goumoëns, chevalier, aux habitants de Sugnens du droit d'usage de la forêt de Jorat.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 190.

Vuulelmus Rufus de Gumuens dedit usum nemoris de Jorat omnibus illis de Sugnens libere in perpetuum, sicut illi de Donmartin habebant et habuerant ab antiquo, et ipsi dederunt ei .XXX. solidos 1. Actum apud Donmartin, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., mense iulio. Testes : P., capellanus de Donmartin, et Vu. de Vilar Tiezelin sacerdos, Turumbertus de Monte miles, Vu. et Gido a de Donmartin, Martinus, filius Agan, Haimo Rufus et Giroldus, filius eius, Iordanus li Curri, et alii multi de Donmartin, Vu. Frelons et Iohannes Forestarius.

a Le ms. porte Gide. 1 Cf. supra, no 198, note 1.

200.   1232, août. — Bavois.

Approbation par la femme et les filles de Vuulelmus Rufus de Goumoëns, chevalier, de la reconnaissance et de la concession qui précèdent (nos 198 et 199).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 190.

Supradictam recognitionem de Vilar Tiezelin et donum de Sunens laudavit a uxor dicti Vuulelmi et filie sue, in manu dicti Reimundi b, apud Baioes, eodem anno, mense augusto. Testes : P., sacerdos de Donmartin, et Gido, P., frater Iohannis Forestarii, et Henricus Ioculator c.

a Après laudavit, d exp. b Le ms. porte Riemundi. c + Sugniens Villard Tiercellyn, Jorat adj. mod. au bas du folio. /200/


.XXXX.

201.   [1227-1238.] — Lausanne.

Charte par laquelle Rodulfus III de Gruyère notifie le compromis entre le chapitre de Lausanne, d'une part, et lui-même et Petrus, son fils, d'autre part, mettant fin à des difficultés surgies du fait de la donation par le dit Rodulfus au dit chapitre de la dot de sa femme.

Main F (i. d.).

Ce compromis, dont la date a été supprimée par le copiste, est postérieur à la donation de 1227 (cf. supra, nos 178 à 185 et 187), et vraisemblablement antérieur à l'acte qui suit (n° 202), daté du 20 août 1238. Le différend fut définitivement apaisé en avril 1239 ; cf. M.D.S.R., t. XXII, p. 45, no 41.

Ed. : Martignier, p. 191. — Reg. : Diesbach, p. 52.

Rodulfus, comes de Grueria, omnibus tam futuris quam presentibus rei geste noticiam cum salute. Sciant tam presentes quam posteri quod cum ego et fili mei et uxor mea, dicta Columba, dedissemus in emendam capitulo Lausannensi illud quod habebam apud a Ogeins et Tierrens et Sanctum Ciriacum, quod erat de mariagio dicte uxoris mee, pro malefactis que intuleram dicto capitulo in villis de Alba Aqua et de Rota, que compreensa b fuerunt sub certa summa pecunie, scilicet .C L. librarum et c .XVIII. librarum, quibus dictum capitulum dictas possessiones redemit apud Meldunum, et cum ista donatio pro dicta emenda facta fuisset sub conditione que in instrumentis d que capitulum habet super hoc, sigillo meo sigillata 1, plenius continetur, postmodum Petrus, filius meus, in dictis locis accepit valens .VII. libras et easdem possessiones sibi voluit vendicare. Unde querimonia orta est contra me et contra Petrum, filium meum, a capitulo Lausannensi, et propter hanc iniuriam et quasdam alias terra mea fuit supposita e interdicto, et dictus Petrus f, filius meus, excommunicatus. Tandem g ego et filius meus Petrus, ex una parte, de assensu Vuillermi, filii mei, canonici Lausannensis, et Agnetis h, filie mee i, et Ambrosie, uxoris j filii mei, et capitulum Lausannense, ex altera, per communes amicos ad pacem et concordiam k reducti fuimus /201/ in hunc modum quod ego dictas .VII. libras reddidi capitulo l Lausannensi et ipsorum investivi de dictis possessionibus. Dictum postea fuit m quod secundum priorem compositionem 2, quam prelibavi, ego eligerem duos quos vellem et capitulum duos, et accederent partes ad locum de quo agitur, et illi estimarent bona fide valentiam dictarum rerum, et quamtum plus valerent quam predicta malefacta que intuleram capitulo cum redemptione quam capitulum fecit n de eisdem o, idem capitulum mihi restitueret vel in terra vel in pecunia, sicut communiter conveniremus ; residuum vero remaneret in perpetuum capitulo Lausannensi. Promisi autem quod rogarem dominum Lausannensem episcopum quod presenti carte sigillum suum apponeret in testimonium et robur firmitatis. Huius rei testes sunt C. prepositus, Vu. thesaurarius, et cetera. Quod ut ratum permaneat, et cetera. Actum apud Lausannam, et cetera.

a apud manque dans le ms. b Après pre, lettre effacée. c Après et, .V. effacé. d Le ms. porte trumentis ; s finale interl. e Sur t, tilde effacé. f Petrus adj. interl. g Tandes corr. en Tandem. h s interl. i Sur mee, tilde superflu. j Le ms. porte uxor et. k con répété, non exp. l capituto corr. en capitulo. m fuis corr. en fuit. n Sur t, tilde biffé. o Le ms. porte esdem.
1 Cf. supra, nos 180, 182 et 185. 2 Cf. supra, nos 179, 182 à 184 et 187.

202.   1238, 20 août. — Dommartin.

Donation par Petrus Putouz d'Aubonne, chevalier, au chapitre de Lausanne, du bois de Fai à Dommartin, pour fonder son anniversaire.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 192.

P. de Albona miles, connomine Putouz, dedit in elemosinam capitulo Lausannensi nemus quod dicitur li Fai, quod est sub castro de Dunmartin, quod villicus habebat ab eo in feodum et debebat ei de placito in mutatione domini et vassalli .I. a nisum affeitie. Et dixit idem P. b quod dicta Fai erat de alodio suo, et voluit c quod pro dicta elemosina fieret anniversarium suum, et capitulum dedit ei .XL. solidos et placitum trium amicorum suorum. Actum apud Dunmartin, in popia, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VIII., tercio decimo /202/ kalendas septembris. Testes : C. prepositus, R. de Ro., Vu. de Gumuens, P. de Sancto Martino, canonici Lausannenses, P., capellanus de Donmartin, Iohannes, capellanus de Suinens, Vu., capellanus de Bottens, Vu., dominus de Estavaiel, P. de Turre de Fonz, milites, Vu., Vuido, Iohannes Portarius, de d Donmartin, Reinaldus, Martinus, villicus de Donmartin, Rodolfus de Chatillun, domicelli, Vu. de la Barra d'Estavaiel, Uldricus Carbonarius d'Estavaiel, Tievueins et e Cono de Vuareins, Bernardus de Lausanna, Albertus d'Estavaiel, Borcardus Mastins, P., filius Umberti f Roman, clerici, et alii multi.

a Un trait oblique qui part de la base du I et monte vers la droite pourrait faire croire que le chiffre a été corrigé en V, ce qui paraît peu vraisemblable. b Après P., d exp. c Après voluit, d exp. d de écrit sur un mot effacé. e et adj. interl. f Umbertus corr. en Umberti.

203.   1238, 18 décembre. — Lausanne.

Investiture par Petrus Putouz d'Aubonne, chevalier, de la donation qui précède (no 202).

Main L.

Original aux Archives cantonales Vaudoises, cote C V a 33. Cf. infra, pièce justificative no 23. — Ed. : Martignier, p. 193.

Idem donum fecit idem Petrus Lausanne et obtulit per regulam super maius altare, eodem anno, sabbato post festum sancte Lucie, et interfuerunt C. prepositus, G. sacrista, Io. succentor, Amedeus, R. de Ro., Vu. de Gu., canonici, Vulmarus sacerdos, Stephanus, filius Clarmonde, P., filius domini R. de Estavaiel, Albertus Bever, clerici.

204.   1239, 8 juillet. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Martinus, villicus de Dommartin, du bois de Fai.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 193.

Martinus, villicus de Donmartin, recepit a C., preposito Lausannensi, dictum nemus quod dicitur li Fai in feodum, et fecit ei hominium ad opus capituli, et quia ipse ligius erat capituli de alio feodo promisit quod si Deus daret ei duos heredes, vel heredi suo, unus reciperet feodum quod debet ligietatem et /203/ alius istud feodum. Actum in revestiario, anno ab incarnatione .M CC XXX IX., .VIII. idus iulii. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, Io. cantor, Vu., prior sancti Marii, Io. succentor, Ame., P. de Vi., N. de Cha., Ia. de Bur., G. de Bur. celerarius, P. de Sancto M., canonici, Nicolaus a de Chapella.

a laus adj. interl.


[f. 40 v.] Feuillet blanc, à l'exception d’une adjonction moderne. Cf. infra, no 209, note b.
.XXXX I. Donmartin
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer, rogné de telle sorte que quelques lettres, rti, restens seules lisibles; il en est de même pour la foliotation : .XXX ...

205.   1233 [avant le 4 août. — Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Petrus, chapelain de Dommartin, de biens sis à Sugnens, Naz et Vuarnerens.

Main J.

Cet accensement est antérieur au 4 août 1233 ; U. du Vanel, qui figure au nombre des témoins, était mort à cette date, à laquelle a eu lieu une division des prébendes du chapitre de Lausanne (cf. infra, no 835). U. du Vanel n'y assistait plus.

Ed. : Martignier, p. 194.

Capitulum contulit P., capellano de Donmartin, terram et prata que habebat apud Suniens in dominio et illud quod habebat apud Nas et Vuarnerens pro .XXX. solidis reddendis annuatim in capite ieiunii 1, et capellanus dedit capitulo post mortem suam quicquid ibi edificaret et quicquid supra inventum esset et post mortem capellam totum debet redire ad capitulum. Actum in capitulo, anno ab incarnacione Domini .M CC XXX III.. Testes : B. episcopus, C. prepositus, Vu. thesaurarius, Iohannes cantor, Vu., prior sancti Marii, U. de Vanello, G. sacrista, Albertus de Novo Castro, Ioseph succentor, R. de Roveno, N. de Chavornay, R. de Vulflens, U. Dapifer, Amedeus, G. de Burgo, Iacobus de Burgo, P. de Vileta, Otto de Grancon.

1 Le mercredi des Cendres. /204/

206.   1233. — S. l.

Concession par le chapitre de Lausanne à Petrus, chapelain de Dommartin, d'un terrain sis à Dommartin pour y construire un moulin.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 194.

Eodem anno dedit capitulum dicto P. sacerdoti locum in territorio de Donmartin, prope ecclesiam, ad faciendum molendinum, quod in vita sua debet tenere et post mortem suam ad capitulum debet redire.

207.   [Vers 1233.] — S. l.

Note rappelant qu'un habitant de Corcelles est allé s'établir à Orbe.

Main de Cono d'Estavayer.

Le seul élément de datation de cette note est sa place dans le cartulaire.

Ed. : Martignier, p. 194.

.II. a
Quidam de Donmartin, P. nomine, morabatur apud Corzales iusta Suzchie, et ivit morari apud Orbam.

a En marge.

208.   1233, 6 novembre. — Bottens.

Sentence de Cono, prévôt de Lausanne, mettant fin à un différend entre Iohannes, dit Septimana, de Bottens, et Umbertus, abbé de Tela, au sujet d'une terre sise à Bottens.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 194.

Iohannes de Botens, connomine Septimana, tenuerat diu quandam terram de qua dicebat se et predecessores suos iure hereditario a habere vuaneriam. Terra illa dicebatur fuisse Poncie et cuiusdam nomine ... b. Terram illam abstulit Umbertus, abbas de Tela, dicto Iohanni, quamvis Iohannes non vetasset facere rationem. Super tali controversia dies fuit assignata in qua Iohannes petiit investituram dicte vuanerie. Super quo facto iudicio, abbas dictum Iohannem de supradicta vuaneria investivit c, promittens quod dictam vuaneriam ab hiis qui terram coluerant pacificaret, et Iohannes vuerpivit ei prata /205/ que ab eo ad terminum habuerat et terminus iam erat d elapsus, et Iohannes debuit dicto abbati, postquam haberet investituram suam, super dicta vuaneria facere rationem. Actum iuxta ecclesiam de Botens, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX III., dominica post festum Omnium Sanctorum. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, N. de Cha., R. de Ro., P. de Vi., R. de Vulflens, Iacobus de Burgo, Hen. de Fru., Vu. de Gu., canonici, Vullermus, capellanus eiusdem loci, Vullermus de Bussens miles, Vullermus, castellanus de Donmartin.

a Le ms. porte heditario. b La place du nom est laissée en blanc dans le ms. c vit adj. interl. sur lettres biffées. d erat répété, non exp.

209.   1235, 14 avril. — Dommartin.

Incendie de Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 195 ; Waitz, p. 791.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXXV., sabato post Pasca, circa meridiem, per insidias hostis maligni ignis accensus est apud Donmartin, ante castrum, et quamvis ventus flaret validus contra ventum, combusta fuit villa tota preter octo domos, et castrum quod erat inferius fuit totum combustum et turris lignea valde pulcra et bastimentum ligneum totum. Et statim eadem die cucurrerunt illuc C. prepositus et Vu. thesaurarius et Io. cantor et G. sacrista et R. a de Ro. et R. de Vuul. et Vu. de Gu. et portaverunt panem et vinum et caseum, quilibet aliquid sub se, quia in castro nichil remanserat ad comburendum, et quamvis quinque subterranei non fuissent rupti, tamen parum in eis remansit, quia homines bladia et alia bona sua posuerant super subterraneos ut bladia ibi magis sicca essent, et perdiderunt fere omnia. Supradicti vero canonici, convocatis hominibus capituli de Vuarens et Essertines et Sallens et Botens et Britinnun et Espaningio et Romanel et Crissie, in duabus diebus clauserunt totum castrum et popiam et fecerunt abcidi lingna ad faciendum domum in popia. In villa fuerunt combuste .XL VIIII. domus, in castro vero .XXX III. b

a Après R., de R. exp. b + vide, adj. mod. au f. 40 v. /206/

210.   1235, 20 juillet. — Lausanne.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Rodolfus d'Ogens, d'une part, et Vuillermus, trésorier, et Iohannes, chantre du chapitre de Lausanne, d'autre part, mettant fin à leur différend au sujet de biens du dit Rodolfus, saisis par les dits trésorier et chantre sans le consentement du dit chapitre.

Main N.

Par suite de l' usure du parchemin, un certain nombre de mots de ce compromis sont illisibles. Ce qui a pu être restitué par conjecture est imprimé entre parenthèses critiques.

Ed. : Martignier, p. 196.

Vu. thesaurarius et I., cantor Lausannensis, acceperunt in domo Rodolfi a de Ogens, infra b castrum de Donmartin, bona dicti Rodolfi, bladium et arma et quedam alia, et dederunt inde partem quibusdam canonicis, scilicet R. de Vuul., U. Da., R. de Mont, P. de Vileta, Vu. de Gu., P. de Sancto Mar.. Preposito vero et ceteris canonicis displicuit, et ea petierunt a supradictis, tum quia factum fuerat sine mandato prepositi et capituli, cuius dictus Rodolfus erat, tum quia factum fuerat in castro de Donmartin, quod iuratum erat, tum quia et si dicti Rodolfi bona capi debuissent pro forefacto, tercia pars debuit esse prepositi et due capituli. Thesaurarius vero et cantor dixerunt quia pro bono ecclesie istud fecerant nec potuit expectari assensus capituli et quorumdam canonicorum, quia dictum fuerat eis quod dictus Rodolfus volebat recedere nec volebat eis affidare satisfacere capitulo. Con multa fuissent sepius allegata ex utraque parte, tandem ita convenerunt inter dictos thesaurarium et cantorem, ex una parte, et dictum Rodolfum de assensu capituli, ex alia, quod quidquid P. de Vileta et Vu., dominus de Estavaiel, et Girardus de Chesaauz et P. Dapiferi de Lausanna super eis concordarent observaretur ex utraque parte. Ipsi vero concorditer dixerunt quod bona pax esset inter supradictos canonicos qui habuerunt bona


Donmartin. [f. 41 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer, rogné de telle sorte que le début du mot, Donmar, reste seul lisible.

[Rodolfi] et capitulum et Rodolfum, et quod Rodolfus redderet /207/ ea que habuerat de bonis capellam et illorum de Donmartin et de Vilar Tiezelin et illos qui capti fuerant liberaret [et iu]varet [et quod] ipse non moveret de Donmartin nec bona sua pro malo, immo faceret mansionem [apud Don]martin, nisi de c licencia capituli alibi maneret, et aquireret ibi vel prope mansiones [         ] et quod satisfaceret capitulo in capitulo de hiis super quibus inpeteretur ; et capitulum [         ] nec debet eum capere capitulum nisi propter homicidium perpetratum vel furto vel prodicione, et si capitulum [         ] durum vellet esse, ei supradicti concordatores d capitulum temperarent ; et iuravit Rodolfus supra[dicta] observare et etiam inde dedit treugam in manu prepositi et thesaurarii et cantoris et affidavit supradicta in manu prepositi per Iohannem, magistrum operis, et per R. de Ro. usque ad .XL. solidos, et per Iohannem, sacerdotem de Suinens, usque ad .XL. solidos, et supradicti thesaurarius et cantor affidave[runt se] reddere ea que probaret legitime, se tercio, sibi fuisse ablata, et inde fecit ei ostagium P. [         ] Lausann., et super e debet ei a capitulo fieri carta. Actum Lausanne, in prato claustri, anno ab incarnatione Domini .M[CC XXX]V., feria .VI. ante festum beate Marie Magdalene. Interfuerunt C. prepositus, Vu. thesaurarius, I. cantor, [         ], C. de Fonz, N. de Cha., A. de No. Cas., P. de Vileta, Io. succentor, Ame., R. de Ro., R. de Vuul., U. Da., [Ia. de] Gral., Ia. de Bur. celerarius, Vu. de Gu., Ame. de Ge., Vu. de Gru., P. de Sancto Mar., canonici, P. de Sancto Ste., [P. de] Donmartin, Iohannes de Suinens, sacerdotes, Vincentius, A. de Esta., clerici, Iohannes magister operis, et alii multi.

a d répété et biffé. b fra adj. interl. c Après de, li exp. d Le ms. porte concordaret corr. en concordares. e Après super, de biffé.

211.   1235, 10 septembre. — [Lausanne.]

Concession à vie par le chapitre de Lausanne à Raymundus de Roveno et Vuillermus de Goumoëns, chanoines, du four de Dommartin et, pour deux ans, de la garde du château de Dommartin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 198.

Capitulum dedit R. de Ro. et Vu. de Gumuens furnum qui est /208/ in castro de Donmartin in vita eorum possidendum. Quando unus decedet, pars sua, scilicet medietas, debet redire ad capitulum et quando alius decedet, pars illius debet similiter redire ad capitulum, et ipsi debent furnum reficere et manutenere. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., feria .II. post nativitatem beate Marie. Interfuerunt dominus B. episcopus, C. prepositus, Io. cantor, Vu., prior sancti Marii a, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., Io. succentor, Ame., R. de Ro., R. de Vuul., U. Da., G. de Bur., Ia. de Bur. celerarius b, Vu. de Gu., P. de Vi., P. de Sancto Mar..
Item fuit eis commissa custodia castri de Donmartin a festo sancti Martini 1 tunc proximo venturi in duos annos.

a Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., Vu., prior sancti Marii se trouve après Io. succentor. b Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., Ia. de Bur. celerarius se trouve après Vu. de Gu..
1 Le 11 novembre 1235.

212.   1237, 9 juin. — [Lausanne.]

Confirmation par Richardus de Duoin au chapitre de Lausanne de la donation d'un serf de Dommartin faite au dit chapitre par Petrus, père du dit Richardus.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 198.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VII., feria .III. post Pentecostes, venerunt in revestiario coram capitulo Io., cantor Lausannensis, et Girardus de Gumuens miles, adducentes Richardum, filium domni P. de Duoin, et dixerunt quod dictus P. de Duoin coram eis et multis aliis et Vuidone de Donmartin dederat capitulo Lausannensi Iohannem Portarium de Donmartin in elemosinam a, receptis ab eo b .IIII. libris, et promiserat eis quod ipse faceret laudare uxorem suam et filios suos, et dicti Io. cantor et Girardus de Gumuens fuerant fideiussores. Richardus vero, filius dicti P. de Duoin, dictum Iohannem Portarium de Donmartin dedit ibidem capitulo. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, Io. cantor, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., Io. succentor, P. de Vi., R. de Ro., U. Da., /209/ Ame., Ia. de Burgo, G. de Burgo, canonici, [         ] c de Donmartin, laicus.

a Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., in elemosinam se trouve après libris. b eo manque dans le ms. c Par suite de l'usure du parchemin, un mot est illisible.

213.   1242, 12 avril. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne, d'une part, et un personnage de Boulens, son neveu et sa nièce, d'autre part, mettant fin à leur différend au sujet de droits qu'ils prétendaient avoir à Peyres.

Main L.

Par suite de l'usure du parchemin, un certain nombre de mots de ce compromis sont illisibles. Ce qui a pu être restitué par conjecture est imprimé entre parenthèses critiques. Si le style suivi pour dater cet acte est le style de Pâques, ce qui est possible, il faut le dater du 4 avril 1243 (n. st.).

Ed. : Martignier, p. 199.

[         ] de Bolleins et nepos suus Joceranz et neptis sua Vu. guerpiverunt beate Marie et capitulo Lausannensi quicquid calumpniabantur [         ] ex parte de Pairi quam sepius dixerant se habere a capitulo ad censum pro .VIII. denariis censualibus, quos tamen confitebantur non reddisse a multis diebus, et capitulum [dicebat] eos ibi nichil iuris habere. Ipsi tamen quicquid ibi iuris habebant dederunt beate Marie et capitulo Lausannensi in elemosinam, et capitulum dedit eis dimidium modium frumenti et .XII. denarios. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XL II., sabbato ante Ramos Palmarum. Testes : C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, Io. succentor, [G. sacris]ta, R. de Ro., Iacobus de Burgo, P. de Sancto Mar., I. de Cha., A. de Bonello, Henri. de Fru., canonici, Vu. sacerdos, Borcardus Matricularius, Vu. de Domno Martino laicus.


.XXXX II.

214.   1213 — S. l.

Copie du no 573.

Main J (i. d.). /210/

215.   [1213 à 1232.] — S. l.

Rôle des biens du chapitre de Lausanne à Soulens.

Main de Cono d'Estavayer.

Chronologiquement, ce rôle, qui n'est pas daté, se place vraisemblablement entre les nos 214 et 216.

Ed. : Martignier, p. 200.

Preter hec remansit ibi capitulo terra in dominio et quedam decima et homines, scilicet Iacobus et P. et Andreas.

216.   1232, 21 août. — [Lausanne.]

Promesse faite par P. de Soulens et Hugo, entre les mains de Cono, prévôt de Lausanne, de vivre en paix et de ne pas chercher à s'emparer des terres l'un de l'autre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 200.

C. prepositus fecit pacem inter P. de Sallens et Hugonem et grentaverunt in manu prepositi quod unus non laboraret precibus nec precio quod alius amitteret terram quam ea die tenebat, et de hoc et de pace tenenda posuit P. fideiussores Vu. Matricularium de Cuzzie et Andream et Iohannem de Sallens, et Hugo posuit fideiussores Laurencium de Palude et P. lo Bover et alium P. de Sallens. Actum in domo prepositi, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., sabato post Assumtionem. Testes : C. prepositus, C. de Fonz, R. de Ro., canonici, P. de Donelui, Bertoldus, Albertus, clerici, Reinaldus, dominus de Bottens, Vu. de Bussens, milites, et fere omnes illi de Sallens.

217.   1232, 21 août. — [Lausanne.]

Remise par Cono, prévôt de Lausanne, à Andréas de Soulens, qui reconnaît le chapitre de Lausanne comme son seigneur, de sa terre sise à Soulens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 200.

.III a.
Eadem die recongnovit b Andreas de Sallens dominium capituli et prepositus reddidit ei terram suam aput Sallens.

a En marge. b no adj. interl. /211/

218.   1233, 2 juin. — [Lausanne.]

Remise par le chapitre de Lausanne à Ugo de Morrens de l'abergement que son père, Eimericus, tenait du dit chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 200.

.III a.
Capitulum dedit Ugoni de Morrens, filio Eimerici, abergamentum dicti Eimerici, patris sui, ad tale servicium quale debebat, salvo iure alterius. Non enim spectabat dictum abergamentum ad dictum Ugonem iure hereditario, quia non erat de legitimo matrimonio. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX III., quarto nonas iunii, coram testibus subscriptis b.

a En marge. b A la suite de cette pièce, une ligne de la main de Cono d'Estavayer effacée.

219.   1224, 19 mai. — [Lausanne.]

Copie du no 703.

Main J.

 


.XXXX III. In Ogo, Bollo.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer

220.   [852 à 875], 28 mars. — S. l.

Notitia de la sentence de Hartimannus, évêque de Lausanne, et du synode réuni à Curtilles, mettant fin à un différend entre les prêtres Leudandus et Fredolo au sujet de la dîme de Marsens, Echarlens et autres lieux.

Main N.

La date de cette notitia n'est pas connue. L'an premier de l'empire de Louis ne peut guère se rapporter qu'à Louis II, couronné empereur en avril 850 (Cf. Böhmer-Mühlbacher, Regesta Imperii, t. I, 2e éd., p. 469). Mais le 28 mars 851, il ne semble pas que Hartmannus soit déjà évêque de Lausanne (Cf. Reymond, Dignitaires, p. 361). La date proposée par Dupraz (cf. infra) n'est pas satisfaisante. Telle qu'elle se trouve à la fin de cette notitia, la date, vraisemblablement inexacte, n'offre pas d'élément qui permette de la corriger avec quelque assurance. Tout ce que l'on peut dire, c'est que la sentence est postérieure à l'accession de Hartmannus à l'évêché de Lausanne, et antérieure à la mort de Louis II.

Ed. : Martignier, p. 201 ; Zapf, p. 8 (daté : 856, 28 mars) ; Besson, Contribution, p. 134 (daté : 855 à 859, 28 mars) ; Louis Dupraz, /212/ Annales fribourgeoises, t. XXII (Fribourg, 1934), p. 93 (daté : 860, 28 mars). — Reg. : Hidber, no 509 (daté : 851 (854), 28 mars) ; Forel, no 59 (daté : 856, 28 mars) ; Diesbach, p. 1 (daté : 855 à 859, 28 mars).

Iudicium et definitio de decimatione de Butulo 1.
Cum resedisset domnus et venerabilis Hartimannus, Lausannensis urbis episcopus, in Escarlingus villa, ad dedicationem capelle in honore sancte Marie, et ibi pro hac dedicatione conventum sacerdotalem quem ad Butulo a matre ecclesie habere solebat ibi adtetendidit, ibique veniens presbyter nomine Leudandus in voce reclamationis contra b Fredolonem presbiterum, repetebat ei quod ipse ipso anno recepisset decimas de curte nuncupante Marsingus et Escarlingus vel inter duos Iuricinus, Vuipedingus et Villare Elingerio et Villare Aldrico et Villare Rantvuico, quod ipse Leudandus ante Hartmarno episcopo seu antecessor suus Heldolfus ante David episcopo evindicaverunt. Et ipsas noticias adprehensos tendidit et ipsas decimas malo ordine recepisset c, unde se per manum Salomonis presbyteri affirmavit et de ovo d eum remalavit. Sed predictus Fredolonus presbyter in suo responsum dixit quod ita non esset, quia de iam memoratas villas nullas decimas non recepisset in ipso anno nec per hoc ipsas ei reddere non deberet. Tunc ipsi sacerdotes secundum canonicam auctoritatem decreverunt iudicium ut e in proximo sinodo, sicut canones docent, cum suis iuratoribus hoc ostenderet et securus resedisset. Si autem non potuisset hoc iuramentum non perficere per manum supra fideiussore suo, faciat exinde quod lex est. Nuper vero veniens in Curtilia sinodo ante iam prefato episcopo, tunc interrogavit eum episcopus si suos coniuratores habuisset an non. Ipse vero respondens dixit quod ad ipsum placitum minime perportare non potuisset. Tunc ipse episcopus precepit illis sacerdotibus ut f exinde secundum legem iudicassent. Tunc ipsi sacerdotes iudicaverunt ut g ipsas decimas una cum lege redderet. Tunc quoque in presente reddidit secundum legem et fideiussores eius Lardradus h et Gysono prebuerunt ad solvendum quod et transsolvit his presentibus : Adigarius presbyter presens fuit. Hartimannus episcopus presens fuit. Gysolnus diaconus presens fuit. Arulfus presbyter presens fuit. Amilbertus diaconus /213/ presens fuit. Lerdrat i presbyter presens fuit. Ericus presbyter presens fuit. Farulfus diaconus presens fuit. Signum Baldigerio testis. Amalricus presens fuit j. Signum Ratulfi testis. Signum Fredario testis. Ego in Dei nomine k Ayriboldus diaconus scripsi et subscripsi. Datavi hanc noticiam .V. kalendas aprilis, anno .I. regnante Ludovico imperatore.

a o adj. interl. sur lettre biffée. b Sur r, tilde effacé. c Texte corrompu. Peut-être faut-il intervertir les deux membres de phrase qui commencent par et ipsas, et lire : ante David episcopo evindicaverunt et ipsas decimas malo ordine recepisset. Et ipsas noticias adprehensos tendidit, unde se per manum Salomonis... Un bourdon a pu se produire dans une copie antérieure, et le scribe aurait négligé les signes de renvoi qui rétablissent l'ordre des mots. d Mauvaise lecture pour denuo. e t interl. f t interl. g t interl. h Lardratus corr. en Lardradus. i Lerdat corr. en Lerdrat. j fuit manque dans le ms. k o répété et exp.
1 La présence de ce titre permet de supposer que cette notitia n'a pas été transcrite de l'original, mais d'un cartulaire aujourd'hui perdu.

221.   867 à 868. — S. l.

Notitia de l'investiture faite par le prêtre Teutlandus de Bulle au prêtre Leutramno de Vuippens des dîmes de Vuippens et autres lieux, en présence de Hartimannus, évêque de Lausanne, et de son clergé, au synode de Curtilles.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 203 ; Zapf, p. 12 (daté : 868) ; Besson, Contribution, p. 137 (daté : 852 ou 867). — Reg. : Forel, no 68 (daté : 868) ; Robert Parisot, Le royaume de Lorraine sous les Carolingiens (Paris, 1899), p. 134, n. 5 (p. 135) (daté : 852-853) ; René Poupardin, Le royaume de Provence sous les Carolingiens (Paris, 1901), p. 22, n. 4 (p. 23) (daté : avant 28-29 sept. 855) ; Diesbach, p. 1 (daté : 852 ou 867) ; Louis Dupraz, Annales fribourgeoises, t. XXII (Fribourg, 1934), p. 101 (daté : 867, 28 sept.-868, 29 sept.).

Vestitura de eadem re 1.
In Christi nomine. Noticia qualiter in villa Curtilia, in sinodo, venerabile Hartimannum episcopum seu etiam ceterorum fratrum qui ibidem secundum canonicam auctoritatem congregati erant, Teutlandus presbyter de villa Butulum a rogantem iam predictum episcopum et ceterorum fratrum Leutramno presbyter de villa Vuipedingus decimas sancti Eusebii de supra villa ei in beneficio prestavit, item Vuipedingus et inter duos Iuricinos et Villare Elingerio et Villare Altrico et Villare /214/ Randovuico. Arulfus presbyter presens fuit. Adigarius presbyter presens fuit. Salomen presbyter b presens fuit. Sievuenus presbyter presens fuit. Amalbertus diaconus presens fuit. Arulfus diaconus presens fuit. Facta noticia regnante domino nostro Lothario rege, anno .XIII. c.

a Le ms. porte Butūlū. b Après presbyter, lettre biffée. c Biffé : Concambium quod fecit Buoso episcopus.
1 La présence de ce titre permet de supposer que cette notitia n'a pas été transcrite d'après l'original, mais d'après un cartulaire aujourd'hui perdu.

222.   900 ?, 11 novembre. — S. l.

Charte par laquelle Turimbertus, comte, et Buoso, évêque de Lausanne, échangent des biens sis à Bulle et à Riaz.

Main N.

La date de cette charte n'est pas certaine. L'an 13 du règne de Rodolphe peut s'entendre soit du règne de Rodolphe I, soit de celui de Rodolphe II. Le choix d'une date est d'autant plus difficile que la date du début du règne de Rodolphe II n'est pas certaine. Ceux qui, comme Charles Morel, Observations onomastiques et historiques, à propos de quelques chartes du Xe siècle relatives au comte Turimbert, dans l'Anzeiger fur schweizerische Geschichte, t. VIII (Berne, 1901), p. 416 ss., fixent la date de la mort de Rodolphe I au 25 octobre 911, peuvent dater notre charte de 923, année où le 11 novembre tombait sur un mardi. Plus récemment, Poupardin, Royaume de Bourgogne, p. 365 ss., revient à la date du 25 octobre 912 comme étant probablement celle de la mort de Rodolphe I. Si l'on voulait alors dater du règne de Rodolphe II notre charte, elle serait de l'an 924, où le 11 novembre était un jeudi.

Ed. : Martignier, p. 203 ; Zapf, p. 47 (daté du règne de Rodolphe II) ; M.D.S.R., t. XXII, no 1. — Reg. : Schweitzersches Museum, 1784, septembre, p. 266 ; Hidber, no 904 ; Forel, no 98 ; Ibid., no 118 (daté : 923, 11 nov.) ; M.D.S.R., t. XXII, p. 419, no 1 ; Diesbach, p. 1 (daté : 923, 11 nov.) ; M.D.S.R., 2e s., t. XVI, p. 28, no 1.

Concambium quod fecit Buoso episcopus Turimberto in villa Roda 1.
Chrismon a. In Dei nomine qualiter convenit inter dominum et venerabilem comitem Turimbertum et ab alia parte donnum venerabilem Bosonem episcopum de commutandis terris et decimis quas inter se commutare deberent, quod et ita in Dei nomine a die presente et fecerunt. Dedit igitur Turimbertus partibus sancte Marie Lausannensis b /215/


In Ogo. [f. 43 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

ecclesie seu sancti Eusebii ad Butulum vel ad ipsos rectores colonicam .I. de suo proprio cum casa supraposita, cum exio et regressio, terra laborativa ad modios .XXX., feni ad carradas .VIII., mancipia .IIII. his nominibus : Soloardus, Adeldruda, Motburga, Gersinda. Similiter in recompensacione dedit domnus Buoso episcopus de decimis sancti Eusebii partibus Turimberti comitis seu ad suam capellam que est sita in villa que dicitur Roda, in ipsa villa dedit dominicatum decimum. Et sic utrisque placuit atque c convenit ut d unusquisque quod accepit hoc habeat, teneat atque possideat et suis successoribus relinquat. Si quis vero, quod fieri minime credo, ego ipse aut ullus de e heredibus meis aut ulla emissa persona aut opposita persona ullo unquam tempore qui contra hanc commutacionem quam ego promptissima voluntate fieri rogavi, ne hoc valeat evundicare quod repetit, sed sit culpabilis et inpleturus tantum et aliud tantum quantum ipse res vel ipsa mancipia eodem tempore emeliorata valuerint. Et has commutationes uno tenore conscripte firme et stabiles permaneant pro omni firmitate subnixa. Signum Turimberti f et uxoris sue Avane g qui hanc commutacionem fieri et firmare rogaverunt. Signum Folcradi et uxoris sue Gerilde qui consenserunt. Signum Iordani testis. Signum Andonis testis. Signum Turimberti testis. Signum Ansisi testis. Signum Alarici testis. Signum Vualdrasi testis. Signum Burgoni testis. Ego in Dei nomine Evo presbyter hanc commutacionem scripsi et subscripsi. Datavi die martis, .III. idus novembris, anno .XIII. regnante domno nostro Ruodulfo rege h.

a Le ms. porte Itg. Il est probable que le scribe n'a pas su reconnaître un chrismon. b + M, Y, essais de plume mod. au bas du folio. c Le ms. porte aque. d t interl. e de adj. interl. f Après m, bb exp. g Après Avane, une lettre biffée. h + Notum facio omnibus episcopi fidelibus adj. mod. au bas du folio.
1 La présence de ce titre permet de supposer que cette charte n'a pas été transcrite d'après l'original, mais d'après un cartulaire aujourd'hui perdu. /216/


.XXXX IIII. Rota in Ogo et Alba Aqua.
Titre courant de la main B.

223.   S. l. n. d.

Rôle des biens et redevances de Notre-Dame de Lausanne à Albeuve et à Château-d'Œx.

Main L' (i. d.).

Aucun élément ne permet de dater avec précision ce rôle, qui est vraisemblablement de l'extrême fin du XIIe siècle ou du premier quart du XIIIe.

Ed. : Martignier, p. 205.

In villa de Alba Aqua habet ecclesia Lausannensis duas vaccas et dimidiam et aliam dimidiam de agnis et moutonibus et aliam integram de decimis et aliam in villa de Oiz.

224.   1200. — S. l.

Charte par laquelle Petrus et Rodulfus, comtes de Gruyère, d'une part, et le chapitre de Lausanne, d'autre part, concluent un accord au sujet d'Albeuve et de Riaz.

Main F.

Ed. : Martignier, p. 205 ; M.D.S.R., t. XXII, no 24 (depuis Notum ergo sit). — Reg. : Hidber, no 2772 ; Forel, no 789 ; M.D.S.R., t. XXII, p. 423, no 27 ; M.D.S.R., t. XXIX, no 198 ; Diesbach, p. 38 ; Reg. Hauterive, no 320 ; M.D.S.R., 2e s., t. XVI, p. 33, no 65.

Carta a.
Quod a nostris maioribus factum istitutumve asseritur ad etatis nostre notitiam minime pervenisset si celassent obsequia literarum. Notum ergo sit tam modernis quam posteris quod dominus Petrus et dominus Rodulfus, comites de Gruerie, confessi sunt in villa que dicitur Bollo pacem iurasse omnibus rebus canonicorum Lausannensium, et nominatim de villis, videlicet Alba Aqua et Rota, et si quid iuris vel calumpnie in prefata villa de Alba Aqua habebant b, prelibatis canonicis guerpiverunt. Si autem contra hoc aliquid facerent, infra .XL. dies post commonicionem a canonicis vel eorum nuncio factam emendare sub eiusdem iuramenti vinculo promiserunt, vel tam /217/ dui comites c cum uno milite, dum simul sint, et si divisi essent, quicumque ipsorum offenderet similiter cum uno milite apud Viviacum vel apud Meldunum, et si aliqua iusta occasione in aliquo istorum locorum non possent, apud Pontem in Ogo vel apud Corberes tenerent ostagium donec de commissis iamdictis canonicis plenarie satisfaceret, et hoc pro se et suis hominibus pro posse tenere sub eiusdem iuramenti vinculo promiserunt. Si autem fortuito casu aliquis de hominibus d eorum qui alios dominos habent cum aliquo dominorum suorum iniurias vel dagna canonicis prelibatis inferrent, si per iuramentum quidquid de rebus ecclesie habuerit reddiderit, non erit aliter puniendus. Quod si non faceret, in eum sicut in alios malefactores ecclesie iamdicti canonici excommunicationis sententiam promulgarent vel aliter, si possent, suas iniurias persequerentur. Si vero aliquis de hominibus canonicorum prefatis comitibus iniuriam inferret e, canonici ad vicinorum arbitrium emendarent, et hoc idem prescripti comites de suis hominibus promiserunt. Hanc pacem tenendam post comites iuraverunt Vuillermus de Pringi, Jocerant, Petrus Bariz, Vuillencus de Vilar, Uldricus Claremboz et Vuillermus, frater eius, Jorant et Raymundus et Bovo, minister de Gruieri, taliter quod si aliquid contra hanc compositionem factum esset, quilibet .C. solidos sub eodem iuramento canonicis se soluturum promisit et propter hoc obedienciarius ex parte canonicorum et ipsi comites ex parte sua et suorum pacem sollempniter f promiserunt. Huius composicionis testes sunt Vu., abbas de Alta Ripa, Gerodus monacus, Raymundus de Vuillens, Umbertus de Pont, Cono de Estavaie, Noradinus, canonici, Iordanus Sancti Marii, Rodulfus de Bollo, Vuillermus de Pont, Petrus et Vuillermus de Bollo, milites, et multi alii qui presentes affuerunt. Hanc eamdem pacem tenendam Rodulfus, filius domini Rodulfi, se iuraturum quod pater iuraverat cum ad etatem adultam perveniret data fide promisit. Quod ut firmius habeatur, domini R., Lausannensis episcopi, et N., Sedunensis episcopi et Lausannensis prepositi, capituli Lausannensis, Vu. Alte Ripe et Otonis de Insula, abbatum, et Petri et Rodulfi, comitum de Gruieri, sigillis de mandato eorumdem comitum presens /218/ pagina sigillatur. Actum est hoc anno ab incarnacione Domini .M CC.

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer. b Le ms. porte habebat. c Le ms. porte comes. d Après hominibus, ipsorum exp. e inferrent corr. en inferret. f p adj. interl.

225.   1235. — [Lausanne.]

Annonce de la transcription par Cono, prévôt de Lausanne, du rôle qui suit (no 226).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 207.

Hec scripsit C., prepositus Lausannensis, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., sicut scriptum in antiquissimo cartulario beate Marie Lausannensis.

226.   [Vers 1000.] — S.l

Rôle de cens du chapitre de Lausanne à Riaz.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de ce rôle, cf. Maxime Reymond, Un rôle de cens pour le chapitre de Lausanne en l'an mille, dans la Revue d'histoire ecclésiastique suisse, t. XI (Stans, 1917), p. 18 ss.

Ed. : Martignier, p. 207.

Hec est computatio terre et ecclesie et servicii quod debent habere fratres Lausannenses in villa Roda :
De Vilare Sismont .XII. denarios in cera ad mancipanda luminaria in eadem capella que est in honore sancti Salvatoris.
De Frasnieres .IIII. denarios in cera in festo sancti Michaelis 1.
De Prael Vilar Mundri .IIII. denarios in cera.
De Beverrez .VIII. denarios in cera in festo Omnium Sanctorum 2.
De casale Reblin .XII. denarios a in cera in eadem festivitate.
De contaminis in Roda b est dominicato decimatio et de curti similiter.
De casali Reblin similiter.
De Monte de lunatico c et de .I. contamina similiter.
De Carsa Rocca usque Salsa Aqua similiter, com nascentibus et elemosinis. /219/
Exceptis Nigra Aqua et quod domnus Turingus tenet in Canale, cetera pertinent ad predictam capellam.
In Pulliaco lunaticus unus et in Roda mansus unus in dote ad eandem capellam, et presbiter qui hanc capellam tenet .X. solidos persolvere debet in festo sancti Andree 3.
In ipsa villa Roda novem mansos in dominicatu inter prata et contaminas et prevenderies.
In Roda tenet Eberardus mansum .I., Manno .I. d, Adalbertus .I., Vu. .I., mansum Tiepoldi, Eldolfus .I. lunaticum.
A Liens lunaticum .I..
A Gillens mansos .IIII..
In Monte mansum .I. et lunaticum .I., et iterum in Monte terra Tiecelini et Libonis.
A Vualcenges mansos .III. et a Prengie mansum .I. et inter Chesalet et Praroes et terra Beroldi mansum .I. et ad Alba Aqua mansos .II. et ad Tartrout lunaticum .I. et a Septem Salis pratum indominicatum ubi possunt colligi .X. caradas feni.
De Vilar Vualdri .V. solidos.
Duas alpes, Moleisun et Ousili e, in dominicatu.
De Arsa Rocca usque ad Alba Aqua in dextera parte Sanona tota silva est indominicata.

a denarios manque dans le ms. b t corr. en d. c Le ms. porte lunalico. d Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., Manno .I. se trouve après Adalbertus .I.. e u interl.
1 Le 29 septembre. 2 Le 1er novembre. 3 Le 30 novembre.


Rota. [f. 44 v.]
Titre courant de la main B.

227.   S. l. n. d.

Rôle des biens du chapitre de Lausanne à Riaz, Chaume, Croset et Avry.

Main L' (i. d.).

Aucun élément ne permet de dater avec précision ce rôle, qui est de la fin du XIIe siècle ou de la première moitié du XIIIe.

Ed. : Martignier, p. 208. /220/

In villa de Rota habet capitulum .V. mansos ; pro unoquoque debemtur duo solidi ; et .XI. vergerias ; unaquæque debet .XII. denarios ; et .IIII. solidos in villa de Chaumes ; .V. solidos ou Croset, de elemosina Raudulphi de Britiniato ; .II. solidos in villa de Avril, de quibus obedienciarius habet terciam partem ; octo moutones et .VIII. agnos a.

a Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., de quibus... agnos se trouve après .XII. denarios.

228.   1234, 16 décembre. — [Lausanne.]

Copie du no 851.

Main N.

229.   1056, 28 octobre. — Avenches

Charte par laquelle le comte Bucco donne à Notre-Dame de Lausanne une vigne sise à Saint-Aubin en Vully, en réparation des dommages causés par lui à Riaz.

Main N.

La date de cette charte n'est pas certaine. Certains auteurs ont voulu la dater du règne de Henri IV. Il s'agit plus probablement du règne de Henri III, bien que la mort de cet empereur, le 5 octobre 1056, soulève une difficulté. A ce propos, cf. Maxime Reymond, Dignitaires, p. 285.

Ed. : Martignier, p. 209 ; Zapf, p. 78 (daté : 1072 ou 1073, 28 oct.) ; Zeerleder, t. I, no 19 (daté : 1055, 28 oct.) ; Fontes, t. I, p. 330, no 111 (daté : 1074, 28 oct.). — Reg. : M.D.S.R., t. I, p. 28, n. 29 (daté : 1072, 28 oct) ; Hidber, no 1379 (daté : 1055, 28 oct.) ; Forel, no 378 (daté : 1074, 28 oct.) ; Diesbach, p. 7 (id.).

Notum sit omnibus Christi fidelibus tam natis quam nascendis quod ego comes dictus Bucco, reus et culpabilis, septifacio ecclesie Lausannensi pro forifacto quod commisi in cimiterio Rode et in ecclesia edificata in honore Salvatoris, unde cupiens Deo satifacere, pro absolutione culpe et pro remedio anime mee tribuo vineam unam que est in pago Villiacense et in villa que dicitur Sancti Albini. Terminat autem ipsam vineam via a publica qua itur de Sancto Albino ad Silvam. Ipsam quamque vineam tribuo ecclesie Lausannensi ac salvatori Deo ut ab omnibus meis criminibus me absolvat, ea autem condicione ut si quis eam subtraere voluerit, .X. auri libras persolvat, et /221/ ut hec stabilita permaneant rogavi scribi atque notari. Hec noticia facta est Aventice, presente episcopo Borcardo atque Amaldrico et advocato Aimone, laudante Conone, filio suo, .V. kalendas novembris, regnante imperatore Henrico octavo decimo anno. Ego Otelmus cancellarius scripsi b.

a Sur a, tilde effacé. b + Vulliez, St. Aulbin adj. marg. mod.

230.   [Vers 1056.] — Saint-Aubin.

Notitia de l'investiture de la donation précédente (no 229) faite par le comte Bucco à Aymo, avoué de Notre-Dame de Lausanne.

Main N.

Cette notitia, non datée, doit être postérieure de peu à la donation qui précède.

Ed. : Martignier, p. 210 ; Zapf, p. 78 ; Fontes, t. I, p. 330, no 111 (daté : 1074, 28 oct).

Noticia a seu tradicio qualiter investivit comes Bucco Aymonem, advocatum Lausannensem, in pago Villiacense et in villa Sancti Albini et in fine vici que dicitur Pertusium, presentibus canonicis Lausannensibus Amaldrico et Conone atque Otelmo. Preter istos b multi interfuerunt qui viderunt et audierunt c.

a L'N initiale, dans la marge, est répétée et effacée. b Après t, deux lettres biffées et exp. c + NB. quod dictus comes Bucco fuit dominus d'Ostudenges, vel Oltudenges, Oltingen, locus qui situs est in dioecesi Constantiensi apud confluentiam Arolæ et Sanonæ aut Saronæ adj. mod. à la suite de l'acte. Plus bas, essai de plume : Notum sit.


.XXXX V. Rota, Bollo, Boullo.
Titre courant de la main B. Bollo est effacé, et une main moderne a écrit par dessus de personatu de.

231.   1221 (n. st.), 9 février. — Bulle.

Charte par laquelle Rodulfus II, comte de Gruyère, et Radulfus, son fils, approuvent l'abandon par les donzels de Villars et de Pringy au chapitre de Lausanne de deux hommes de Marsens.

Main K.

Ed. : Martignier, p. 210 ; M.D.S.R., t. XXII, no 26. — Reg. : M.D.S.R., t. XXII, p. 424, no 30 ; Diesbach, p. 46 ; M.D.S.R., 2e s., t. XVI, p. 34, no 78. /222/

Carta a.
Rodulfus, comes de Grueriis, et Radulfus, filius eius, omnibus tam presentibus quam futuris rei geste noticiam. Noverint universi quod cum Anselmus, miles de Vilar, calumpniaretur ex parte uxoris sue Aliet et Vualteri, privingni sui, Petrum et Vuillermum de Marsens, fratres, ex parte patris sui, et cum Marguera de Pringie et filii sui Raynaldus et Rodulfus et Rodulfus, gener eius, eandem facerent calumpniam, nominati domicelli omnes cum matribus eorum nominatis dederunt et guerpiverunt capitulo Lausannensi omne ius et omnem calumpniam quam dicebant se habere in dictis fratribus Petro et Vuillermo de Marseins et eorum heredibus in perpetuum. Huic autem guerpine et donationi ego Rodulfus comes et Rodulfus, filius meus, prebuimus assensum et sumus inde capitulo Lausannensi guerentes et fideiussores pacis ut nulla possit super hoc in posterum calumpnia concitari. Huius rei testes sunt Vuillermus, prior sancti Marii, Ioseph celerarius, Udricus de Vanel, canonici Lausannenses, Iohannes, capellanus de Bollo, Vuillermus de Bollo et Ricardus de Rota, diaconi, Iocelmus de Corberes, Vuillencus de Vilar, Cono de Vilar, Anselmus, frater eius, Petrus, villicus de Bollo, Vuillermus, frater eius, Nicolaus de Grangetes, milites, Rodulfus, domicellus de Rota, Petrus de Gravais, Iohannes Psalterius. Quod ut ratum et firmum permaneat, presentem cartam fieri precepimus et sigilli nostri munimine roborari. Actum est hoc in ecclesia de Bollo, anno incarnationis dominice .M CC XX., .V. idus februarii, Frederico Romanis imperante.

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer.

232.   1221 (n. st.), 9 février. — Bulle.

Charte par laquelle Rodulfus II, comte de Gruyère, et Rodulfus, son fils, notifient la déclaration jurée de Petrus d'Echarlens, chevalier, et Iocerannus de Riaz, faite en faveur du chapitre de Lausanne, à qui Borcardus d'Echarlens, donzel, contestait la possession de deux hommes.

Main K.

Ed. : Martignier, p. 211 ; M.D.S.R., t. XXII, no 27. — Reg. : M.D.S.R., /223/ t. XXII, p. 424, no 31 ; Diesbach, p. 47 ; M.D.S.R., 2e s., t. XVI, p. 34, no 79.

Carta a.
Rodulfus de Grueriis et Rodulfus, filius eius, omnibus presentes litteras inspecturis rei geste noticiam. Noverint universi quod cum Borcardus, domicellus de Escharleins, et cognati sui, filii Raimundi militis, movissent calumpniam contra capitulum Lausannense de Vuillermo et Radulfo, dicentes eos ad se pertinere ratione feodi quod a nobis tenebant, nos et dicti domicelli ex una parte et capitulum ex alia conpromisimus stare super hoc testimonio Petri, militis de Escharleins, et Ioceranni de Rota, qui iurati dixerunt dictos b homines Vuillermum et Rodulfum nichil ad nos nec ad dictos domicellos pertinere, unde Lausannenses in pace remanserunt. Huius rei testes sunt Vuillermus, prior sancti Marii, Ioseph, Udricus de Vanel, canonici Lausannenses, Iocelmus de Corberes, Radulfus de Pont, Iorannus de Rupe, Beltoudus de Marlie, Petrus, villicus de Bollo, et Vuillermus, frater eius, milites, Iohannes, capellanus de Bollo, Ricardus de Rota, Vuillermus de Bollo, Iohannes de Bollo, clerici. Quod ut ratum et firmum permaneat, presentem c sigilli nostri munimine fecimus roborari. Actum apud Bollo, ante ecclesiam, anno incarnationis dominice .M CC XX., .V. idus februarii.

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer. b s interl. c Il faut suppléer une formule telle que cartam fieri precepimus et (cf. supra, no 231).

233.   1225, 11 juin, — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Iohannes, prêtre, de l'église de Riaz.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 212. — Reg. : Diesbach, p. 49.

Capitulum concessit Iohanni sacerdoti ecclesiam de Rota pro .XXX. solidis annuatim reddendis, .XV. solidis in Annonciatione dominica 1 et .XV. solidis in festo sancti Nicolai 2. Actum in revestiario, anno incarnationis dominice .M CC XX V., in festo sancti Barnabe.

1 Le 25 mars. 2 Le 6 décembre. /224/

234.   [Vers 1225.] — S. l.

Reconnaissance faite par Iohannes, curé de Bulle, à Cono, prévôt de Lausanne, des revenus de la chapellenie de Bulle.

Main de Cono d'Estavayer.

Cette reconnaissance, qui n'est pas datée, est vraisemblablement contemporaine de l'accensement précédent (no 233), et concerne sans doute le même personnage.

Ed. : Martignier, p. 212.

Talem capellaniam recognovit Iohannes, sacerdos de Bollo, in presencia C. prepositi : medietas oblationum spectat ad capellaniam de Bullo ; in elemosinis, a tribus solidis superius habebat capelanus terciam partem, capitulum duas ; a tribus solidis inferius habebat capellanus medietatem ; in ceteris sunt due partes capituli, tercia sacerdotis a.

a Après sacerdotis, un mot effacé.

235.   1234, 15 décembre. — Lausanne.

Sentence de Vuillermus, prieur de Saint-Maire, et d'un certain nombre de chanoines du chapitre de Notre-Dame mettant fin à un différend entre Cono, prévôt de Lausanne, et Iohannes, curé de Bulle, au sujet du partage des revenus de l'église de Bulle.

Main N (du début au bas du f. 45 r.) et main de Cono d'Estavayer (du haut du f. 45 v. à la fin).

Ed. : Martignier, p. 212. — Reg. : Diesbach, p. 61 (daté : 1234, 13 décembre. Cette date est insoutenable : le 13 décembre 1234 était un mercredi)

Orta fuit discordia inter C., prepositum Lausannensem, qui ecclesiam de Bollo habebat ad censum a capitulo in vita sua, et Iohannem, capellano de Bollo, super terris ecclesie et censibus et terris datis in elemosinam, in vuageriam et super decimis nascencium de animalibus sacerdotis et super tricenariis et candelis que emuntur a parrochianis ad offerendum et super oblacionibus que fiunt in sponsis et sportis benedicendis et preveratis quando redimuntur et etiam nupciis quando redimuntur et super elemosina Carut qui mortuus fuit, sicut capellanus dicebat, quando ipse habebat ecclesiam a preposito ad censum, nec tamen tunc habebat christianam sepulturam, sed quando ecclesia rediit ad dominum prepositum quod capellanus /225/ non habuit eam ad censum, tunc facta fuit elemosina et ipse


Rota. [f. 45 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

tunc traditus fuit cristiane sepulture. Super hiis et etiam quibusdam aliis subierunt dicti prepositus et capellanus concorditer iudicium Vu., prioris sancti Marii, et G. sacriste et Ia. de Burgo et R. de Ro. et quorumdam aliorum, qui concorditer per iudicium dixerunt quod de terris ecclesie erant due partes prepositi et de decima nascentium animalium sacerdotis erant due partes prepositi et de terris que date erant ecclesie in elemosinam, in vuageriam, quando Iohannes capellanus habebat ecclesiam ad censum a preposito, reciperet iamdictus Iohannes capellanus sortem pro qua date fuerant, qua recepta prepositus in eis haberet duas partes si sibi placeret ; de trecennariis que deserviret nec divideret, acciperet prepositus partem suam ; de sportis et sponsis debuerunt tenere recognitionem Nantelmi de Rua a, qui fuit capellanus de Bollo, et P., villici de Bollo, et Vu., fratris sui, et P. de Gravais ; de redemptione preveratarum et nupciarum et venditione candelarum et de tricenariis que non deserviret daret capellanus preposito partem sicut b in aliis oblationibus. Actum in clautro Lausannensi, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IIII., feria .VI. post festum beate Lucie. Testes com supranominatis : C. de Fonz, canonicus Lausannensis, Umbertus de Vuarens, canonicus sancti Marii, Richardus, capellanus de Vizzi, P. de Donelui, Vu. de Evuez, clerici.

a u sur o exp. b Sur u, tilde effacé.

236.   1238 (n. st.), 23 février. — Lausanne.

Charte par laquelle Rodulfus III, comte de Gruyère, donne au chapitre de Lausanne un cens à Rossinière pour fonder l'anniversaire de sa femme défunte, Columba, et le sien.

Main F.

Original aux Archives cantonales Vaudoises, cote C V a 31. Cf. infra, pièce justificative no 21. —

Ed. : Martignier, p. 213 ; M.D.S.R., t. XXII, no 37. — Reg. : Forel, no 1187 ; M.D.S.R., t. XXII, p. 427, no 46 ; Diesbach, p. 64 ; M.D.S.R., 2e s., t. XVI, p. 35, no 104. /226/

Carta a.
Rodulfus, comes de Grueria, omnibus presentes b literas inspecturis rei geste noticiam cum salute. Sciant tam presentes c quam posteri quod ego de consenssu filiorum meorum Petri et Vuillermi et Agnetis d, filie mee, dedi capitulo Lausannensis ecclesie pro remedio anime mee et uxoris e mee dicte Columbe nuper defuncte quinque solidos sensuales qui debebantur mihi in villa de la Rassoneri, in tenemento illorum qui dicuntur Salva Gran, in festo sancti Andree 1 reddendi tali conditione quod si ipsa die non redduntur, in crastino debent duplicari. Investivi autem statim dictum capitulum de prelibato censu, predicta die et conditione reddendo, et ipsum obtuli per regulam super altare beate Marie, et debet dictum capitulum aniversarium f uxoris g mee prenominate scribere et annis h singulis celebrare, et post decessum meum aniversarium meum similiter scribere et celebrare. Interfuerunt autem huic donationi Cono prepositus, Vuillermus thesaurarius, Vuillermus, prior sancti Marii, Ioseph succentor, Iacobus de Burgo, Giroldus sacrista, Raymondus de Roveno, Petrus, decanus Lausannensis, Petrus i de Vileta, Uldricus Dapifer, Amedeus de Gebennis, Henricus de Fruentia, Vuillermus de Gumuens, Rodulfus de Montibus, Amedeus, Vuillermus de Grueria, Petrus de Sancto Martino, canonici Lausannenses, Rodulfus, dominus de Rota, Petrus Dapifer, Vuillermus de Bollo, Vuillermus Magnus et Vuillermus Parvus de Escublens, Vuillermus de Muna, Amedeus de Monte, Uldricus de Mitillon, Umbertus de Donneluia, milites. Quod ut ratum et firmum permaneat, presentem cartam sigilli mei munimine roboravi. Actum apud Lausannam, in vestibulo ecclesie Lausannensis, anno incarnationis dominice .M CC XXX. septimo, .VII. kalendas marcii.

a En marge. b s finale interl. c s finale interl. d s interl. e s interl. f Le ms. porte aniversarum. g s interl. h s interl. i s interl.
1 Le 30 novembre.

237.   1238 (n. st.), 23 février. — Lausanne.

Charte par laquelle Rodulfus III, comte de Gruyère, et le chapitre de Lausanne mettent fin à leur différend au sujet du droit /227/ de suite sur les hommes d'Albeuve et au sujet des alpages du Moléson et d'une tenure à Lessoc.

Main F.

Deux originaux, l'un aux Archives d'Etat de Berne, Urkundio Mulenensis, no 3, l'autre aux Archives d'Etat de Fribourg, Gruyère 1. Cf. infra, pièce justificative no 22. —

Ed. : Martignier, p. 214 ; Geschichtforscher, t. XIII, p. 568 ; M.D.S.R., t. XXII, no 36 (d'après l'original des archives d'Etat de Fribourg). — Reg. : Forel, no 1188 ; M.D.S.R., t. XXII, p. 427, no 45 ; Diesbach, p. 64 ; M.D.S.R., 2 e s., t. XVI, p. 35, no 103.

Carta a.
Rodulfus, comes de Grueria, omnibus tam futuris quam presentibus rei geste noticiam cum salute. Noverint universi quod cum discordia verteretur inter me ex una parte et capitulum Lausannense ex altera pro eo quod ego dicebam plures homines de Alba Aqua meos esse quia nati erant de meis feminis que maritate fuerunt in eadem villa, et propter hoc acceperam b in dictis c hominibus plus quam .XL. libras, ipsi vero propter hanc exactionem terram supponi fecerant interdicto, tamdem per communes amicos compositio facta est inter me et dictum capitulum in hunc modum : de pecunia quam acceperam in predicta villa reddidi canonicis in quorum portione dapnum erat illatum .XIII. libras, totum vero residuum dictum capitulum d dedit mihi. Ego vero de consensu filiorum meorum Petri et Vuillermi et Agnetis e, filie mee, et Ambrosie, uxoris et filii mei, dedi capitulo Lausannensi omne ius et omnem calupniam quam dicebam me habere in predictis hominibus et feminis de Alba Aqua usque ad illam horam et deinceps per omne tempus affuturum, hoc addicto quod si que in posterum de meis


.XXXX VI.
+ .XXXX VI.adj. mod. en titre courant. La foliotation originale se trouve à mi-hauteur du folio.

feminis vel de feminis heredum meorum hominibus predicti capituli matrimonialiter de cetero copulentur tam in villa de Alba Aqua quam in aliis locis, nos, ego videlicet et heredes mei, non sequemur eas nec progeniem que ex eis nascetur, et si que /228/ de feminis capituli nubserint hominibus meis vel heredum meorum f, dictum capitulum non sequetur eas nec progeniem que ex ipsis nascetur. Adiuctum fuit quod milites mei et heredum meorum non sequerentur similiter feminas g suas nec progeniem earum supra capitulum, et similiter h capitulum supra eos vel heredes ipsorum feminas suas et progeniem ipsarum non sequeretur. Et promisi quod milites meos hoc facerem concedere et greentare. Conquerebatur capitulum quod iniuria fiebat ei de alpe de Moleson, quam dicebat esse suam. Ego vero recognovi et recognosco quod dicta alpis est capituli, et idem capitulum statim de dicta alpe investivi. Set quidam homines mei, videlicet Uldricus, miles de Pringie i, cum heredibus suis, et heredes Iohannis dicti Eschinar et heredes Carbonis de Pringie et Borchardus de Ex dicunt quod debent eam habere, quilibet predictorum in quarta parte ad censum a capitulo, scilicet pro .IIII. mutonibus, quorum quilibet debet redimi j .VIII. denariis. Capitulum vero dixit quod istud nescit et quod censum istum nunquam habuit vel recepit. Super hoc dictum fuit quod illi homines qui dicunt se ius habere in illa alpe veniant ad capitulum Lausannense et obtineant ibi quicquid secundum quod ius dictaverit potuerint obtinere, et si nichil in eadem alpe ius eis permiserit, dimittant eam libere capitulo Lausannensi. A Les Soz habet dictum capitulum partem cuiusdam tenementi k quod competebat iure hereditario cuidam de hominibus meis qui tenet illud, et capitulum non habet inde suum servicium. Super hoc dictum l fuit quod ego hominem liberum dimitterem capitulo Lausannensi qui redderet ei debitum m servicium, vel terram illam que est capituli n facerem capitulo libere dimitti. Et o ego cum predictis filiis meis et filia mea Agnete p et Ambrosia, uxore q Petri, filii mei, huic compositioni supradicte in omnibus assensum prebui. Promisi etiam quod rogarem dominum episcopum Lausannensem quod presenti carte sigillum suum apponeret in testimonium et robur firmitatis r. Huius rei testes sunt s C. prepositus, Vu. thesaurarius, Vu., prior sancti Marii, I. succentor, I. de Burgo, G. sacrista, R. dou Roveno, P., decanus Lausannensis, P. de Vileta, U. Dapifer t, A. de Gebennis, Henricus de Fruentia, Vu. /229/ de Gomuens, R. de Montibus, Amedeus, Vu. de Grueria, P. de Sancto Martino, canonici Lausannenses, R., dominus de Rota, P. Dapifer, Vu. de Bollo, Vu. Magnus et Vu. Parvus de Escublens, Vu. de Monna, Amedeus de Monte, Uldricus de Mitillon, Umbertus de Doneluia, milites. Quod ut ratum permaneat, presentem cartam sigilli mei munimine roboravi. Actum apud Lausannam, in vestibulo ecclesie Lausannensis, anno incarnationis dominice .M CC XXX VII., .VII. kalendas marcii.

a En marge. b acceperant corr. en acceperam. c s interl. d l corr. en i. e s interl. f Après meorum, non sequerentur exp. g Le ms. porte femias. h Après t, e effacée. i Après Pringie, et superflu dans le ms. j Le ms. porte remidi. k Le ms. porte tenenementi. l dictum manque dans le ms. m Après debitum, deux lettres effacées. n capitulo corr. en capituli. o Et écrit sur rature. p Agnetes corr. en Agnete. q Sur e, tilde superflu. r s interl. s Avant sunt, deux lettres effacées. t p répété et exp.


[f. 46 v.] Feuillet blanc.
[f. 45 a r.]

238.   S. l. n. d.

Rôle de cens du chapitre de Lausanne à Riaz.

Main J.

Ce rôle, qui n'est pas daté, est transcrit sur une bande de parchemin cousue au recto du f. 46. Vraisemblablement contemporain de la rédaction du cartulaire, il ne contient pas d'élément qui permette de le dater avec plus de précision.

Ed. : Martignier, p. 217.

Apud Rotam en Ogo, pro terra de Vuocens, debet Rodulfus li Pelliciers .VI. solidos pro sex posis terre in festo sancte Vuaburge 1.
Rodulfus de Cimiterio .III. solidos pro tribus posis.
Turumbertus .III. solidos pro tribus posis.
Vullermus Ursiers .III. solidos pro tribus posis.
Vullermus li Corna .III. solidos pro tribus posis, nec potest dividi terra nec census inter heredes.
Pro terra de Liens et pratis a .XXX. solidos quos debet Petrus de Avril. /230/
Et b terciam partem decime quam recipimus cum decima quam habet Albertus, vuillicus noster.

a et pratis adj. interl. b Après Et, terra biffé.
1 Le 1er mai.


[f. 45 a v.]

239.   S. l. n. d.

Charte par laquelle Uldricus, seigneur de Vuippens, et le chapitre de Lausanne règlent le droit de suite sur les hommes de l'un et de l'autre.

Main M (i. d.).

Cette charte, dont la date a été supprimée par le copiste, est transcrite au verso d'une bande de parchemin cousue au recto du f. 46. Le seul élément de datation précise pourrait être Uldricus de Vuippens. Le P. Appollinaire Dellion (Dictionnaire historique et statistique ... du canton de Fribourg, t. XII, p. 163) signale un personnage de ce nom décédé en 1270.

Ed. : Martignier, p. 217. — Reg. : Forel, no 1189 (s. d.) ; Diesbach, p. 51 (daté : entre 1225 et 1270).

Nos Uldricus, dominus de Vuipp., notum facimus universis quod inter nos et predecessores nostros ex una parte et capitulum Lausannense ex altera hactenus talis est observata consuetudo quod nos a non sequimur mulieres b de dominio nostro transferentes se per matrimonium seu alio modo c in dominio ipsorum, neque natos eorumdem mulierum, et predictum capitulum similiter non sequitur mulieres de dominio suo transferentes se per matrimonium seu alio modo d in e dominio nostro, et istam consuetudinem volumus observari deinceps inter nos et dictum capitulum. Et si forsan non esset bene observata f usque modo statuimus ad invicem ipsam in perpetuum firmiter g observandam, quod non solum de preteritis sed etiam de presentibus et futuris volumus observari. Quod ut ratum et firmum habeatur, sigillo nostro presentem paginam h fecimus roborari i. Datum et cetera.

a Sur n, tilde superflu. b Après mulieres, neque biffé. c seu alio modo adj. interl. d seu alio modo adj. interl. e in adj. interl. sur de exp. f Sur ta, tilde superflu. g Le ms. porte furmiter. h Le ms. porte pagimam. i i adj. interl. sur e exp. /231/


.XXXX VII. Crissie
Titre courant de la main B. Vers le milieu du bord supérieur du folio, signet noué.

240.   1227. — [Lausanne.]

Annonce de la transcription du rôle qui suit (no 241), faite sur l'ordre de Cono, prévôt de Lausanne.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 218.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII. fecit hec scribi C., prepositus Lausannensis, sicut invenit per recognitionem Aymonis maioris et quorumdam aliorum de Crissie.

241.   [1227.] — S. l.

Rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne à Crissier.

Main B et adjonctions de la main F.

La rédaction de ce rôle est vraisemblablement antérieure de peu seulement à sa transcription dans le cartulaire. Cf. supra, no 240.

Ed. : Martignier, p. 218.

Census de Crissie in vindemiis :
P. Matricularius .XX. denarios.
P. de Curtinal .II. solidos.
P. de Flunsel .XVIII. denarios.
Villicus .XII. denarios.
Suffisia .XII. denarios.
Losanna .XII. denarios.
P. dou Cruos .XIIII. denarios in Purificatione 1.
Iohannes Molendinarius .XII. denarios.
Uldricus dou Curtinal .XII. denarios.

Matricularius debet totum clausum suum facere et debet medietatem vini et pascere custodem et garcionem suum.
Vuillermus Faoz medietatem vini.
Usana medietatem vini et pascere custodem et socium suum.
Torens de Novales similiter.
Iacobus de Strata similiter. /232/
Amaldricus et Albertus li Espoinni similiter.
Filius Valdrade similiter.

Terragium accipimus in tribus tenementis : Fabri et Amaldrici et Alberti et Ricardi do Brest in frumento et avena et Torens de Novales .II. posas.

Magne menayde debent .III. panes et unum membrum carnium et .IIII. denarios pro vino, scilicet pro una cupa, et caponem in carniprevio.
P. do Cros .I. menaydes.
P. Faber .I. menaydes.
Ugo et Iacobus .I. menaydes.
Li Beens et participes sui .I. menaydes.
Amaldricus, filius Crissie, et Albertus d'Espoinni .I. menaydes.
Iohannes Alemannus .I. menaydes.
Nicholaus et Iohannes et Uldricus .I. menaydes.
Amico et Iohannes do Bussi .I. menaydes.
Valdrada .I. menaydes.
Iohannes Clavez .I. menaydes.
Usana do Clos .II. paria menaydarum et .I. caponem.
Iacobus de Mal Saveir .I. menaydes.
Richardus do Brest .I. menaydes.
Torens de Novales .II. paria menaydarum et .I. caponem.

Parve menayde debent .II. panes et unum membrum carnium.
Illi do Curtinal .I. menaydes.
Vualterus .I. menaydes.
P. do Flunsel .I. menaydes.
P., filius Vuillerme, .I. menaydes.
Iacobus de Mal Saveir .I. menaydes.
Villicus .I. menaydes.


Cris[sie]. [f. 47 v.]
Titre courant de la main B. La fin du mot se trouve au haut du f. 48 r.

Clausum de Crissie debent facere :
Ugo semel fodere et putare.
Iacobus similiter, et ipsi duo .V. vindemiatores. /233/
Li Beenz similiter.
P. de Strata similiter, et ipsi duo .V. vindemiatores.
Vuillermus li Glapins similiter.
Iohannes Alemannus similiter, et .V. vindemiatores.
Nicholaus similiter.
Uldricus similiter.
Iohannes, filius Ute, similiter, et ipse et Uldricus et Nicholaus .V. vindemiatores a.
Amico do Bussi putare.
Iohannes do Bussi putare, et ipse et Amico unum portitorem.
Vualdra et filii sui partim fossorare et partim putare.
Iohannes Clavez putare et fodere, et ipse et Vualdra .V. vindemiatores et unum portitorem.

Usana putare et .I. portitorem.
Girardus b de Chesauz miles dedit pro Philipo, fratre suo, .II. sestaria vini c que debebat P. Clavel de Crissie d.

Preposito debent avenam que dicitur soynni :
Iacobus et U. unam cupam.
Li Beens et socii sui .I..
Iohannes li Alamant .I..
Cil do Bussi .I..
Vualdrada et Iohannes Clavez .I. et nescio quis unam et isti se et animalia sua ad ligna preposito.

Omnes homines quos e habemus aput Crissie f debent talliam preter quam li Munnier. Villicus debet .XXX. solidos de plait et li Munnier .X..

Vinum censuale debent filii Vualdrade.

a Le ms. porte videmi. b Le ms. porte G. dans le texte et Girardus dans la marge. c vini adj. interl. d Girardus de Chesauz ... Crissie adj. de la main F. e qui corr. en quos de la main F. f habemus aput Crissie adj. interl. de la main F.
1 Le 2 février.

242.   [Fin XIIe - début XIIIe siècle.] — S. l.

Liste des donations faites par Vuillermus Gutrosus de Lausanne au chapitre et aux chanoines de Notre-Dame de Lausanne ainsi qu'à d'autres églises et établissements religieux. /234/

Main B.

Un personnage du nom de Vuillermus Guturosus, qui est vraisemblablement l'auteur même de cette donation, apparaît comme témoin dans un acte du cartulaire (cf. infra, no 392) non daté, mais antérieur à 1200. En 1238, la maison de Vuillermus Guturosus, vraisemblablement défunt, est mentionnée dans l'obituaire de Notre-Dame de Lausanne (cf. infra, no 905 a) comme propriété de Girardus de Burgo.

Ed. : Martignier, p. 220.

Hec est helemosina a Vuillermi Gutrosi, civis Lausannensis, qui emit capitulo beate Marie b Lausannensis quoddam alodium apud Crissie. Viginti duobus canonicis Lausannensibus dedit .XX II. marcas, unicuique marcam, ceteris canonicis unicuique .X. solidos ; operi sancte Marie .XX. marcas ; comfratrie c lampadarum .VIII. marchas ; leprosis d'Espesses .X. libras ; ecclesie sancti Marii marcam ; ad opus ecclesie sancti Petri marcam ; hospitali Lausannensi marcam ; ecclesie sancti Laurentii .X. solidos ; ecclesie sancti Stephani .X. solidos ; ecclesie sancti Pauli .X. solidos ; sacerdotibus Lausannensibus qui non habent ecclesias unicuique d. X. solidos. Diaconibus et ceteris clericis .LX. solidi distribuuntur a magistro Henrico. Matricularii .XX. solidos ; Ay. cappellano .X. solidos ; Vuillermo Pingui .X. solidos ; cappellano de Pullie .V. solidos ; ecclesie de Vizi .III. solidos ; ecclesie de Prillie .III. solidos ; abbatie de Lacu marcam ; abbatie de Montenons marcam ; abbatie de Alto Crest marcam ; abbatie de Alta Ripa marcam ; abbatie de Marsens marcam ; abbatie Fontis Andree marcam ; Hellacensi abbatie marcam ; Romano Monasterio marcam ; Paterniacensi monasterio marcam ; sororibus de Poisat dimidiam marcam ; sororibus de Revoria dimidiam marcam ; ecclesie de Marlie dimidiam marcam ; ecclesie de Sancto Germano dimidiam marcam ; Bonivardo, hospitalario de Lustrie, .XL. solidos ; ecclesie Sedunensi marcam ; abbatie Sancti Mauricii marcam ; ecclesie de Alpibus marcam ; ecclesie de Habundantia marcam ; pauperibus Monte Iovis marcam ; ecclesie de Bono Monte marcam ; ecclesie de Alion marcam ; Aldrico .XX. solidos.

a Hec est h répété en interl. et effacé. b Le ms. porte Mare. c Le ms. porte comfratre. d Après unicuique, s effacée. /235/


.XXXX VIII. [Cris]sie.
Titre courant de la main B. Le début du mot se trouve au haut du f. 47 v.
cop adj. mod. dans l’angle supérieur gauche du folio.

243.   1199, 2 mai. — S. l.

Copie du no 55.

Main de Cono d'Estavayer.

244.   1212. — S. l.

Copie du no 570.

Main de Cono d'Estavayer.

245.   1216, 11 décembre. — Crissier et Ecublens.

Copie du no 594.

Main de Cono d'Estavayer.

246.   1220 (n. st.), 16 février. — [Lausanne.]

Copie du no 644.

Main de Cono d'Estavayer.

247.   1220, 25 mai. — [Lausanne.]

Copie du no 655.

Main de Cono d'Estavayer.

248.   1221, 19 décembre. — [Lausanne.]

Copie du no 675.

Main de Cono d'Estavayer.


Crissie. [f. 48 v.]
Titre courant de la main B.

249.   1221, 20 décembre. — Lausanne.

Copie du no 676.

Main de Cono d'Estavayer.

250.   1222. — S. l.

Copie du no 679.

Main de Cono d'Estavayer. /236/

251.   [De 1222 à 1225.] — S. l.

Note rappelant qu'un champ sis à Crissier et faisant partie du fief que l'héritier d'Arnoldus tient du chapitre a été pris par des gens d'Ecublens.

Main de Cono d'Estavayer.

Le seul élément de datation précise de cette note est sa place dans le cartulaire, à l'intérieur d'une série chronologique de documents.

Ed. : Martignier, p. 225.

Campus qui est in introitu de Crissie, ultra aquam a dextris, est capituli et spectat ad illud feodum quod a eres domni Arnoldi abebat a capitulo, unde debebat quandam refeccionem. Sed eum auferunt illi de Escublens et si recuperatur debent augeri refectioni due cuppe frumenti.

a quod répété, non exp.

252.   1225, 8 juin. — Lausanne.

Copie du no 718.

Main de Cono d'Estavayer.

253.   1227, 15 août. — [Lausanne.]

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre P. dol Clos et les fils de Vualdrada de Crissier, mettant fin à leur différend au sujet des terres qu'ils tiennent du chapitre de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 225.

Com discordia verteretur inter a P. dol Clos et filios Vualdrade de Crissie, taliter fuit b pacificata quod filiis Vualdrade remansit totum tenementum c avi et avunculi eorum preter unam posam, et si predictus P. recederet ab abergemento capituli, dicta posa rediret ad filios Vualdrade. Data fuit etiam dicto P. terra quam dedit Vuido de Gumuens, que fuit vinea, scilicet una posa, et terra que dicitur les Cassins, scilicet tres pose. Pro dictis terris debet dictus P. et pro clauso Couvalou talliam et menaidas. Tenet d etiam de elemosina Thome celerarii unam posam terre infra clausum Couvalou, unde debet .XIIII. denarios in Purificatione beate Marie 1. Et filii Vualdrade debent talliam pro tenemento avi eorum preter talliam quam debebant. Dictum P. dol Clos e habergaverat capitulum ante, sed quia aduc non /237/ habebat terram quam sibi capitulum promiserat, superius nominatam terram ei assignavit capitulum. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., in die Assomcionis f beate Marie. Testes : C. prepositus, R. cantor, Vu. prior, G. sacrista, Io. celerarius, Ame., Io. de Cos., magister Vu., R. de Vuul., U. Da., G. de Bur..

a ter adj. interl. b Après fuit, lettre effacée. c tenementum adj. interl. d tnet corr. en tenet. e Cruos corr. en Clos. f Ascensionis corr. en Assomcionis.
1 Le 2 février.

254.   1227, 6 décembre. — Entre Villars-Ste-Croix et Mex.

Compromis entre Cono, prévôt de Lausanne, d'une part, et Azzo, Rodolfus et Iohannes de Sullens et Fichifuos de Daillens, d'autre part, mettant fin à leur différend au sujet du meurtre du frère de ces derniers par Bernardus, serviteur du prévôt, attaqué par le défunt à coups de couteau, à Crissier.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 226.

Quidam de domo prepositi, Bernardus nomine, accepit pingnus a villici de Crissie pro terragio capituli. Quidam homo domni de Cossonai insiluit in eum cum cultello evaginato volens eum percutere. Dictus vero Bernardus cavit ictum et illum accepit per crines et proiecit eum in terram et ille cecidit mortuus. Fratres vero defuncti insidiati fuerunt dicto Bernardo diucius et damna intulerunt hominibus capituli. Tandem ita fuit pacificatum quod prepositus fratribus defuncti dedit .IIII. libras et .VI. solidos, et ipsi, scilicet Azzo et Rodolfus et Iohannes de Sollens b et Fichifuos de Dallens fecerunt ei et servientibus suis et capitulo et suis et nominatim P. Donelui et omnibus spectantibus ad prepositum et capitulum pacem de se et omnibus sibi pertinentibus, et domnus de Cossonai cum eis et pro eis. Actum in campis inter Sanctam Crucem et Maaiz, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., in festo sancti Nicolai. Testes : C. prepositus, R. de Roveno, canonici Lausannenses, P. de Donelui clericus, Iohannes, domnus de Cossonai, Girardus et Vu. de Gumuens, P. Dapiferi de Lausanna, Stephanus de Cossonai, Cono de Vuillerens, Vu. Fereez, Reimundus de /238/ Pentala, milites c, Eimericus de Estavaiel, Nicolaus Tardis et Iacobus, filius eius, de Crissie.

a pingnus adj. interl. b Après Sollens, une rature. c Après milites, ee exp.

255.   1231, 15 août. — Lausanne.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Vu. et Martinus de Clauso, d'une part, et Albertus l'Esponni, d'autre part, mettant fin à leur différend au sujet d'un pré sis à Crissier.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 227.

Com discordia verteretur inter Vu. et Martinum de Clauso, fratres, ex una parte, et Albertum l'Esponni, ex altera, pro quodam prato, taliter fuit pacificata quod dictus Albertus a redderet dictis Vu. et Martino .VI. denarios annuatim pro dicto prato in festo sancti Iohannis 1. Actum Lausanne, in clastrulo prepositi, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX I., in Assumtione beate Marie. Testes : C. prepositus, P. de Donelui clericus, Vu. de Bussens et Vu. Brettuns, milites, Haimo Villicus, Iordanus, Iohannes d'Aslens, Ugo, P. de Prato, Vualterus. Fideiussores tenende concordie fuerunt ex parte b Alberti P. de Prato, Martinus de Vinie ; ex parte Vu. et Martini de Clauso fideiussores Ugo de Vinie et Faber.

a Après Albertus, al exp. b te adj. interl.
1 Le 24 juin.


.XXXX VIIII.

256.   1232, 11 juin. — [Lausanne.]

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Robertus de Crissier et Iacobus de Chevressy, mettant fin à leur différend au sujet d'un champ sis à Chevressy.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 227.

Controversia vertebatur inter Robertum de Crissie et Iacobum de Siwrissie super quodam campo duarum posarum quod iacet /239/ sub Siwrissie a. Robertus dicebat quod ...b de Vinnie erat liber homo et alodium suum acceperat a capitulo et capitulum ei dederat campum illum. Iacobus dicebat quod Vu. de Escublens, canonicus Lausannensis, haberiaverat eum de campo illo pro .II. solidis et .II. albis panibus reddendis annuatim capitulo in festo sancti Michaelis 1 et nullam aliam terram tenebat a capitulo et ipsam tenuerat per .XX V. annos. Et Robertus dicebat c quod uxor sua, que erat eres illius de Vinnie orfana et parvula, exulaverat propter vuerram. Hec discordia taliter fuit sedata quod Robertus guerpivit dictum campum Iacobo et Iacobus dedit ei .XV. solidos et debet capitulo reddere dictum censum. Actum in claustro, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., in festo sancti Barnabe apostoli. Testes : C. prepositus, Io. cantor, Ia. de Bur. celerarius, R. de Vuul., canonici, Vu. de Vuulflens la Vila et ...d de Crissie, sacerdotes, P. de Donelui clericus, P. de Duin et Girardus de Gumuens, milites, villicus de Crissie et frater suus, Iordanus de Crissie et duo molendinarii, fratres, et Faber et P. de Siwrissie et alii multi.

a Après Siwrissie, et effacé. b La place du nom est laissée en blanc dans le ms. c Le ms. porte didibat. d La place du nom est laissée en blanc dans le ms.
1 Le 29 septembre.

257.   1225, 11 novembre. — [Lausanne.]

Reconnaissance par Uldricus de Crissier, fils illégitime d'une femme de Besançon, à Cono, prévôt de Lausanne, de ce qu'il est homme du chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 228.

.XII., .VI., .I.a
Uldricus de Crissie, filius cuiusdam mulieris de Bisuncio, sed non de legitimo matrimonio, recognovit pro domino beatam Mariam et C., prepositum Lausannensem. Actum in claustrulo prepositi, anno ab incarnatione Domini .M CC XX V., in festo sancti Martini. Testes : R. de Ro. canonicus, P. de Vuillens, Amico de Crissie, P. de Donelui.

a En marge. /240/

258.   1230, 9 juillet. — Lausanne.

Donation par Vuillermus d'Ecublens, dit li Raschais, chevalier, à Notre-Dame et au chapitre de Lausanne, de Perier, fils de Iohannes de Crissier, que le chapitre tiendra pour libre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 228.

Vu. de Escublens miles, dictus li Raschais, dedit beate a Marie et capitulo Lausannensi per regulam super altare Perier, filium Iohannis de Crissie, ita quod capitulum eum pro libero homine haberet, et dedit capitulo quidquid in eo iuris habebat, salvo si alicui pro terra unde b censum debebat censum pro terra solveret. Actum Lausanne, ante maius altare, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX., .VII. ydus iulii. Testes : C. prepositus, Io. succentor, Ia. de Gral., R. de Ro., Vu. de Gu., canonici, Giroldus, filius Annetam, Albertus de Estavaiel, Andreas Pollie, P. Mieta, clerici, Iohannes de Ultra Iurim et quidam alii. Et hoc dixit dictus Vu. d'Escublens quod faceret grentare uxorem suam et filios et c ...

a Après beate, meate exp. b unde adj. marg., lecture douteuse. c La transcription est interrompue dans le ms.


[f. 49 v.] Feuillet blanc.
.L. Maisirie.
Titre courant de la main B.

259.   1228, 31 août. — [Lausanne.]

Annonce de la transcription du rôle qui suit (no 260), faite sur l'ordre de Cono, prévôt de Lausanne.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 229.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII., .II. kalendas septenbris, fecit hec scribi C., prepositus Lausannensis.

260.   [1228.] — S. l.

Rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne à Mézery. /241/

Main B.

La rédaction de ce rôle est vraisemblablement antérieure de peu seulement à sa transcription dans le cartulaire. Cf. supra, no 259.

Ed. : Martignier, p. 229.

Apud Maisirie debent li Cuchart .III. solidos in Pascha et .III. solidos in festo sancti Michaelis 1 et .IIII. albos panes et .III. cupas avene.
Albertus .XII. denarios et .II. albos panes et .I. cupam avene.
Petrus li Pitez .XII. denarios et .II. albos a panes et .II. cupas avene.
Michael .XII. denarios.
Tenementum Vuillermi Beuvi .I. cupam avene in Nativitate Domini 2 pro quodam casali quod est iusta casale Aymonis.

Decimam habet ibi capitulum.

Talliam debent ibi Bertoldus, Martinus, Iohannes et Petrus, Vuillermus et fratres sui et Aymo et debet .I. modium, medietatem frumenti et medietatem avene, pro clauso quamdiu capitulo placuerit.

Vuandalbor de Puteo dedit ibi b super alodium suum .VI. denarios censuales.
Torens de Jothens et fratres sui .IIII. solidos in festo sancti Michaelis et .II. panes albos et terragium terre quam habent ad Maisirie.
Stephanus Marchianz de Prilie .II. albos panes et decimam et terragium terre quam tenet ad Maisirie et dominium et .V. solidos de placito in mutatione domini et c vaxalli.

a s interl. b Le ms. porte idi. c La forme du sigle et est insolite.
1 Le 29 septembre. 2 Le 25 décembre.

261.   [Vers 1214.] — S. l.

Copie du no 564.

Main B.

262.   1217 (n. st.), 12 mars. — Lausanne.

Copie du no 597.

Main B. /242/


Maisirie. [f. 50 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer

263.   [Vers 1230.] — S. l.

Copie du no 196.

Main de Cono d'Estavayer.

264.   1235. — [Lausanne.]

Annonce de la transcription par Cono, prévôt de Lausanne, de la charte qui suit (no 265), contenue dans un ancien cartulaire de Notre-Dame de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 231.

Hec scripsit C., prepositus Lausannensis, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., sicut scriptum invenit in antiquissimo cartulario beate Marie Lausannensis.

265.   929, 4 mars. — S. l.

Prestaria par laquelle Libo, évêque de Lausanne, et les chanoines de Notre-Dame concèdent au prêtre Vitalis, en retour de biens sis à Mézery donnés par lui aux dits chanoines, l'usufruit de ces mêmes biens et d'autres sis dans le pays de Vaud.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 231 ; Zapf, p. 53 (daté : 928, 5 mars ; très abrégé).— Reg. : Hidber, no 998 ; Forel, no 133 ; M.D.S.R., t. XXIV, p. 160 ; Chapuis, p. 14, no 9 et p. 17, no 35.

Dilecto atque amabile Vitale presbitero nos, in Dei nomine, Emmo presbiter, Beroldus sacrista, Aymo lector, Ieronimo presbitero, Desiderio levita ceterique fratres ubi presente tempore sancte Dei ecclesie die noctuque serviendum. Dum non est incognitum quod res tuas que sunt sitas in pago Lausannense, in fine Runingorum, in villare Masiriaco, casale .I. com casa suprastante, com exio et regressio, et vineas .III. ad ipso casale aspiciente ubi potest colligere vinum caradas .III., terra laborativa ad modios .XX., prata ubi potest colligere fenum caradas .III., quidquid in ipso villare sum visus habere vel possidere seu ad ipso casale aspiciente per epistolam donationis ad /243/ sacrosancte Dei ecclesie vel ibidem Deo servientibus a legasti et postea fuit tua b peticio, et nostra benivolencia hoc tibi non denegavimus, ut ipsas res et alias res que sunt sitas in pago Vualdense, in fine Graniacense, in villare Donaciaco, capella .I. com farinario sub usum et fructum ad meliorandum vel excolendum, sub protectione sancte Marie Lausannensis et nostrum in beneficium habere debeatis, ea vero ratione ut annis singulis in festivitate sancte Marie 1 censum in argento solidorum .III., et post tuum discessum, quandoquidem Deus voluerit, heres tuus persolvat censum tritici modium c .I., vinum modium .I., denarios solidos .II., et si de ipso censo negligentes apparueritis, ipsas d res amittatis e, et aliubi ipsas res nec dare nec vendere potestatem habeatis, et hec prestaria ac si semper de quinquennio f in quinquennium g non sit opus renovari stipulatione subnixa. Ego Libo, misericordia Dei humilis episcopus, hanc prestariam a me factam relegi et subscripsi. Emmo prepositus subscripsi. Aymo presbiter sive lector subscripsi. Iohannes presbiter subscripsi. Item Siefredus levita subscripsi. Berengarius levita subscripsi. Samson presbiter subscripsi. Antoldus presbiter subscripsi. Ego in Dei nomine Bertoldus h levita sive sacrista hanc prestariam rogitus scripsi et subscripsi. Datavi die mercuris, .IIII. nonas martii, anno .XVII. regnante domno rege nostro Ruodolfo i, filio Ruodolfi regis.

a Après servientibus, de exp. b Après tua, voluntas exp. c Le ms. porte ood, le d étant barré. d Le ms. porte ipas. e Avant m, p exp. f quinquennium corr. en quinquennio. g in quinquennium adj. marg. h t adj. interl. i u adj. interl.
1 L'indication de la date est trop vague pour permettre de préciser à quelle fête de la Vierge il est fait allusion.


.L I.
+ .L I. 1o adj. mod. au haut du folio. La foliotation originale se trouve à mi-hauteur du folio.

266.   1237, 13 octobre. — Lausanne.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Lambertus de Mézery et Petrus, son frère, d'une part, et Martinus, leur /244/ oncle, d'autre part, mettant fin à leur différend au sujet d'une succession.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 233.

Lambertus de Maisirie et P., frater suus, calumpniabantur Martino, avunculo suo, partem a patris sui et matris apud Maisirie et illud quod ipse inde extracsserat preter servicium capituli et terram avunculi sui. Hec ita fuerunt pacificata quod Martinus eis dedit pro omnibus supradictis calupniis .VI. solidos et ipsi debent esse wuerent de Falcone, fratre suo, et quam cito dicti fratres voluerint, habeant terram suam et deserviant. Quod si non fecerint, capitulum post triennium faciet de terra voluntatem suam donec ipsi veniant super terram eam deservire. Actum Lausanne, in caminata prepositi, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VII., tercio ydus octobris. Testes : C. prepositus, R. de Ro., Ia. de Burgo celerarius, canonici, Albertus et P. de Estavaiel, clerici, Vu., dominus de Estavaiel, Cono de Combremunt, Umbertus de Forest, P. Franceis de Lausanna. Dictum fuit etiam de subterraneo quem Martinus fecerat quod si est super casale supradictorum puerorum, vel Martinus eis recompenset aliud casale ad arbitrium bonorum virorum, vel pueri recompensent ei espensas et habeant b subterraneum.

a Après partem, quam habere biffé. b Après habeant, c exp.


[f. 51 v.] Feuillet blanc.
.L I. [a] Joutens.
Titre courant de la main B. + 2o adj. mod. après .L I.. Dans l'angle supérieur de droite du folio, signet noué.

267.   1228, 31 août. — [Lausanne.]

Annonce de la transcription du rôle qui suit (no 268), faite sur l'ordre de Cono, prévôt de Lausanne.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 234.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII., .II. kalendas septenbris, fecit hec scribi Cono, prepositus Lausannensis. /245/

268.   [1228.] — S. l.

Rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne à Jouxtens.

Main B.

La rédaction de ce rôle est vraisemblablement antérieure de peu seulement à sa transcription dans le cartulaire. Cf. supra, no 267.

Ed. : Martignier, p. 234.

Vuarnerus et socii sui a .XII. denarios de fenagio in festo sancti Iohannis 1 et terragium tenementi sui et medium vinum.
Vuillermus cantor dedit apud Joutens .III. posas terre.

a et socii sui adj. interl.
1 Le 24 juin.


[f. 51 a v.] Feuillet blanc.
.L II. Chavuornay.
Titre courant de la main B.

269.   1228, 31 août. — [Lausanne.]

Annonce de la transcription du rôle qui suit (no 270), faite sur l'ordre de Cono, prévôt de Lausanne.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 234.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII., .II. kalendas septenbris, fecit hec scribi C., prepositus Lausannensis.

270.   [1228.] — S. l.

Rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne à Chavornay.

Main B.

La rédaction de ce rôle est vraisemblablement antérieure de peu seulement à sa transcription dans le cartulaire. Cf. supra, no 269.

Ed. : Martignier, p. 234.

Apud Chavornai habemus ecclesiam cum appendiciis a.
Domina Petronilla, soror Vuillermi Rufi, debet b .X. solidos in nativitate sancte Marie 1.
Uldricus et filii Cichardi militis .V. solidos in nativitate beate Marie. /246/
Matricularius .IIII. solidos et .II. albos panes in nativitate beate Marie et vuastellum et caponem in carniprivio.

a Apud... appendiciis ajouté après coup, de la même main. b debet adj. interl.
1 Le 8 septembre.

271.   1217, 6 août. — Lausanne.

Copie du no 602.

Main J.


[f. 52 v.] Feuillet blanc.
.L III. Evonant.
Titre courant de la main B.

272.   [De 1227 à 1230.] — S. l.

Rôle des biens du chapitre de Lausanne sis à Yvonand.

Main B.

Ce rôle est peut-être contemporain des autres rôles transcrits dans le cartulaire par les soins du même scribe, en 1227 et 1228 (cf. supra, nos 241, 260, 268 et 270) ; il a été vraisemblablement transcrit à l'occasion du différend évoqué dans l'acte qui suit (cf. infra, no 273), en 1230.

Ed. : Martignier, p. 235.

Apud Evonant habet capitulum ecclesiam cum appendiciis ex donatione Amedei, episcopi Lausannensis.
Habet etiam ibi et habebat ante dictam donationem, sicut audivimus ab antiquis, quandam decimam que dicitur decima beate Marie et decimam de Cheres et de Aressoules et de Foucimani.

273.   1230, 19 mai. — Yvonand.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Petrus, chapelain d'Yvonand, mettant fin à leur différend au sujet des dîmes d' Yvonand.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 235. — Reg. : Diesbach, p. 56.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX., dominica post Ascensionem, venit C., prepositus Lausannensis, apud Evonant, /247/ et quia a discordiam que erat inter capitulum et P. b capellanum super decimis, quia capellanus habebat ecclesiam ad censum a capitulo et capitulum habebat preter ecclesiam decimam beate Marie apud Evonant et decimam de Cheres, convenerunt ita quod capellanus posuit bannum et precepit per excommunicationem illis de Evonant et illis de Cheres quod recognoscerent quod spectaret ad decimam ecclesie de Evonant et quod ad decimam beate Marie et quod ad decimam de Cheres, et recognoverunt quod semper viderant decimam super Balmam cum decima de Cheres et decimam de campo qui dicitur Preveranios cum decima de Cheres, sed terragium campi erat ecclesie de Evonant, sed a loco qui dicitur des lo Passior vers Evonant es Monz erat ecclesie de Evonant. Recognoverunt etiam quod de terra illorum de Sancto Cristoforo erat decima tota beate Marie. De alodiis vero P., militis de Evonant, et illorum de Corcales et Buomundi de Crosnai militis erat medietas decime beate Marie et medietas ecclesie de Evonant. Des Domegieles vero erat medietas decime ecclesie de Evonant et de quolibet casali vacuo erat decima, scilicet una gelima vel dimidia cuppa frumenti, ecclesie. Actum ante ecclesiam de Evonant. Huic recognitioni interfuerunt C. prepositus, C. de Fonz, R. de Roveno, canonici Lausannenses, P. de Orsens et Vu. de Evonant, sacerdotes, Iocerandus de Estavail et P. de Donnelue et Agnus de Pinei et Iacobus, clerici, P. de Evonant miles, Vu. de Estavail et Vu. de Fonz, domicelli, Iohannes, magister operis de Lausanna, et fere omnes illi de Evonant et de Cheres. Fuit etiam recognitum quod de pratis ruptis et novalibus et usamentis erat decima primi anni ecclesie.

a Le texte du ms. est corrompu. Il faut ou bien corriger quia en une préposition telle que super, en faisant de discordiam le régime de convenerunt qui suit, ou bien admettre que par suite d'un bourdon, un membre de phrase est tombé après quia. b P. adj. interl.

274.   1236 (n. st.), janvier. — Estavayer.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Haimo de Font, d'une part, et Uldricus Dapiferi et Vuillermus de Gruyère, chanoines de Lausanne, d'autre part, mettant fin à leur différend au sujet d'une redevance en froment et en avoine acquise /248/ par le dit Haimo aux Arrissoules, dans la prébende des dits chanoines.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 236. — Reg. : Diesbach, p. 63.

Haimo de Fonz accepit in porcione Ul. Dapiferi et Vu. de Grueria apud Aressules .XIII. cuppas frumenti et .XVI. cuppas avene. Tandem ita convenerunt inter dictum Haimonem a et Vu. de Grueria quod Haimo quitam clamavit supradictam calupniam. Actum apud Estavaiel, retro ecclesiam, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., mense ianuario. Testes : C. prepositus, R. de Ro., canonici Lausannenses, P. de Donelui clericus, Vu. et Reinaldus, domini de Estavaiel, et Vu. et P., filii dicti Reinaldi, Vu. de Frasses miles et alii multi.

a Après Haimonem, de exp.

275.   [1236] (n. st.), 5 février. — Lausanne.

Confirmation par Uldricus Dapiferi, chanoine de Lausanne, de l'accord précédent (no 274).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 237.

Huic concordie prebuit assensum Ul. Dapiferi, canonicus Lausannensis, apud Lausannam, in festo sancte Agate, qui partem abebat in dicta portione com supradicto Vu. de Grueria.

276.   1010 (n. st.), 18 janvier. — Orbe.

Charte par laquelle Rodolphe III, roi de Bourgogne, donne à l’église Notre-Dame de Lausanne la moitié de la villa d'Yvonand, enlevée à la dite église par les prédécesseurs du dit Rodolphe.

Main de Cono d'Estavayer.

Tous les éléments de la date concordent, sauf l'indication du quantième de la lune. Le 18 janvier 1010, la lune était à son 29e jour. Original perdu. Zapf, loc. cit. infra, dit l'avoir vu aux Archives de l'Etat de Berne. Le texte donné par cet éditeur ne diffère pas notablement du texte du cartulaire. Il n'est pas certain que Zapf n'ait pas pris une copie ancienne sur parchemin pour l'original. —

Ed. : Martignier, p. 237 ; Schœpflin, Hist. Zar. Bad., t. V, p. 17, no 10 (daté : 1009, 18 janv. ; très abrégé) ; Zapf, p. 71 (daté : 1009, 18 janv.) ; Gallia Christiana, t. XV, Instr., col. 135 (id.). — Reg. : Böhmer, Reg. /249/ Karolorum, no 1521 (daté : 1009, 18 janv.) ; Hidber, no 1231 ; Forel, no 263 ; Dufour, no 113.

In nomine sancte et individue a trinitatis Ruodulfus, divina favente clemencia rex. Sanctas Dei ecclesias a Deo devotis fidelibus viris constructas eorumque elemosinarum largitionibus locupletatas, dum nemo recte credencium abneget, equm est nostrique precipue officii proprium ut si qua eis aut violenta manus presumptuose diripuit aut forte valencior indiscrete et non iure austulit, regia autoritate restituantur. Quapropter noverit sancta mater ecclesia


[f. 53 v.]

catholica com filiis suis vivis et victuris qualiter ob anime b nostre remedium humilesque petitiones Agaldrudis regine, coniugis nostre dilectissime, necnon et petitiones Burcardi archiepiscopi, fratris nostri cari, devotasque petitiones episcoporum Hugonis et Anselmi c comitumque Ruodulfi et Bertulfi interventumque d Henrici episcopi nobis per omnia fidelissimi e, reddimus sancte Dei genitrici Marie ad episcopatum Lausannensem f, cui ipse preesse videtur, medietatem Evonant ville, sicut antiquis determinationibus illo appendebat eo tempore quo antecessores nostri, causa ingruencium g necessitatum, inde austulerunt, sic illuc reddimus, com ecclesia superstante et vineis et pratis, silvis, aquis aquarumque decursibus, molendinis, piscationibus omnibusque ad illam medietatem pertinentibus, in omnibus usibus et utilitatibus, sicut Tuto quidam, quamquam iniuste, visus est possidere quousque vite regnique nostri insidiator et preiudicatus impugnator quidquid in regno nostro habere visus est legibus amisit. Volumus ergo ut deinceps ad episcopatum Lausannensem subiectum illo serviat et Henrico episcopo et illi quemcomque Deus ei subrogaverit per successiones eternas, nemine contradicente et inquietante. Situm est in comitatu. Ut hec a nobis facta credantur et a posteris nostris non infringantur, manu nostra roboravimus et sigillari iussimus. Signum domni Ruodulfi regis piissimi. Pandulfus cancellarius recongnovi. Data .XV. kalendas februarii, luna .XXX., anno /250/ ab incarnatione Domini .M VIIII., regnante domno Ruodolfo rege anno .XVII. Actum Urbem.

a Le ms. porte invidue. b i adj. interl. c Après Anselmi, comitum exp. d Après in, lettre biffée et exp. e Le ms. porte fidessimi. f Sur la première a, tilde superflu. g Après ingruencium, negotiorum exp.


[f. 54] Feuillet manquant.
[f. 55] Feuillet manquant.
[f. 55 a r.] Feuillet blanc.
Le f. 55 a est une étroite bande de parchemin cousue au f. 56.
[f. 55 a v.]

277.   S. l. n. d.

Note sur les droits de l'évêque de Lausanne sur la terre de feu Rodulfus de Bertigny, chevalier.

Main L'.

Aucun élément ne permet de dater avec précision cette note. Rodulfus de Bertigny apparaît dans un rôle non daté du cartulaire (cf. supra, no 227), et dans un acte non daté, publié par M. Maxime Reymond dans la Revue d'histoire ecclésiastique suisse, t. I (Stans, 1907), p. 109 et n. 1. Cet acte est conservé aux Archives cantonales Vaudoises, cote C IV 13, et M. Reymond le date de 1192 environ. L'anniversaire de Rodulfus était célébré le 25 décembre (cf. infra, no 905 a). Cette note est de la fin du XIIe siècle ou de la première moitié du XIIIe.

Ed. : Martignier, p. 241.

Sasire potest et debet episcopus terram Rodulfi, militis de Britinnie, quia obiit sine herede.

278.   S. l. n. d.

Note sur les droits du chapitre de Lausanne sur une terre sise à Avry.

Main L'.

Aucun élément ne permet de dater avec précision cette note qui est de la fin du XIIe siècle ou de la première moitié du XIIIe.

Ed. : Martignier, p. 241.

Apud Avri obiit sine herede quidam qui tenebat lunagium quod debebat .II. solidos, quod sasire potest capitulum. /251/

279.   [Après 1204 (n. st.), 15 janvier.] — S. l.

Note sur les droits du chapitre de Lausanne à Autafond.

Main L'.

M. le Prof. Henri Meylan m'a fort aimablement signalé un texte qui permet d'identifier Umbertus d'Oujon. Il s'agit d'une charte d'Amedeus, seigneur de Gex, en faveur d'Oujon, du 17-18 décembre 1210 (cf. M.D.S.R., t. XII, p. 58). Dans la liste des témoins se trouve un moine d'Oujon, Unbertus de Ponte. C'est l'ancien chanoine de Lausanne de ce nom, qui était encore chanoine le 15 janvier 1204 (cf. supra, no 121).

Ed. : Martignier, p. 242.

Apud Autafonz habet ecclesia Lausannensis a decimam que a scientibus debet inquiri, quam frater Umbertus de Alione, dum esset canonicus Lausannensis, recuperavit et revocavit, nam de ea quidam presbyter teuthonicus filiam suam maritaverat.

a Lausannensis adj. interl.

280.   S. l. n. d.

Note sur les biens du chapitre de Lausanne sis à Lessoc.

Main L'.

Aucun élément ne permet de dater avec précision cette note. Uldricus Rufus de Gruyère est cité à deux reprises par M. Maxime Reymond dans ses Dignitaires, p. 243 et p. 358. A la p. 243, Uldricus Rufus est signalé «vers 1234», sans que la source de cette indication soit mentionnée. A la p. 358, Uldricus Rufus est dit «chanoine avant 1236», avec un renvoi à la p. 242 de Martignier, qui correspond au no 280. Il semble que nous ayons là la seule mention connue de ce chanoine, et la date proposée par M. Reymond paraît arbitraire. Le fait qu' Uldricus Rufus n'apparaît pas dans la division des prébendes de 1233 (cf. infra, no 835) contribue à infirmer la datation de M. Reymond. Cette note est de la fin du XIIe siècle ou de la première moitié du XIIIe.

Ed. : Martignier, p. 242.

Apud Alesoz habemus tenementum quod dedit Uldricus Rufus de Grueri, canonicus Lausannensis a, quod erat allodium suum.

a Après Lausannensis, et effacé.

281.   S. l.n.d.

Note sur un fief du prévôt de Lausanne sis à Montimarascon, inféodé au seigneur de Rue.

Main L'.

Aucun élément ne permet de dater avec précision cette note qui est de la fin du XIIe siècle ou de la première moitié du XIIIe.

Ed. : Martignier, p. 242. /252/

Apud Montimarascon habet dominus de Rota feodum a preposito a Lausannensi.

a Le ms. porte prepoito.


.L VI. Balmetta Sancti Desiderii, Ferreres, Escleppens, Mormunt, Dallens.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer

282.   814, 28 juillet. — S. l.

Preceptum par lequel Louis le Débonnaire donne à l'église Notre-Dame de Lausanne la cellule de la Grand'Baume, dédiée à St-Didier, et la villa d'Eclépens.

Main N.

Cf. infra, no 283, une deuxième copie de ce preceptum, comprenant quelques interpolations.

Ed. : Martignier, p. 238 ; Besson, Contribution, p. 132 (daté : 814 /15, 28 juillet). — Reg. : Hidber, no 258 ; Forel, no 50 ; Böhmer-Mühlbacher I, no 509 ; Böhmer-Mühlbacher II, no 528. Cf. également infra, la bibliographie du no 283.

In nomine domini Dei et salvatoris nostri Ihesu Christi, Hludovicus, divina ordinante prudentia imperator augustus. Quidquid enim pro obportunitate servorum Dei agimus, hoc nobis ad eternam retribucionem pertinere confidimus ; igitur notum sit omnium a fidelium nostrorum sollertie, presentium scilicet et futurorum, quia placuit nobis ad matrem ecclesie sancte Marie Lausonne propter congregationem ibidem consistentium ad supplementum eorum aliquid de rebus proprietatis nostre concedere atque per hoc preceptum nostrum confirmare, id est quamdam cellulam b que est in eodem pago Lausonnensi, super rivulum qui vocatur Venobia, nuncupante Balmeta, que est constructa in honore sancti Desiderii, unacum villa que dicitur Scepedingus, habentem plus minus colonicas .XX. cum domibus et edificiis, mancipiis, colonis, terris, pratis, pascuis, silvis, aquis aquarumque decursibus, quesitum et inquirendum quidquid in eisdem locis nostra iusta videtur esse possesio, totum a die presente et deinceps in iure ipsius sancte ecclesie tradimus dominationem ad necessitates videlicet fratrum ibidem Deo famulantium supplendas et ad pauperes /253/ alendos, ut c futuris temporibus in nostra elemosina ibidem, Deo opitulante, proficiat in augmentum. Precipientes ergo iubemus d ut e nullus ex fidelibus sancte f Dei ecclesie ac nostris adversus supradictam ecclesiam vel ad eius rectores aliquam contrarietatem facere temptet, sed liceat ipsas res sicut superius intulimus iure perpetuo habere atque absque alicuius resultacione perennis temporibus tenere atque possidere. Et ut g hec donatio precepcionis nostre per curricula annorum inconvulsa valeat manere et a fidelibus sancte Dei ecclesie melius credatur vel conservetur, manu propria subscripsimus et de anulo nostro subter iussimus sigillari. Data .V. kalendas augusti, anno primo, Christo propicio, imperii nostri, indiccione .VII..

a omnibus corr. en omnium. b e adj. interl. sur lettre biffée. c t interl. d e adj. interl. sur e exp. e t interl. f Après sancte, D Dei e exp. g t interl.

283.   814, 28 juillet. — S. l.

Preceptum par lequel Louis le Débonnaire donne à l'église Notre-Dame de Lausanne la cellule de la Grand'Baume, dédiée à St-Didier, des biens sis à Ferreyres, la villa d'Eclépens et le Mormont.

Main N.

Cf. supra, no 282, une première copie de ce preceptum, qui ne comprend pas les passages relatifs à Ferreyres et au Mormont.

Ed. : Martignier, p. 239 ; Zapf, p. 1 (daté : 815, 28 juillet) ; Gallia Christiana, t. XV, Instr., col. 125 ; Besson, Contribution, p. 132 (daté : 814/15, 28 juillet). — Trad. : Verdeil I, p. 39 (daté : 815, 27 juillet) ; Verdeil II, p. 36 (id.). — Reg. : Böhmer, Reg. Karolorum, no 214 ; Forel, no 50 ; Th. Sickel, Regesten der Urkunden der ersten Karolinger (751-840) (Wien, 1867), p. 87, no 11 ; Böhmer-Mühlbacher I, no 509 ; Böhmer-Mühlbacher II, no 528 ; Chapuis, p. 13, no 1. Cf. également supra, la bibliographie du no 282.

In nomine domini Dei et salvatoris a nostri Ihesu Christi, Hludovicus, divina ordinante providencia imperator augustus. Quidquid enim pro obportunitate servorum Dei agimus, hoc nobis ad eternam retributionem pertinere confidimus. Igitur notum sit omnium fidelium nostrorum sollercie, presentium scilicet et futurorum, quia placuit nobis ad matrem ecclesie sancte Marie Lausonne, ubi Fredarius episcopus, autore Deo, preest, propter congregationem ibidem consistencium, ad supplementum /254/ eorum aliquid de rebus proprietatis nostre concedere atque per hoc preceptum nostrum confirmare, id est quamdam cellulam que est in eodem pago Lausonnensi, super rivulum qui vocatur Venobia, nuncupante Balmeta, que est constructa in honore sancti Desiderii, una cum porcione nobis debita in Forrarias b vel villa que dicitur Sclepedingus cum ruboria qui vocatur Mauro Monte, habentem plus minus colonicas .XX., cum ecclesiis, domibus, edificiis, mancipiis, colonis, terris, vineis, pratis, pascuis, silvis, aquis aquarumve decursibus, quesitum et inquirendum quidquid in eisdem locis nostra iusta videtur possessio, totum a die presente et deinceps in iure ipsius sancte ecclesie tradimus dominationem, ad necessitatem videlicet fratrum ibidem Deo famulantium supplendas et ad pauperes alendos, ut c futuris temporibus in nostra elemosina ibidem, Deo opitulante, proficiat in augmentum. Precipientes ergo iubemus ut d nullus ex fidelibus sancte Dei ecclesie ac nostris adversus predictam ecclesiam vel ad eius rectores aliquam calumpniam inferre aut aliquam contrarietatem facere temptet, sed liceat ipsas res sicut superius intulimus iure perpetuo habere atque absque alicuius resultacione perennis temporibus tenere atque possidere. Et ut e hec donatio precepcionis nostre per curricula annorum inconvulsa valeat manere et a fidelibus sancte f Dei ecclesie melius credatur vel conservetur, manu propria subscripsimus et de anulo nostro subter iussimus sigillari. Data .V. kalendas augusti, anno primo, Christo propicio, imperii nostri, indictione .VII..

a In nomine domini Dei et sa répété et exp. b o répété et exp. c t interl. d t interl. e t interl. f Après sancte, D Dei exp.

284.   1236, 18 novembre. — [Lausanne.]

Donation par Falco de Daillens, donzel, au chapitre de Lausanne, de divers biens qu'il avait en alleu à Daillens, et inféodation par le chapitre au dit Falco de ces mêmes biens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 241.

Feodum a. Carta b.
Falco de Dallens domicellus dedit beate Marie et capitulo /255/ Lausannensi .XVI. posas terre et prata ad .III. carratas c feni et .I. ochi unius pose et medietatem cuiusdam nemoris quod dicitur ... d et .VI. panes censuales, de quibus debet villicus .IIII. ... et e ... et capitulum dedit ei .VI. libras et .X. solidos. Hec dedit dictus Falco pro anima sua in alodio, et capitulum dedit ei dictas f .XVI. posas et prata et ochiam in feodum, et dictos .VI. panes debet habere capitulum statim et semper. Post dictum vero Falconem debet habere heres suus dictas .XVI. posas et prata et ochiam et medietatem nemoris pro .V. solidis censualibus et facere ominium ligium capitulo. Dictus Falco faecit ominium ligium in manus C. prepositi, ad opus capituli. Actum in capitulo, anno Domini .M CC XXX VI., in octava beati Martini. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, G. de Fonz, N. de Cha., P.


[f. 56 v.]

de Vi., Io. succentor, Ame., R. de Ro., Ia. de Gral. g, R. de Vuul., U. Da. h, G. de Bur., Ia. de Bur. celerarius, Vu. de Gu., P. de Sancto Mar..

a En marge. b En marge. c as adj. interl. d La place du nom est laissée en blanc dans le ms. e et est précédé et suivi d'un espace laissé en blanc dans le ms. f as interl. g Ia. de Gral. adj. interl. h Da. adj. interl. sur de exp.


.L VII. Espaninio.
Titre courant de la main B. Au bord inférieur du feuillet, signet noué.

285.   1225, 31 octobre. — [Lausanne.]

Donation par Gichardus de Chastellonet au chapitre de Lausanne de ses droits sur un homme d'Epalinges.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 242.

Carta a.
Gichardus de Chastellonet guerpivit et dedit capitulo Lausannensi quidquid iuris vel calupnie habebat in Iohanne de Chastellonet, qui morabatur apud Espaningium, et heredibus /256/ suis, et ille dedit ei .XX. solidos. Actum anno incarnationis dominice .M CC XX V., in lobio episcopi b, in vigilia Omnium Sanctorum. Testes : Vu. episcopus, C. prepositus, G. Da., N. de Cha., G. Car., Ul. Da., P. de Vi., Ame., canonici, Petrus de Alta Villa, Girardus de Gumuens, milites, Petrus Girardi, Girardus Mastins et alii plures.

a En marge. b in lobio episcopi adj. marg.

286.   1225, 31 octobre. — [Lausanne.]

Confirmation par Jacobus, frère de Gichardus de Chastellonet, de la donation qui précède (no 285).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 242.

Idem grentavit a Iacobus, frater dicti Gichardi, eadem die, in Burgo, coram multis.

a Le ms. porte gretavit.

287.   [Vers 1225.] — S. l.

Rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne à Epalinges.

Main de Cono d'Estavayer.

Ce rôle est vraisemblablement contemporain des deux actes qui précèdent (nos 285 et 286). Il est postérieur dans tous les cas au rôle qui suit (no 288), qui date des environs de l'an 1200 et se trouvait déjà transcrit sur le f. 57 r. au moment où les nos 285 à 287 y ont été ajoutés.

Ed. : Martignier, p. 242.

Albertus Barba et Uldricus, nepos suus, debent .I. menaidas.
Guido de Portis pro terra Durandi Salvagii .I. menaidas.
Giroldus et Haimo et Engalgiers .II. menaidas.
Tiebertus et Guido de Portis .I. menaidas.
Vuillelmus et Petrus .I. menaidas.
Iohannes et Iordanus et Iohanna .I. menaidas.
Uldricus et Besenchuns et Vulelmus .I. menaidas.
Besenchuns et Uldricus, Vuulelmus et Iohanna et Amaldricus .I. menaidas pro viridario cum appendiciis.
Ecce .IX. menaide.
Decimas nescimus quis debet, sed terra ibi est.
Pro terracio recipitur sub villa .VIIa. gelima.
In ochiis nichil recipitur pro terragio. /257/
Supra villam recipitur pro terragio .VIIa. gelima usque ad Flumen Berte et Cumbam Giroldi.
A termino illo superius in terra arabili recipiuntur .II. decime.
Es Essers sola decima, donec cum aratro colatur, et tunc recipiuntur ibi due decime.

288.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne à Epalinges.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 243.

In Espaningio habet capitulum pro fenagio .VIII. solidos, ex quibus Jocel et Uldricus debent .II. solidos, Iohannes et Rodulfus .XII. denarios, Tiebertus et socii eius .II. solidos, Uldricus et filii Azonis .II. solidos, Tiebersons et Uldricus de Pullie .XII. denarios, Costablos et nepotes eius .XII. denarios.
Filii Azonis debebant .XII. denarios, sed Amaldricus miles aufert eis terram.
Preterea de casali Boterel debentur .VI. denarii.
Item de casali quod dicitur Martinel .IIII. denarii.
Preter hec debentur ibidem .X. manaide cum .V. modiis avene.
Tota decima de Espaningio est capituli, cuius terminus est a grossa petra de Venes per locum qui dicitur Sissi, deinde per locum qui dicitur Crest de Esterpaies usque ad aquam de Valle Enjalmar et per eamdem aquam ad transitum Fluminis Morandi in strata ; deinde convertitur ad superiora per viam Prati Regalis et per fagum super Pratum Profundum, deinde per grisiam petram in prato Jocel, deinde per Septem Fontes usque ad predictam grossam petram a iuxta Venes. Infra


Espaninio, Dallens [f. 57 v.]
Titre courant de la main B.

hunc ambitum ex integro est decima capituli, nisi quod Petrus Barnodus tenet decimam de terra sua de manu capituli sub annuo censu .XII. denariorum in sabbato Ramispalmarum /258/ reddendorum, eo videlicet pacto ut in obitu suo non transeat ad heredes, sed libere redeat ad capitulum pro remedio anime sue. Insuper terragium eiusdem terre dedit idem Petrus capitulo post obitum suum pro elemosina et sepultura.
Preterea tota villa de Espaningio debet duas carratas siccorum lignorum ad ignem refectorii in Nativitate Domini 1.

a petram adj. interl.
1 Le 25 décembre.

289.   1228 (n. st.), 20 février. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à P., villicus d'Epalinges, de la villicatio d'Epalinges.

Main F.

Ed. : Martignier, p. 244.

Feodum a. .VIII. b.
P., villicus de Espaningio, recepit a C. preposito feodum suum, scilicet villicationem, et fecit ei hominium ligium ad hopus capituli, et fuit ibi reconnitum quod debebat .XXX. solidos de placito. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., .X. kalendas martii. Testes : C. prepositus, Vuillermus prior, G. sacrista, Io. succentor, N. de Cha., N. de Vuil., magister Vu., U. Da., G. celerarius.

a En marge, de la main B (i. d.). b En marge, de la main de Cono d'Estavayer.

290.   1219, 18 août. — [Lausanne.]

Copie du no 636.

Main J.


.L VIII. Rosei, Avarnie; Parrochia sancti Laurentii.
Titre courant de la main B.

291.   [Après 1200] — S. l.

Rôle des vignes et des redevances en vin données au chapitre de Lausanne sises et à percevoir à Lausanne.

Main E.

Ce rôle est postérieur au rôle qui suit (no 292), qui date des environs de l'an 1200 et se trouvait déjà transcrit sur le f. 58 r. au moment où /259/ le no 291 y a été ajouté. Vers 1224, Agnes de Saint-Laurent était morte (cf. infra, no 693).

Ed. : Martignier, p. 245.

Bertrada dedit duas vineas, unam a Jovego et alteram a Clamblandes.
Richardus dedit a Juvego unam vineam.
Mabilia dedit sextarium vini ad Jovego.
Petrus Bernoldus dedit unam vineam ad Jovego.
Amoldricus Dapifer dedit unam vineam a Jovego.
Petrus Baduinus dedit unam vineam a Jovego.
Petrus Franceiz dedit .II. sextaria vini in vinea sua de Palu.
Ameli cum viro suo dederunt vineam suam de Fogeray.
Vuarnerus Sutor dedit sextarium vini a Jovego.
Albertus dedit vineam a Palu.
Rodulfus Pondi a dedit .II. sextaria vini b in vinea de Rossate a Jovego.
Iocelmus de Sancto Laurentio et uxor sua dederunt duo sextaria vini in plantata filiorum suorum.
Umbertus de Sancto Laurentio dedit .IIII. sextaria vini.
Herbertus sextarium vini a Colunges.
Agnes de Sancto Laurentio sextarium vini in plantata filiorum suorum.

a Pondi adj. interl. sur Sutor biffé. b vini adj. interl.

292.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne au Rosy, à Auvernier, Coffrane et Cormondrèche.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 246 ; Chronica, p. 64.

Apud Rosei et Avernie, apud Corfrano et Cormundreschi, de terra et redditibus habemus .IX. lunagios et duas vineas.
In circatu quidem, quisque debet cupam vini et .I. panem et .I. denarium, et ad vindemias, in prima nocte, villicus debet duobus canonicis et sociis sumptum.
De uno quoque lunagio preter Corfraino debentur .VIII. panes et .II. a denarii et duo sextaria vini. /260/
Due terre debent parare vas unum, scilicet picem et .V. circulos.
In Natale Domini 1 queque terra .VI. denarios pro piscibus quos villicus portare debet.
Et si contigerit quod canonici emant terram, unusquisque debet adiuvare secundum posse suum, et unusquisque in vindemiis duos vindemiatores.
Due terre de Corfrano debent queque .IIII. panes et .IIII. denarios et .IIII. cupas avene. Hec fuerunt tempore Lodoici de Grancon canonici.

a .VIII. corr. en .II..
1 Le 25 décembre.

293.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des dîmes perçues par le chapitre de Lausanne, à Lausanne.

Main A, une adjonction de la main E et trois adjonctions de la main C.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction. Les adjonctions de la main E sont postérieures, mais ne peuvent pas être datées avec précision. L'adjonction de la main C fait partie de la tranche du cartulaire rédigée vers 1215.

Ed. : Martignier, p. 246.

Decima in parrochia sancti Laurentii est canonicorum, videlicet de agris episcopi et pluribus aliis tam apud Sanctum Laurentium quam apud Colunges.
Item apud Espesses tota tam de antiquis agris quam de novalibus, excepto eo quod episcopus proprie sibi colit.
Item tercia pars de decima de vinea Fossour.
Item decima de omnibus vineis inter viam que descendit a Macello a


Vinee in finibus Lausannensibus. [f. 58 v.]
Titre courant de la main B.

versus Oschie et viam que a publica strata tendit versus Palaieres.
Item apud Jovego de tenemento quod dicitur Drochi et de vinea que dicitur Preverangi et de duabus vineis quas tenet Petrus Barnodus.
Item de tenemento de Chenens. /261/
Item apud Mornai decima de annona b quam recipit Iohannes est capituli, excepto tenemento eiusdem Iohannis, que est thesaurarii, tam de vino quam de annona.
Item apud Jovego medietas decime Petri Rufi.
Item de vinea Uldrici Sapientis tota.
Item de vinea de Salvion tota.
Item de vinea fratrum qui dicuntur Fates tercia pars decime.
Item medietas decime de vinea c de Montauter d.
Item de vinea Vuillerme tota.
Item de vinea Vuillermi Lietoldi de Mont Auter.
Item de vinea Anelet e.
Item de vinea Amaldrici militis que Clausum f dicitur tota.
Item de vinea Testadoy g.
Item de vinea Sancti Nicholai quam tenet Abicellus h de plantatis que sub Burgo sunt.
Item apud Jovego de elemosina Petri Balduini.
Item de elemosina Vullermi de Salvion, quam Vuillerma habet in vadio pro .XL. solidis.
Item tres vinee de elemosina Sulice et Petri Barnoldi, filii eius.

a + Decima Sancti Laurentii adj. marg. mod. b de annona adj. interl. de la main C. c de vinea adj. marg, de la main C. d Avant e, i exp. e Item de vinea Vuillerme tota ... Item de vinea Anelet adj. marg. de la main C. f Clasum corr. en Clausum. g La fin, depuis Item de vinea Sancti Nicholai adj. marg. de la main E. h Peut-être faut-il suppléer Item après Abicellus.

294.   [1202 à 1211.] — S. l.

Compromis entre le chapitre de Lausanne, d'une part, et Iohannes Faber et Mauricia, sœur de Thomas de Saint-Laurent, d'autre part, mettant fin à leur différend au sujet de vignes sises à la porte de Saint-Laurent.

Main C.

Cette pièce a été ajoutée dans la marge extérieure du f. 58 v. et dans l'intervalle qui séparait les nos 293 et 295. L'élection de Cono d'Estavayer comme prévôt de Lausanne est de 1202 (cf. infra, no 551). Le chantre Enguicius Dapifer est mort le 11 octobre (cf. infra, no 905 k), avant 1212, puisque le 6 janvier 1212 (n. st.) il n'est plus chantre (cf. infra, no 548).

Ed. : Martignier, p. 247.

Item notandum quod cum discordia verteretur inter nos et /262/ Iohannem Fabrum et Mauriciam, sororem Thome Sancti Laurentii, de vineis iacentibus iusta portam Sancti Laurentii quas tenent a capitulo, taliter facta est compositio a quod iamdicti Iohannes et Mauricia promiserunt se culturos dictas vineas ad cognitionem nuncii missi ex parte capituli, et inde fideiussorem b dederunt Vuillermum de Lora. Pro refectione vero reddere tenentur in vindemiis annuatim .IIII. albos panes et .II. cupas albi vini et puri et .XII. denariatas carnium. Cui refectioni debent tantum interesse .II. persone ex parte colentium vineas et non plures. Testes : Cono prepositus, Enguicius cantor, Thomas celerarius, Petrus de D. Martin, Petrus Che. c, canonici, Vuillermus de Lora, Thomas de Sancto Laurentio.

a compositio, adj. interl., répète le même mot qui se trouve sévèrement abrégé dans le texte. b fideiussores corr. en fideiussorem. c Che. dans l' interl.

295.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des vignes du chapitre de Lausanne sises à Lausanne et dans les environs.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 248.

Hee sunt vinee capituli apud Lausannam a et in finibus eius :
Vinea de Strata et decima cum torculari.
Vinea quam colit Gillabertus cum decima.
Vinea quam tenuit Petrus Couvalou.
Item vinea de Chastanereia.
Item vinea de Chesalet.
Item tenementum Estamborc cum decima.
Item vinea quam tenet Arnoldus supra Chesalet cum decima.
Item vinea sub domo Peisac.
Item apud Poisat vinea Bonin et vinea Pagani Manducantis Lardum, quas auferunt fratres de Vuillens iniuste.
Item vinea quam tenet Albertus capellanus.
Item vinea quam dedit Arnoldus apud Eschisie.
Item due vinee quas tenent Arnoldus et Evrardus, que eciam debent .VIII. denarios de recet. /263/
Item vinea de Chanaveria, quam auferunt fratres de Vuillens iniuste.
Item plantate.
Item vinea Alberti lo Sengi.
Item apud Palaieres due vinee quas colunt Aymo sacerdos et nepos eius.
Item ibidem vinea de elemosina Vullerman.
Item vinea quam tenet


.L VIIII. Vinee in finibus Lausannensibus et Oschie et apud Sanctum Laurentium.
Titre courant de la main B.

Albertus sacerdos de elemosina Andree sacerdotis.
Item apud Jovego vinea de elemosina Petri Bauduini, quam habemus in vadio pro .IIII. libris.
Item vinea de elemosina Vuillermi de Salvion, quam habet Vullermus in vadio pro .XL. solidis.
Item .III. vinee de elemosina Sulice et Petri Barnol, filii eius.
Item vineola de elemosina Bertrade et Alberti, filii eius.
Item vinea quam colit Michael b.
Item vinea de elemosina Laurencii c, quam habemus in vuadio pro .XX. solidis.

a Le ms. porte Lausannan. b Michal corr. en Michael. c de elemosina Lauren récrit de la main C sur un passage effacé.

296.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des vignes du chapitre de Lausanne sises à Ouchy.

Main A et trois adjonctions de la main C.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction. Les adjonctions de la main C font partie de la tranche du cartulaire rédigée vers 1215.

Ed. : Martignier, p. 249.

Apud Oschie habent canonici vineam que dicitur Clausum cum tenemento a et appendiciis eius et agris b ex integro.
Item vinea quam dedit Evrardus de Berchie sub Fogeray c, quam tenet prepositus d.
Item vineam de Putier et aliam quam tenet Iacobus e et aliam /264/ sub Jovego, eschimellum videlicet, quas habet Iohannes Scriptor a nobis.
Item magna pars vinee Tome de Sancto Laurentio, de eodem tenemento.
Apud Chamblandes vineam et tenementum ex integro.
Apud Rippam habet capitulum tenementum Petri et fratris eius, quod debet .L. ferratas in vigilia Natalis Domini 1.
Ibidem habemus clausum de elemosina Umberti Bovonis, quod debet .V. solidos.
Item ibidem vineam quam aufert Amaldricus miles.
Apud Cors habemus f tenementum Vullermi et fratrum eius.
Item Iohannis et fratrum eius, de quo habemus integram receptionem in festo sancti Andree 2 et talliam g.

a te répété, non exp. b et agris adj. interl. de la main C. c Avant Fogeraey, trois lettres effacées. d Item vinea quam dedit Evrardus ... prepositus adj. marg. de la main C. e et aliam quam tenet Iacobus adj. interl. de la main C. f habemus répété, non exp. g + Nota ferratas debitas capitulo adj. marg. mod. en face de l'article Apud Rippam.
1 Le 24 décembre. 2 Le 30 novembre.

297.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des vignes du chapitre de Lausanne sises à Saint-Laurent.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 249.

Apud Sanctum Laurentium habet capitulum vineam que dicitur Clausum cum molendino et batiour.
Item tenementum Guliart, quod debet medietatem vini integram et manaidas et pascere duos custodes.
Item vinea quam colit Iohannes Pallars, que debet integram medietatem et pascere duos custodes et .XII. denarios.
Item vinea Evrardi tantumdem.
Item vinea quam


Lausanna, Pullie. [f. 59 v.]
Titre courant de la main B.

colit a Bernarda tantumdem./265/
Casale Rufi debet .XII. denarios.
Item vinea quam colunt filii Petri et Jocel debet medietatem vini et .XII. denarios et .II. cuppas vini et .IIII. panes et pascere custodes.
Item vinea Vullermi Benevent tantumdem.
Item vinea Bonin, que debet .X. sextaria vini.

a colit manque dans le ms.

298.   [1202 à 1215.] — S. l.

Donation par Umbertus Erranz, sa femme et leur neveu au chapitre de Lausanne de leur maison, pour fonder leur anniversaire, et accensement par le dit chapitre à l'abbaye de Tela de cette maison.

Main C.

Cette pièce ne contient pas d'élément de datation précise. Elle est vraisemblablement contemporaine des autres actes transcrits dans le cartulaire de la main C.

Ed. : Martignier, p. 250.

Sciendum quod Umbertus Erranz et Tyebors, uxor sua, et Umbertus clericus, nepos eorum, dederunt capitulo domum suam, reddituri pro ea singulis annis in Natale Domini 1 .XII. denarios censuales. Post mortem vero illorum, predicta domus ad capitulum revertetur tali pacto quod anniversarium cuiuslibet illorum scribatur in nostra regula. Quam postea capitulum Lausannense dedit abbatie de Tela pro .XII. denariis censualibus.

1 Le 25 décembre.

299.   [1216 à 1231.] — S. l.

Rôle des redevances à percevoir à Saint-Laurent concédées par le chapitre de Lausanne à Cono, prévôt, Joseph et Nicholaus de Vulliens, chanoines.

Main J.

Cette pièce a été ajoutée après coup dans la marge extérieure du f. 59 v. et dans l'intervalle qui séparait les nos 298 et 300. Ioseph apparaît en tant que chanoine de Lausanne dès 1216. Cf. Reymond, Dignitaires, p. 367. D'après le même auteur, ibidem, p. 467, la dernière mention de Nicholaus de Vulliens est de 1231.

Ed. : Martignier, p. 250.

Apud Sanctum Laurencium habet capitulum .V. solidos /266/ censuales de canaveriis que sunt subtus vineam Fabrorum, quos cum molendino eiusdem loci dedit capitulum Cononi preposito, Ioseph et Nicholao de Vuillens in vita sua. Horum debet Anselmus de Lucrins .IX. denarios, Torens de Prato .IX. denarios, Andreas de Anxion .IX. denarios, Iohannes do Clos .VIII. denarios, Iordana de Prato .VIII. denarios, Richuns pro duabus canaveriis .XVII. denarios.

300.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des biens et redevances du chapitre de Lausanne sis et à percevoir à Pully.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 250.

In Puliaco habent canonici de molendino et agro ei proximo modium frumenti censualem et manaidas.
Item pro molendino de Rocheta .III. solidos.
Item pro vinea de Romanel .III. sextaria vini annuatim.
In casali Constantini et Borchardi manaidas et de vineis quas colunt medietatem vini et integram receptionem et pascere custodes qui custodiunt in vineis a et in domibus ubi vinum calcatur quantum sufficit donec conpleatur vindemia illarum vinearum, quarum hec sunt nomina : Clausum, Sommier, Noveles, vinea Petri Otol, vinea retro domum Ihoannis, Usilum, Vignet.
Tenementum de Croset, quod dedit donnus Liefroit canonicus et .XVIII. denarios a Gumuens, quos debent Acelinus et suus nepos, debet manaidas et medietatem vini de vineis, videlicet Desertes, Flunsel, Merdasum, Usilum, et integram receptionem et custodes pascere, ut supra dictum est.
Tenementum de Furno debet manaidas et .I. sextarium vini et terragium de agris et de .IIII. vineis integram medietatem, eciam in torculari, et custodes pascere ut supra. Iste sunt vinee : Suchel, Media Villa, iuxta Casale, Coudos.
Item vinea quam colit Borchardus Pellifex, Usilum, debet integram medietatem. /267/
Item vinea quam colit Vu. Decimator apud Mimoires medietatem ex integro


.L X. Pullie.
Titre courant de la main B.

et .II. denarios.
Item vinea quam colit Uldricus de Salice medietatem integram et .VI. denarios de casali.
Item due vinee quas colit Girardus in Espinei medietatem ex integro.
Item vineola quam colit Andreas Sermoterins similiter.
Item vinea in Montellier quam colit Uldricus Matel similiter.
Item due vinee quas colit Giroldus in Suchel et sub Vinea Rotumda similiter.
Item Giroldus tenet feodum capituli, iniuste tamen ut dicitur.
Item Gasco dedit vineam in Noiers pro anima sua, unde dedit sextarium in vita sua. Post obitum suum debet heres eius .VI. b.
Tenementum de Espinei debet manaidas et terragium de agris et integram receptionem et in tribus vineis : Espinei, Malsaveir, Palens, medietatem et custodes pascere, ut supra.
Tenementum molendinarii debet terragium de agris, de vinea medietatem et receptionem et custodes pascere ut supra.
Tenementum Ugonis de Flunsel debet terciam partem in duabus vineis : Flunsel et Merdasum, et duos custodes pascere. Receptionem vero et manaidas negat, iniuste ut dicitur.
De eadem terra colit vineam apud Noiers.
Vullermus de Prato vineam que debet medietatem ex integro.
Idem Vullermus debet manaidas pro casali de elemosina Uldrici.
Item tenementum Anselmi debet dimidias manaidas et receptionem vel .VIII. denarios et medietatem vini et pascere .II. custodes.
Item Giroldus Patos de casali manaidas et in vinea quam colit medietatem.
Item tenementum Iohannis Costier debet manaidas et in vinea medietatem vini et custodem pascere. /268/
Idem debet pro terra de Valeres medietatem vini et receptiones et custodem, de agris vero aliud servitium.
Item tenementum Jorat debet manaidas et c medietatem vini. Receptionem vero negat, iniuste ut dicitur, quia habet bonam vercheriam.
Item Cono clericus colit vineam in Paleins, que debet medietatem ex integro.
Item vinea Guidonis de Montellier debet medietatem ex integro, sed nos debemus medietatem sumptus in vindemia.
Item vinea quam tenuit Vullermus Berinars est capituli de


Pullie, Sanctus Prothasius. [f. 60 v.]
Titre courant de la main B.

elemosina Alberti Fortun, sed Albertus de Gumuens aufert eam iniuste.
Item vineas habet capitulum quas colit propriis sumptibus in Puliaco, scilicet Palein et quam tenuit Emerradus.
Item vineola quam tenuit Borchardus miles a Nusillun est capituli.
Item in Puliaco habet capitulum decimam comitanarum que fuerunt episcopales et terrarum dominicarum et de .VII. lunagiis tam in vineis quam in agris et de novalibus in nemore de Rovereia ex integro et de Jorat contra Pullie, ubicumque est feodum comitis, et apud Eschisiacum in vinea et agris quibusdam quos tenet Richardus et ibidem de agro quem tenent Amaldricus et Galterus.
Item decima de agris sub nemore de Rovereia.

a vi répété, non exp. b Il faut vraisemblablement suppléer denarios. c Après et, receptionem exp.

301.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne à St-Prex.

Main A (du début au bas du f. 60 v.), main C (trois adjonctions et la fin, du haut du f. 62 r.) et trois adjonctions de la main B (i. d. ).

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction. Lorsque vers 1212 /269/ le f. 62 fut ajouté au cartulaire, le scribe C y recopia, en la complétant peut-être, la fin de la pièce, qui se trouvait primitivement au haut du f. 69 r., semble-t-il, où se voient encore les traces d'un texte effacé. A l'origine, le f. 69 suivait immédiatement le f. 62. Les adjonctions de la main B sont postérieures, mais ne peuvent pas être datées avec précision.

Ed. : Martignier, p. 254.

Apud Sanctum Prothasium habent canonici Lausannenses .IIII. columgias.
Columgia Turumberti debet in Pascha .VI. denarios pro agno, pro ariete .XII. ; in festo sancti Iohannis Baptiste 1 .XVI. denarios pro refectione in vindemiis et .I. modium avene, scilicet .VIII. quartauz a, .III. panes pro menaidis, .III. cuppas vini, .I. menbrum porci, .I. capponem in carniprivio, .VIII. denarios de ferragio ; in vindemiis vasa dominorum preparare debet.
Columgia Armandi debet tantumdem, sed maior habet in ista columgia refectionem et avenam et b .VIII. denarios de ferragio ; in vindemiis vasa dominorum preparare debet.
Columgia Meneri debet manaidas, vasa dominorum preparare ; refectio est dominorum, avena et ferragium est vicedomini, nec tamen habet illud nisi en sufferta c.
Columgia Clementis debet manaidas, caponem d, vasa preparare ; corvaes sunt dominorum.
Maiorissa Sancti Prothasii debet singulis annis honorificum mantile pro decima canapi.
Extra portam est casale unum quod Uldricus miles aufert, sed reddidit e.
Casalia .XX IIII. sunt ibi que debent .X. f solidos.
Aynselmus debet .XVIII. denarios in Rogationibus.
Quoddam casale est ibi pro quo maior debet pascere nuncium qui venit pro manaidis.
Decimam habent ibi, nisi in medietate .C XL. posarum g que est sancti Mauricii.


.L XII. Sanctus Prothasius.
Titre courant de la main B.

Decimam Furni, quam solebat habere maior, pro qua debebat /270/ adducere decimam dominorum, acquisivit magister Henricus sacrista et capitulum.
Duo lunagii sunt ibi qui debent .XVI. denarios.
Lunagium Bertan de Tholochina .VIII. denarios.
Lunagium es Colostrins .VIII. denarios h.
Quatuor colungiarii debent excutere gerbas quam cito domini voluerint et debent illud quod dicitur essai.
Feodum Uldrici debet .X. solidos quorum .III. debet habere maior.
Feodum Emerraudi debet .XL. solidos de plait.

a scilicet .VIII. quartauz adj. interl. de la main C. b avenam et récrit de la main B sur un passage effacé. c dominorum récrit de la main B sur un passage effacé ; avena et ferragium ... en sufferta adj. marg. de la main B. d caponem adj. marg. de la main C. e sed reddidit adj. marg. de la main C. f Après .X., .V. effacé. g pasarum corr. en posarum. h Lunagium Bertan ... es Colostrins .VIII. denarios adj. marg. de la main B.
1 Le 24 juin.

302.   [1202 à 1215.] — S. l.

Copie du no 344.

Main N.

303.   [Vers 1202.] — S. l.

Donation par Petrus, fils de Turumbertus, villicus de St-Prex, à l'église Notre-Dame de Lausanne d'une dîme à percevoir à St-Prex, précédemment engagée par le dit Turumbertus à maître Henricus.

Main C.

Les nos 303, 304 et 305 sont sans doute contemporains. Les mêmes personnages y traitent la même affaire. Seul le no 305 est daté du 27 avril 1202.

Ed. : Martignier, p. 256.

Notandum quod Turumbertus, villicus Sancti Prothasii, invadiavit magistro Henrico decimam terre que dicitur de Furno pro .C. solidis Lausannensium, quorum .XL IIII. solidi valebant marcham. Post eiusdem Turumberti mortem, Petrus, filius eius, intulit multa dampna supradicto magistro Henrico, pro quorum restitutione volens ire Iherosolimam, prefatam /271/ decimam et quicquid ad eam pertinebat concessit et dedit ecclesie Lausannensi in perpetuum, de assensu matris sue et fratrum suorum Ptolomei et Aymonis et cognatorum suorum Uldrici militis et Nantelmi, fratris ipsius, ad quos tercia pars prefate decime pertinebat.

304.   [Vers 1202.] — S. l.

Engagement par Petrus, fils de Turumbertus, villicus de St-Prex, au chapitre de Lausanne du tiers d'une dîme à percevoir à St-Prex.

Main C.

Sur la date de cette pièce, cf. supra, no 303.

Ed. : Martignier, p. 256.

Item Petrus invadiavit capitulo terciam partem minute decime et .XVI. denarios quos Basinus, Petrus, frater suus, et Anselmus Lumbardus debent persolvere in Nativitate Domini 1 pro .XL. solidis Lausannensium.
Sciendum quod tam istam decimam quam supradictam tenebat a capitulo.

1 Le 25 décembre.

305.   1202, 27 avril. — Lausanne.

Vente par Uldricus de St-Prex, chevalier, et Nantelmus, son frère, au chapitre de Lausanne de deux fractions de dîmes à percevoir à St-Prex, partiellement engagées auparavant au dit chapitre.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 256.

Item notandum quod Uldricus, miles Sancti Prothasii, et Nantelmus, frater eius, vendiderunt nobis terciam partem decime terre que dicitur de Furno et unum panem album ad eandem decimam pertinentem, super quam habebamus .XX VI. solidos in gageria, et sextam partem decime minute annone, pro quibus super addidimus .XX VI. solidos predictis et dedimus .L. solidos. Quod totum factum est de assensu uxorum eorumdem Uldrici et Nantelmi et puerorum. Habuimus etiam assensum Petri Maioris /272/ et fratrum ipsius Ptolomei et Aymonis et matris eorumdem. Hec omnia sunt operis ecclesie, donec receperit .XVIII. libras et .XII. denarios. Actum est hoc Lausanne, anno ab incarnatione Domini .M CC II., .V. kalendas maii.


.LX I. Pullie.
Titre courant de la main B. Le f. 61 est une petite feuille de parchemin intercalée entre les f. 60 et 62.

306.   1227 (n. st.), 1er février. — Lausanne.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre les fils de Costantinus de Rueta et P. de Vineis, de Pully, mettant fin à leur différend au sujet de deux poses et demie de terre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 253.

Discordia vertebatur inter filios Costantini de Rueta et P. de Vineis de Pullie super duabus posis terre et dimidia, in quibus capitulum recipit terragium, que taliter fuit pacificata quod filiis dicti Costantini remansit una in qua laboraverant et eorum adversario remansit alia et dimidia ; et de eo quod ipse dicebat predictam terram fuisse guageriam fuit pax ; et de eo quod filii dicti Costantini impetebant eum super duabus a aliis posis terre fuit similiter pax, et fidem dedit uterque in manu prepositi super pace tenenda, et fideiussorem dederunt filii dicti Costantini pro .LX. solidis Martinum de Romanel, et eorum adversarius Parisium, similiter pro .LX. solidis de pace tenenda. Actum Lausanne, in domo magistri Galteri, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., in festo sancte Brigide. Testes : C. prepositus, N. de Cha., N. de Vuil., G. de Bur., canonici, P. Dapiferi, Iacobus de Pullie, milites, Parisius, Gigo, Burcardus de Pullie, Thomas Frenarius, Martinus de Romanel.

a Le ms. porte dual.

307.   1231 — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Iohannes de Cossonay, chantre, d'une petite vigne sise à Pully. /273/

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 254. — Reg. : Forel, no 1094.

Capitulum concessit Iohanni de Cossonai, cantori Lausannensi, quandam vineolam apud Pullie in vita sua, pro qua debet reddere cuilibet canonico presenti a in die qua cantor b solet incipere ante Natale antifonam que incipit : «O» 1 terciam partem c cuppe vini. Post mortem vero suam debet vinea redire ad capitulum. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX I.. Testes : dominus Bonefacius episcopus, C. prepositus, Vu. thesaurarius d, Vu. prior, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., A. de No. Castro, P. de Vi. e, Io. succentor, P. de Fru., Ame., R. de Ro., R. de Vuul., U. Da., Tho. de Sa., P. de Tem., G. de Burgo, Umbertus de Al., Iacobus de Burgo, P. de Fonz.

a Sur n, tilde superflu. b Le ms. porte solet cantor. L'ordre des mots est rétabli par des signes de renvoi. c Le ms. porte parte. d Après thesaurarius, Io exp. e P. de Vi. adj. marg.
1 Le 23 décembre ou l'un des six jours qui précèdent.


[f. 61 v.] Feuillet blanc.
Sanctus Prothasius. [f. 62 v.]
Titre courant de la main B.

308.   [Avant 1215, 9 juin.] — S. l.

Donation par le chapitre de Lausanne à Iohannes de St-Prex d'une somme d'argent et de redevances à percevoir à St-Prex.

Main C.

Iohannes de St-Prex et le curé de St-Prex du même nom qui apparaît en tant que témoin dans une charte du 9 juin 1215 (cf. infra, no 310) sont vraisemblablement un seul et même personnage. La donation dans laquelle Iohannes est dit Iohannes de Sancto Prothasio tout court est probablement antérieure à la charte dans laquelle il est dit sacerdos.

Ed. : Martignier, p. 257.

Capitulum dedit Iohanni de Sancto Prothasio .XXX. solidos super ecclesiam eiusdem ville et .XX. solidos super vineam de soz Mont, quam dedit nobis Amaldricus, miles de Fonz, /274/ nepos dominorum de Mont, pro dampnis nobis ab eo illatis et pro anniversario suo. Dedimus etiam prefato Iohanni unas menaidas in predicta villa et la corvae et .I. panem et dimidiam cupam vini in refectionibus capituli.

309.   1216, 26 mars. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Petrus d'Echichens, à sa femme et à leurs héritiers d'un chesal sis à St-Prex.

Main G.

Ed. : Martignier, p. 257. — Reg. : Hidber, no 3211.

Notum fieri volumus quod capitulum Lausannense dedit Petro de Eschichens et Bone Femine, uxori sue, et heredibus eorum casale quod fuerat Galneri, sacerdotis Sancti Protasii, prope ecclesiam, pro .XII. denariis reddendis annuatim in Natale Domini 1, ita quod si decederent sine herede, domus et casale redirent ad capitulum. Actum est hoc in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XVI., .VII. kalendas aprilis. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, A., prior sancti Marii, Tho. celerarius, magister Galters, P. Chaynuns, sacerdotes, P. de Donmartin, G. Carbo, Nicolaus de Cha., Nicolaus de Vuillens a, diaconi, Udricus de Va., Cono de Fonz, subdiaconi.

a Sur n, tilde superflu.
1 Le 25 décembre.

310.   1215, 9 juin. — S. l.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne notifie le compromis entre lui-même et le prieuré d'Etoy mettant fin à leur différend au sujet de biens sis à St-Prex et de diverses redevances.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 258. — Reg. : Hidber, no 3179 ; Forel, no 871 ; M.D.S.R., t. XXIX, no 244.

Carta a.
Innotescat universis quod discordia que vertebatur inter capitulum Lausannense et domum de Estue hoc modo fuit sopita quod idem capitulum in pace dimisit domui de Estue terram Meiner, terram Cecilie, terram de Furno, terram de Sextais, /275/ terram Aviot Maier, terram matriculariorum et omnes terras quas ipsa domus in die huius compositionis possidebat imperpetuum pacifice possidendas pro decem solidis censualibus in festo sancti Galli 1 singulis annis capitulo Lausannensi persolvendis. Intervenerunt autem alie conventiones inter capitulum Lausannense et predictam domum, scilicet quod domus de Estue non recipiet eorum homines vel eorum possessiones sine assensu ipsius capituli. De decimis vero nascentium debent fratres de Estue reddere singulis annis ecclesie Sancti Prothasii tres agnos, unum hedum et unum porcellum, intrante maio. Super iure parrochionatus ita fuit compositum quod medietas parrochianorum villule de Estue in die Nativitatis 2, in Purificatione sancte Marie 3, in die Pasche et in festo Omnium Sanctorum 4 cum debitis oblationibus ad ecclesiam Sancti Prothasii pergat ; de sepulturis, ut medietas helemosinarum, refectionum, presbiteratarum sacerdoti Sancti Prothasii reddantur cum medietate messis sacerdotalis et medietate decime nascentium supradicte villule. Preterea in Sabbato Sancto debet quelibet domus eiusdem villule obolum, cuius medietas est sacerdotis Sancti Prothasii ad cereum faciendum. Ad eundem cereum debet domus de Estue eadem die libram cere dicto sacerdoti. De iure vero sponsalium sepedicte villule habebit idem sacerdos medietatem. Huius rei testes sunt Cono prepositus, Vuillermus thesaurarius, Acelinus, prior sancti Marii, Thomas celerarius, magister Galterus, Petrus Che., Rodulfus de Fruenci, Petrus succentor, Giroldus Carbo, Giroldus Dapiferi, Uldricus de Vanel, Cono de Fonz, Nicholaus de Chavornay, Nicholaus de Vuillens, Petrus Albus, magister Halanus, Vuillermus de Grancon, canonici Lausannenses, Ioseph, capellanus sancte Crucis, Guido, prior de Byeri, Rodulfus, prior de Estue, Iacobus, prior Montis Presbiteri, Umbertus, prior de Bettens, Iohannes de Sancto Prothasio sacerdos, Albertus, Petrus Fortis et Raymundus, clerici. Actum est hoc anno incarnationis dominice .M CC XV., .V. idus iunii, et sigillo Bertoldi, Lausannensis episcopi, et Arducii, Montis Iovis prepositi, fecimus confirmari.

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer.
1 Le 16 octobre. 2 Le 25 décembre. 3 Le 2 février. 4 Le 1er novembre. /276/

311.   1216, 6 juillet. — Lausanne.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Umbertus de Vufflens mettant fin à leur différend au sujet d'une terre sise à St-Prex, terre que le dit chapitre concède à Radulfus, clerc, fils du dit Umbertus.

Main G.

Original aux Archives cantonales Vaudoises, cote C V a 16. Cf. infra, pièce justificative no 7.

Ed. : Martignier, p. 259. — Reg. : Hidber, no 3213.

Carta a.
Cum capitulum Lausannense haberet in vadio apud Sanctum Prothasium terram de Furno cum hominibus supramanentibus ab Aymone Raimundi, domino de Vorflens, pro .XX VI. libris et ab Umberto, filio suo, pro .X. libris, dictus Umbertus, anno quo celebratum fuit concilium sub Innocencio papa .III.o Lateranense 1, peciit a capitulo gageriam suam, dicens quod capitulum inde bene receperat sortem suam. Capitulum vero, facta inquisitione diligenti a senioribus et melioribus de Sancto Prothasio per fidelitatem et


.LX III. Sanctus Prothasius.
Titre courant de la main B. Au bord inférieur du folio, signet noué.

iuramentum quo tenebantur capitulo, vere b non potuit invenire quod inde recepisset nisi .XX II. libras tantum, et respondit se debere recipere adhuc .XIIII. libras. Hec discordia taliter fuit sedata quod capitulum dedit adhuc iamdicto Umberto .XX. solidos Lausannensium et .X. libras Gebennensium, et dictus Umbertus et Aymo et Radulfus, filii sui, dederunt capitulo Lausannensi, in manu Cononis prepositi, terram de Furno cum hominibus supramanentibus, terris et pratis et aliis apendiciis, et promisit quod faceret istud laudare A., uxorem suam, et filias suas et quemdam filium suum c lactantem, et inde posuit fideiussorem Raimundum, dominum de Vorflens, et promisit quod si quis donum istud calumpniaretur, ipse esset capitulo legitimus actor, quod in vulgari dicitur leaus gairent. Post hec vero concessit capitulum sepedictam terram de Furno Radulfo /277/ clerico, filio supradicti Umberti, in vita sua, ita quod singulis annis redderet capitulo .III. solidos pro recognitione in Assumptione beate Marie 2, et post mortem dicti Radulfi, vel si intraret religionem, dicta terra libere d rediret ad capitulum. Huius rei testes sunt Cono prepositus, Vuillermus thesaurarius, magister Galters, Thomas de Cossonai, Petrus Chaynuns, Nicolaus de Cha., Nicolaus de Vuillens, Cono de Fonz, Petrus de Vileta, canonici, Iohannes de Sancto Prothasio, Clemens Matricularius, sacerdotes, Umbertus de Jolens, Petrus de Estavaie, Beltodus et Stephanus, filii Clarmunde, Raimundus de Vilar, Radulfus de Ougo, clerici, Raimundus, dominus de Vorflens, Henricus de Gumuens, Petrus de Chablie, Umbertus de Monz, Iacobus de Dignens, Borcardus de Vorflens, Raimundus de Sancto Sinphoriano, Cono de Chavornai e, Namtelmus et Cono de Vuillerens, milites, Raimundus de Vorflens, Gyrodus Guyno, Petrus de Tolochina, Evrardus de Ripa, Petrus et Hugo Pienichat et alii quamplures. Actum est hoc Lausanne, sub magno portali, anno f ab incarnatione Domini g .M CC XVI., pridie nonas iulii.
Predictus vero Umbertus et filii sui preceperunt quod inde carta fieret sigillo domini B., Lausannensis episcopi, sigillata.

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer. b Le ms. porte non potuit vere. L'ordre des mots est rétabli par des signes de renvoi. c suam corr. en suum. d libere adj. interl. e Cono de Chavornai adj. marg. f Sur no, tilde superflu. g Le ms. porte Domino.
1 En 1215. 2 Le 15 août.

312.   1220, 5 décembre. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Stephanus, fils de Petrus ol Coindo, des revenus de l'église de St-Prex, à l' exception du personat.

Main de Cono d'Estavayer.

Une reconnaissance du 17 février 1224 (n. st.) (cf. infrat no 320), précise l'étendue du personat, réservé ici.

Ed. : Martignier, p. 261.

Capitulum dedit Stephano a, filio Petri ol Coindo, proventus ecclesie Sancti Protasii, retento personatu, pro .L. solidis. Actum in coro b, anno incarnationis dominice .M CC XX., in /278/ vigilia sancti Nicolai. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, magister G., P. Che., G. Car., N. de Vuil., G. Da., Ni. de Cha., Iosep, P. de Vi., Amedeus, I. de Cos..

a Le ms. porte Steplano. b in coro adj. interl.


.LX III. Sanctus Prothasius. [f. 63 v.]
Titre courant de la main B.

313.   1221 — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Aimo, villicus de St-Prex, de la villicatio de St-Prex.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 261.

Feodum a.
Aimo, villicus de Sancto Protasio, recepit feodum villicationis a C., preposito Lausannensi, et fecit ei hominnium ligium ad opus capituli. Actum in revestiario, anno incarnationis dominice .M CC XX I.. Et recongnovit b quod debebat .XXXX. solidos de placito et quod ipse, corpus scilicet, erat beate Marie, et quod ad villicationem pertinebant.

a En marge. b Le ms. porte recongovit.

314.   S. l. n. d.

Incipit d'un remède contre la fièvre.

Main de Cono d'Estavayer (i. d.).

Ed. : Martignier, p. 261.

Febris a.
Quod si aberet b...

a En marge. b La transcription s'arrête là.

315.   1221, 19 juin. — Lausanne.

Donation par Petrus de Rovéréaz, chevalier, à l'église Notre-Dame et au chapitre de Lausanne de tous ses biens sis à St-Prex, en dédommagement des torts causés au dit chapitre par Umbertus de Rovéréaz.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 261. /279/

Carta a.
Petrus de Rovereia miles dedit b beate Marie et capitulo Lausannensi, pro anima sua et pro emendatione mali quod Umbertus de Rovereia fecerat capitulo, quidquid habebat apud Sanctum Protasium, sive in terris, sive in hominibus, sive in censibus, et fecit laudare Aimonem de Rovereia, cognatum suum, et iuravit quod semper inde esset leaus geirenz et quod faceret laudare c abatem Sancti Mauricii. Capitulum vero dedit ei .X. libras. Actum Lausanne, in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., .XIII. kalendas iulii. Testes : Vu. electus d, C. prepositus, Io., Ia. de Gral., R. de Ro., canonici, Iohannes de Sancto Protasio, Aimo, capellanus sancte Crucis, Eimericus, sacerdotes e.

a En marge. b Le ms. porte dededit. c Le ms. porte laudere. d episcopus corr. en electus. e s finale interl. ; après sacerdotes, un mot effacé.

316.   1221, 21 mai. — Lausanne.

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Vuulelmus de Coinsins de son fief sis à St-Prex.

Main de Cono d'Estavayer.

Les adjonctions (notes b, c et d) ont été faites au moment de l'inféodation de ce fief à Hugo de Coinsins. Cf. infra, no 317.

Ed. : Martignier, p. 262. — Reg. : Forel, no 941 (daté par erreur du 26 juin 1221, qui est la date du no 318 infra).

Feodum a.
Vuulelmus de Quinsins accepit a C. preposito feodum quod solebat habere ab obedienciario et fecit ei hominium ligium et recongnovit quod debebat .V. solidos de placito et de servicio .II. albos panes et .I. aucam et equos domini vel b obedienciari abergare et cum eo equitare et runcinum suum ei comodare et per unum mensem anuatim eques servire, et tunc debebatur ei una tunica .V. solidorum c, et recongnovit quod de feodo erat dimidia decima milii et panicii Sancti Protasii et terra apud Sanctum Protasium, scilicet .V. pose d. Actum Lausanne, in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., .XII. kalendas iunii. Testes e : Vu. electus, C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, magister G., P. Che., G. Car., G. Da., N. de /280/ Cha., Ia. de Al., C. de Fonz, N. de Vuil., Ia. de Gra., Io., P. de Fru., R. de Ro., Io. de Cos., Vu. de Al., magister Io..

a En marge. b domini vel adj. interl. c et per unum mensem ... tunica .V. solidorum adj. interl. et marg. d scilicet .V. pose adj. interl. e Testes adj. interl.

317.   [Après 1221, 21 mai.] — S. l.

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Hugo du fief que feu Vuulelmus de Coinsins, son frère, tenait du chapitre à St-Prex.

Main de Cono d'Estavayer.

Cette pièce, ajoutée dans l'intervalle qui sépare les nos 316 et 318, est postérieure à l'inféodation no 316, sans qu'il soit possible de préciser de combien d'années. Elle a été insérée en même temps que les adjonctions faites au no 316 supra.

Ed. : Martignier, p. 262.

Feodum a.
Quo defonto, Hugo, frater eius, ab eodem C. preposito recepit idem feodum et fecit ei hominium ligium ad opus capituli.

a En marge.

318.   1221, 26 juin. — Lausanne.

Donation par Henricus de Goumoëns, chevalier, Stephanus, son frère, et Vuulelmus, son fils, au chapitre de Lausanne d'un homme de Féchy avec ses descendants et sa tenure.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 262.

Carta a.
Henricus de Gumuens miles et Stephanus, frater eius, et Vuulelmus, filius eius, guerpiverunt b et dederunt capitulo Lausannensi in elemosinam quidquid iuris vel calupnie abebant in Petro de Furno de Feschie et heredibus suis et tenemento suo, et idem Petrus dedit ei .L. solidos. Actum Lausanne, in introitu chori, anno incarnationis dominice .M CC XX I., .VI. kalendas iulii. Testes : C. prepositus, magister G., P. Che., Io., Ia. de Gra., G. Car., G. Da., R. de Ro., C. de Fonz, Io. de Blo., canonici, Haimo, capellanus c sancte Crucis.
Idem donum fecerat apud Albonam coram archidiacono Carnotensi et N. de Chavornai.

a En marge. b Le ms. porte guepiverunt. c Le ms. porte capellellanus. /281/


.LX IIII. Sanctus Prothasius.
Titre courant de la main B. Au bord inférieur du folio, traces d'un signet noué arraché.

319.   1221, 31 octobre. — St-Prex.

Reconnaissance par Ulricus, chevalier, à Cono, prévôt de Lausanne, des droits du chapitre de Lausanne à St-Prex et du fief du villicus de ce lieu.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 263. — Reg. : Forel, no 947.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., .II. kalendas novembris, facta est recongnitio apud Sanctum Protasium Cononi preposito de iure capituli et feodo maiorie a. Recongnitum fuit concorditer ab Ulrico milite, de consilio aliorum, quod dominium tocius ville Sancti Protasii est capituli, videlicet fures et proditores et banni et leges. Pro sanguine excusso infra cimiterium vel in portu debentur .LX. solidi, extra loca ista .III. solidi. Advene sunt capituli. De hiis qui moriuntur sine heredibus sunt terre et cetera bona capituli. Les corvaes b sunt capituli bis in anno, in vere et autumpno c. Quando domini emunt terram vel accipiunt d guageriam vel aliquem eximunt de malo dominio, debent eis eiva secundum e posse suum. Quando domini veniunt in villam f pro negotio ville, debent eos illi de villa procurare, et etiam si casualiter venerint, debent eis servire. Quicumque vendunt in villa debent dominis credenciam .XL. dierum ; postea debet reddi pingnus si non fuerit solutum debitum, et debet custodiri invenditum per annum et diem. Piscatores debent piscari quando domini veniunt in villam, si eis mandatur, et afferre omnes pisces quos capiunt, et debent comedere cum domnis. Piscaria Sancti Protasii est a loco qui dicitur Chanliua usque ad locum g qui dicitur Passun ; infra hos terminos debent dare h li cosczun domnis vel eorum certis nunciis pisces quos emunt por cheddal. Piscatores non debent vendere pisces infra lacum nec in litore nisi prius exposuerint eos canonicis vel militibus vel probis hominibus de villa, si presentes fuerint. Quicumque vendunt in villa quelibet victualia non debent in adventu dominorum i cessare a /282/ vendendo, sed omnia venalia exponere. Huic recongnitioni interfuerunt Cono prepositus, Io. celerarius, N. de Vuil., R. de Ro., G. Da., R. de Vuul., canonici, Garnerus, Iohannes, sacerdotes, Uldricus de Sancto Protasio, Vuulelmus Bretuns, Nantelmus et Cono de Vuillerens, milites, Harencius Conversus, Iohannes j Flours, Martinus Franceis, Petrus Dimiers, Petrus des Chans, Poncius de Cruce, Turumbertus, Petrus li Coindos, Petrus de Sestais, Duranz da Sum la Vila, Nicolez, Girardus Clericus. Preterea recongnoverunt quod si casale vel terra est ibi sine cultore vel tentore, non debet se intromittere de eis maior sine consensu capituli ; sed capitulum debet ea abergier cum consilio villici. Villicus vero receperat eodem anno feodum villicationis a Conone preposito et fecerat ei hominium ligium ad opus capituli in revestiario et recongnoverat quod debebat .XL. solidos de placito et quod ipse, corpus scilicet, erat beate Marie 1.
Feodum maioris k.
Quando vero supradicta recongnita fuerunt apud Sanctum Protasium, recongnitum fuit quod hec sunt de feodo maiorie : dimidia l decima de Estui, decima de tenemento Furni, pro qua debebat ducere gelimas dominorum ad grangiam, cuius decime maiorem partem acquisierat iam capitulum, li boscez entre les deues Eschaleges, menaides de m Ripa, li custil, lingue macelli. In nemore capituli debet habere capitulum unum nuncium, scilicet decimatorem, et villicus alium. Ibi habent colungiarii usum suum in mortuo nemore, et quelibet colungia debet villico .II. albos panes. Omnes vero homines capituli habent in eodem nemore usum ad domos suas faciendas, impetrata licencia a villico, qui est noncius capituli, et qui ad hoc opus abscidit quercum debet unum panem forestariis. De eodem feodo est furnus de Porta et casale et casale ol Golostrin et casale illorum de Campo et casale filii Bertolinan et casale Vuarinorum et casale Petri Matricularii, pro quo debet pascere


Sanctus Prothasius. [f. 64 v.]
Titre courant de la main B.

nuncium qui venit pro menaidis. Molendinum de Boirun est de feodo villicationis. Maior exigebat a quolibet igne unum panem /283/ album singulis annis, sed omnes de villa negaverunt et negant. Maior debet sequi pro posse suo predam ville et omnia ablata, et si per se non poterit recuperare, debet requirere ausilium et consilium capituli, et propter hoc si tenet equm in dominio suo, debent ei servire de avena sua illi de villa et quando pro eis equitat.

a Le ms. porte moiorie. b s interl. c p adj. interl. d Le ms. porte accipunt. e e adj. interl. f ville corr. en villam. g Le ms. porte lolocum. h dara corr. en dare. i r adj. interl. sur une lettre effacée. j Le ms. porte Hohannes. k Feodum maioris en marge ; + Nota adj. marg. mod. l dimia corr. en dimidia. m de adj. interl.
1 Cf. supra, no 313.

320.   1224 (n. st.), 17 février. — St-Prex.

Concession par le chapitre de Lausanne à Petrus Bunarma d'Echichens, prêtre, de la chapellenie de St-Prex, et reconnaissance faite à Cono, prévôt de Lausanne, des droits respectifs du chapelain et du curé de St-Prex.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 266. — Reg. : Forel, no 966.

Capitulum concessit Petro Bunarma d'Eschicens sacerdoti capellaniam de Sancto Protasio. Sed cum incertum esset quid spectaret ad capellaniam, C. prepositus ivit illuc et tenuit decaniam et de assensu dicti Petri et amicorum, Stephani, filii Petri, connomine Coindo a, cui Stephano capitulum dederat personatum ecclesie Sancti Protasii ad censum pro .L. solidis b, 1, talis fuit statuta capelania c quod capellanus de cetero haberet terciam partem omnium d et personatus duas, sed capellanus per se haberet denarium de caritate et denarium e de visitatione infirmorum et de sportulis benedicendis et f de spunsalibus et de mulieribus que veniunt ad missam primo post partum et de pueris bautizandis et quatuor denarios de pueris mortuis et .XVI. denarios quos Turumbertus villicus dederat sacerdoti pro sotularibus emendis in Natali Domini 2 annuatim g et preverata et receptiones, sed quando comode poterit secum ducat illum qui habet personatum ; tricenaria habeat capellanus, sed quando ea dividet aliis, dividat et illi qui habet personatum, si potest ; primiciam habeat sacerdos per se h, candelas habeat sacerdos per se preter quam in .IIII. festis, /284/ scilicet i Natali, Pasca, Pentecostes, festo Omnium Sanctorum 3 : tunc habeat de illis qui habet personatum medietatem ; duo casalia habeat sacerdos ad domum faciendam, scilicet Basinet j ; si sacerdoti facta fuerit elemosina in parochia vel a parochianis preter communem k, det domino duas partes ; similiter et de absolutionibus et de furno habeat l dominus duas partes, et de censu qui debetur pro furno et de expensis furni persolvat duas partes et sacerdos terciam. Actum apud Sanctum Prothasium, in domo Petri Coindo, anno incarnationis dominice .M CC XX III., .XIII. kalendas marcii. Testes : C. prepositus, N. de Cha., N. de Vuil., Io. celerarius, canonici, Iohannes m de Sancto Prothasio sacerdos, Umbelinus Matricularius clericus, Giroldus Ginnoz, Martinus, Turumbertus, Petrus Decimator, Aimo n Villicus, Petrus de Fores, Umbertus d'Estavaiel, Petrus de Dunmartin, laici, et alii quamplures o.

a Après Coindo, une lettre effacée. b ad censura pro .L. solidis adj. marg. c capelnia corr. en capelania. d Il faut suppléer, semble-t-il, un mot tel que elemosinarum. e denanium corr. en denarium. f et adj. interl. g annuatim adj. interl. h Après se, de exp. i silicet corr. en scilicet. j scilicet Basinet adj. interl. k preter communem adj. interl. l h récrit sur le signe tironien et. m s interl. n Aimo adj. interl. sur Petrus biffé. o + de personatu adj. marg. mod.
1 Cf. supra, no 312. Les termes employés dans les deux actes sont contradictoires, mais les faits sont clairs : le chapitre de Lausanne a accensé à Stephanus ol Coindo la portion des revenus de l'église de St-Prex qui revient au possesseur de l'église, soit au chapitre, part dite proventus dans le no 312 et personatus dans le no 320. La part de Petrus Bunarma est celle du chapelain desservant, dite capellania dans le no 320 et personatus dans le no 312. 2 Le 25 décembre. 3 Le 1er novembre.


.LX V. Sanctus Prothasius.
Titre courant de la main B.

321.   1225, 11 août. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Vuulelmus de St-Prex, donzel, mettant fin à leur différend au sujet d'une dîme à percevoir à St-Prex.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 267.

Feodum a. /285/
Com discordia verteretur inter capitulum et Vuulelmum de Sancto Prothasio domicellum super tercia parte decime terre de Furno et .I albo pane qui pro dicta decima debebatur et super sexta parte minute decime que dictus Vuulelmus dicebat se debere habere a villico Sancti Protasii et villicum a capitulo et capitulum dicebat b accepisse in vadio c totam decimam terre de Furno a Turumberto, villico Sancti Protasii, pro .C. solidis, quorum .XL IIII. solidi valebant marcam, et postea emisse a Petro, filio dicti Turumberti, de assensu matris sue et fratrum suorum, sicut in superiori scritto continetur 1. Et dicebat capitulum Uldricum d et Nantelmum, milites, terciam partem decime de Furno et .I. album panem et sextam partem minute decime vendidisse capitulo e, sicut in superiori scrito continetur 2. Hec discordia taliter fuit sedata quod dictus Vuulelmus accepit dictam terciam partem decime de Furno in feodum a capitulo et fecit hominium C. preposito, et hec facta sunt salvo iure alterius. Prepositus vero protestatus fuit coram dicto Vuulelmo quod ipse erat capituli et predecessores sui, nec poterat facere hominium ligium alicui preterquam capitulo, nec ipse Vuulelmus contradixit. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, magister G., G. Car., U. de Va., G. Da., prior sancti Marii, C. de Fonz, N. de Cha., Ia. de Gra., Ame., Io. celerarius, P. de Vi., Io. de Blo., magister Vu., R. de Vuul., Ul.. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX V., crastina sancti Laurencii.

a En marge. b Après dicebat, et capitulum dicebat exp. c in vadio adj. interl. d Uldricum est récrit sur Petrum effacé ; après i, une lettre exp. et biffée. e Le ms. porte copitulo.
1 Cf. supra, no 303. 2 Cf. supra, no 305.

322.   1226, 11 juillet. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Petrus, fils de Petrus de Campis de St-Prex, de son fief, à savoir la receverie que son père tenait du chapitre de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 268.

Feodum a. /286/
Petrus, filius P. de Campis de Sancto Prothasio, recepit feodum suum a C. preposito b, scilicet receveriam quam pater suus habebat a capitulo, et fecit hominium in manu C. prepositi ad opus capituli c. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., .V. ydus iulii. Testes : Vu. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., N. de Vuil., P. de Vi., Io. celerarius, Ame., Ia. de Gra., Io. de Cos., Io. de Blo., Remundus de Ro., R. de Vuul., Ul. Da., G. de Bur.. Feodus debet preposito de placito .IIII. crura porci qui valeat .X. solidos et capitulo.

a En marge. b a C. preposito adj. interl. c capituli adj. interl.

323.   1226, 25 novembre. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Amedeus d'un alleu sis à St-Prex qu'il avait donné au chapitre de Lausanne et du fief que Nantelmus de St-Prex, son père, tenait du dit chapitre, qui reçoit l'hommage lige du dit Amedeus, bien qu'il fût homme du chapitre.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 268.

Feodum a.
Amedeus, filius Nantelmi de Sancto Pro., peciit a capitulo quod reciperent eum in hominem b ligium. Prepositus vero, de consilio capituli, respondit ei quod ipse et predecessores sui fuerant capituli, quod ipse non negavit, nec erat necesse quod ab ipso hominium manuale reciperetur. Ad preces tamen eius et amicorum suorum recepit eum prepositus in hominem ligium ad opus capituli, sub tali protestatione quod nec ipse nec heredes c sui possent dicere quod exemti essent d per feodum vel hominium e manuale ab hominio et condictione f qua astricti sunt capitulo g tamquam illi qui sunt de familia ecclesie, et ipse dedit allodium suum quod habet apud h Sanctum Proth., quod vocatur terra de Mayz, capitulo, et capitulum dictum allodium et cetera que pater suus tenebat a capitulo dedit ei in feodum, pro quibus ipse et heredes i sui debent .V. solidos de placito et .XXX. ferratas vel .XV. denarios in anniversario Thome de Cossonay 1. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini /287/ .M CC XX VI., in festo sancte Katerine. Testes : C. prepositus, Vu., tesaurarius, R. cantor, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Vuil., Ia. de Gral., Io. de Cos., R. de Ro., R. de Vul., U. Da., Pa. de Templo, Borcar. de Sancto Proth. et P. Coindos j.

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer. b in hominem adj. interl. c Sur h, tilde superflu. d ss interl. e Le ms. porte hominum. f condctione corr. en condictione. g a adj. interl. h apud adj. interl. i Sur h, tilde superflu. j + 30 ferratæ adj. marg. mod.
1 Le 10 février (cf. infra, no 905 c).

324.   [1226, 25 novembre. — Lausanne.]

Plainte de Cono, prévôt de Lausanne, contre Vuillermus de St-Prex, qui, bien qu'homme du chapitre de Lausanne, a prêté hommage lige à Gerricus d'Aubonne.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 269.

Ibidem et sub eisdem a testibus conquestus fuit prepositus Vu. de Sancto Pro. de se ipso, quia, cum ipse et predecessores sui essent b capituli et pater suus id reconnosceret, ipse fecerat hominium ligium Gerrico de Albona et in hoc iniuriam fecerat beate Marie et capitulo. Ipse c vero se excusavit quod propter quamdam hereditatem que sibi competebat ex parte matris oportuit d eum hoc facere, et libenter emendaret, et si posset separari a dicto Gerrico per consilium capituli, libenter remaneret capitulo sicut ipse tenebatur.

a s interl. b ss interl. c Après I, e exp. d t final interl.

325.   1227, 2 novembre. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Uldricus, fils de Petrus, dîmier de St-Prex, de son fief, à savoir la moitié de la receverie de St-Prex.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 269.

Feodum a.
Uldricus, filius P., decimatoris Sancti Prothasii, recepit feodum suum a C. preposito, scilicet medietatem receverie Sancti Prothasii, et fecit ei hominium ad opus capituli et recongnovit .X. solidos de placito. Actum in revestiario, anno ab incarnatione /288/ Domini .M CC XX VII., in Commemoratione omnium fidelium. Testes : C. prepositus, R. cantor, G. sacrista, Io. celerarius, Ame., Io. de Cos., R. de Ro., P. de Templo.

a En marge.

326.   1227, 14 décembre. — [Lausanne.]

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Rodolphus de Vufflens, chanoine, et l'église de St-Prex mettant fin à leur différend au sujet de certaines terres sises à St-Prex.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 270.

Rodolphus de Vuulflens, canonicus Lausannensis, calumpniabatur ecclesie Sancti Prothasii quasdam terras, scilicet circa .VI. iugera, que date fuerant in elemosinam ab illis de Furno. Calumpniabatur etiam furnum, et hoc calumpniabatur nomine casalis de Furno, quem tenet a capitulo pro .III. solidis annuis, et post a mortem eius debet redire ad capitulum, et P. li Coidos dedit ei nomine ecclesie .X. solidos, et ita fuit facta concordia quod dicta calumpnia remansit ecclesie, et si sacerdos vult esse in concordia det dicto Rodolpho .V. solidos, si non, faciat b ei rationem. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., .XIX. kalendas ianuarii. Testes : C. prepositus, G. sacrista, N. de Cha., N. de Vuil., C. de Fonz, Io. celerarius, P. de Fru., Ia. de Gra., magister Vu., canonici, P. de Estavaiel sacerdos, Engizzez clericus.

a post adj. interl. b d corr. en f.


Sanctus Prothasius. [f. 65 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

327.   1233 (n. st.), 17 mars. — Lausanne.

Vente par Iohannes de Lussy, fils de Tholomeus, chevalier, au chapitre de Lausanne d'un muids de froment et d'un muids d'avoine à percevoir annuellement sur la dîme d'Etoy, redevances déjà engagées à la fabrique de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 270. /289/

Iohannes de Lussie, filius Tholomei militis, vendidit capitulo Lausannensi .I. modium frumenti et .I. modium avene borgeis annuatim in decima de Estui, quos fabrica Lausannensis habebat in vadio a dicto Iohanne pro .VIII. libris, et dedit ei capitulum .IIII. libras. Et ipse vendidit, dedit, guerpivit capitulo dictos .II. modios de assensu P., villici Sancti Prothasii, a quo ipse dictam decimam habebat in feodum et per hereditatem a, et dictus P. villicus eam guerpivit capitulo, a quo ipse eam habebat in feodum, et promisit dictus Iohannes quod istud faceret laudare et grentare matrem suam et fratres suos et sororem suam b. Actum ante monasterium Lausannense, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX. secundo, .XVI. kalendas aprilis. Testes : C. prepositus, G. sacrista, Io. succentor, R. de Ro., R. de Vuul., G. de Bur., Ia. de Bur. celerarius, canonici, Iohannes de Sancto Prothasio, Clemens Matricularius, sacerdotes, P. Fortis, Vuarnerus, Bertoldus, clerici, Nicolaus Dapifer, Vuulelmus de Limuus et alii plures c.

a Le ms. porte hereditem. b Après suam, et fratrem suum biffé. c Le ms. porte pleres.

328.   1233, 6 mai. — [Lausanne.]

Approbation par la mère, la sœur et les frères de Iohannes de Lussy de la vente précédente (no 327).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 271.

Istud grentaverunt mater eius et soror et fratres in choro, eodem anno, in festo beati Iohannis ante Portam Latinam, et eis dedit a capitulum .X. solidos. Testes : C. prepositus, U. de Va., N. de Cha. b, Io. succentor, R. de Vuul., Ia. de Burgo celerarius, canonici, Vuulelmus de Sancto Martino, P. de Sancto Iermano, Girardus de Anes, Girardus de Troiterens, milites.

a Après dedit, eis exp. b N. de Cha. récrit sur un passage effacé.

329.   1233, 19 juillet. — [Lausanne.]

Abandon par Rodulfus de Vufflens, chanoine, au chapitre de Lausanne de la terre du Four, sise à St-Prex, qu'il tenait à cens du chapitre, et concession par le dit chapitre au dit Rodulfus /290/ des biens du chapitre sis à Chevressy et de deux cens dus par le prieuré d'Etoy et l'abbaye de Bonmont.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 271.

R. de Vulflens, canonicus Lausannensis, guerpivit in manu C., prepositi Lausannensis, ad opus capituli, terram de Furno cum hominibus, que ipse habebat a capitulo in vita sua pro tribus solidis censualibus, et capitulum dedit ei similiter in vita sua id quod capitulum habebat apud Siwrisie et .X. solidos censuales quos capitulo debebat domus de Estue et .X. solidos quos capitulo debebat domus de Bono Monte censuales. Actum in revestiario, anno ab incarnacione Domini .M CC XXX III. a, .XIIII. kalendas augusti. Testes : C. prepositus b, Vu. tesaurarius, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., Io. succentor, P. de Vi., Iaco. de Gral., Amedeus, R. de Ro., U. Dapi., G. de Burgo, Iacobus de Burgo.

a .III. interl. b Le ms. porte prepoisitus.

330.   1234, juin à 1234, 23 juillet. — Lausanne.

Transfert et fortification de St-Prex, entrepris sur l'ordre du chapitre de Lausanne.

Main N.

Dans cette pièce sont réunis divers éléments :
1° Ordre du chapitre de transférer et de fortifier St-Prex.
2° Enumération d'échanges de prébendes : l'évêque Bonefacius et le sacriste Giroldus échangent leur prébende de St-Prex contre celle d'Epalinges ; le chantre Iohannes abandonne sa prébende de Joulens ; Nicholaus de Chavornay abandonne sa prébende de Chavornay ; Raymundus de Roveno renonce à la portion de sa prébende de Crans sise à Crans moyennant un dédommagement en espèces ; enfin, le chapitre confie au trésorier Vuillermus, au chantre Iohannes et à Nicholaus de Chavornay la prébende de St-Prex, à charge pour eux de fortifier St-Prex (cf. infra, no 851).
3° Exposé de la coutume de St-Prex.
4° Exposé des mesures prises pour renforcer les fortifications de St-Prex. Ces quatre parties se retrouvent dans la charte originale conservée aux Archives cantonales Vaudoises (cf. infra).
5° Enoncé des sanctions dont l'évêque frappera ceux qui entreprendraient quelque chose contre St-Prex.
6° Ordre de l'évêque de célébrer avec neuf leçons, le 6 novembre, la fête de Saint Prothais.
Original aux Archives cantonales Vaudoises, cote C V a 25. Cf. infra, pièce justificative no 16.

Ed. : Martignier, p. 272 ; M.D.S.R., /291/ t. VII, p. 37 ; Waitz, p. 789. — Trad. : Bridel I, t. 12, f. b 10 ; Bridel II, t. 4, p. 72 ; Bridel III, t. 3, p. 34 ; Bridel IV, t. 3, p. 24. — Reg. : Forel, nos 1134 et 1135.

Capitulum Lausannense, nec debens, nec potens diucius sustinere rapinas, incendia, verbera, oppressiones, violemcias, iniurias que fiebant sepissime ab hiis de ultra lacum et ab aliis malefactoribus in villa Sancti Prothasii, motum lacrimis incolarum loci, quamvis tamen ibi iam pauci essent habitatores, habito consilio discretorum, precepit quod villa Sancti Prothasii, que dispersa erat, transferretur in litore simul in locum qui dicitur Sus, et ita muniretur quod ibi tute possent habitare. Et quia dicta villa erat de porcione domini Bo. episcopi et G. sacriste, cambiavit eis capitulum porcionem de Espaningio pro illa de Sancto Prothasio, et illam de Sancto a Prothasio dedit Io. cantori et N. de Chavornai et eorum retinuit porciones quas prius habebant, cantor apud Joleins et N. de Chavornai apud Chavornai, et dictam villam Sancti Prothasii, quidquid ibi capitulum habebat et etiam grangiam cum appendiciis suis, dedit Vu. thesaurario et Io. cantori et N. de Chavornai, et id quod capitulum habebat apud Crans, quod tamen erat de porcione R. de Roveno ; sed dictus R. de Roveno guerpivit eam capitulo et capitulum promisit ei reddere annuatim .X. libras b vel, donec eas sibi redderet, dictus R. haberet residuum porcionis de Crans, quod erat apud Sanctum Laurencium et apud Viveis vel alibi. Dedit etiam capitulum dictis thesaurario et cantori et N. de Chavornai .C. et .X. libras et .II. loricas et .II. osberjoz c et la manuvra tocius terre capituli per .VI. dies in primo d anno et per alios .VI. dies in secundo anno et currus in tota terra capituli citra nemora Jorat et Vernant primo anno per .VI. dies et quod ipsi, quandocumque iacerent infra municionem Sancti Prothasii, pro presentibus Lausanne haberentur, in tribus scilicet primis annis ; et ipsi iuraverunt quod facerent villam Sancti Prothasii transferri in supradicto loco qui dicitur li Sus, et villam munirent augeribus et supra de palim et de chafaz et a parte e lacus de pauz, et f custodirent villam et facerent supradicta ad opus eorum et capituli bona fide, et post g mortem cuiuslibet, vel si aliquis eorum h intraret religionem vel fieret episcopus vel laicus, pars quam ipse haberet /292/ in supradictis locis, scilicet Sancti Prothasii et Crans, rediret ad cumune capitulum, et substituto i loco eius in canonicum darentur pro prebenda annuatim .X. libre, donec ei prebenda alibi assignaretur, quia portio Sancti Prothasii debet senper capitulo remanere, et ipsi debent in supradicta villa iusta lacum, in loco qui respicit versus j Lausannam, retinere k ad opus capituli casale in quo capitulum possit facere capellam et turrim et l aulam cum aliquantula platea et furnum et stabulum. In residuo ville debent dare casalia hominibus capituli primo et postea advenis et liberis hominibus qui non habeant aliquam proclamacionem ab aliquo domino, quia non debet ibi recipi homo alicuius domini sine licencia sua, nec servus, nec liber, et debet dari in casalibus li teisa in amplo et .L. pedes in lungum pro .VI. denariis, et debet m


.LX VI. Sanctus Protasius
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer, presque effacé par suite de l'usure du parchemin.

iurari dicta villa ad consuetudinem ad quam iurata n villa est o et castrum de Dunmartin, et debent ibi habere refugium et tuicionem et salvas personas et res suas omnes canonici et iurati illius loci, et inde facere pacem et guerram pro calumnia spectante ad ecclesiam Lausannensem, dum ipsi velint stare iuri, et omnes homines p capituli et domini episcopi, undecumque sint, debent ibi habere refugium et salvas personas et res suas, dum ipsi velint stare iuri. Guerram autem non debent inde facere, nisi de consensu capituli. Et debet ibi fieri mercatum et ecclesia et portus. Actum Lausanne, in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IIII., mense iunio. Interfuerunt autem C. prepositus, Vu. thesaurarius, Io. cantor, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Chavornai, A. de No. Cas., P. de Vi., P. de Fru., Io. succentor, Ame., R. de Roveno, R. de Vul., U. Da., G. de Bor., Ot. de Gran., Ia. de Bor. celerarius, Hen. de Fru., Vu. de Gumuens. Interfuit assensus domini B. episcopi, Ia. de Gral., Ame. de Bennis, Vu. de Grueria. /293/
Non multo post, quia propter minas quorumdam vicinorum qui ex sola invidia et quia de facili non possent bona loci illius de cetero rapere sicut solebant, facte fuerunt ibi magne expense in adventu domini episcopi, qui valde bene se ibi habuit et honorifice pro capitulo, et convocavit homines suos cum armis et capitulum suos ; dedit aduc capitulum supradictis thesaurario, cantori et N. de Chavornai circa .LXXX. libras et ad faciendum statim augerem et ad villam melius muniendam.
Statuit eciam eodem anno, crastina beate Marie Magdalene, dominus episcopus et capitulum quod si aliquis ausu temerario vel instinctu diabolico insurgeret contra dictam villam Sancti Prothasii, opus tam honorabile et ecclesie Lausannensi tam utile vellens et laborans disturbare, quod heres eius usque in quartam generacionem et etiam frater eius non inbeneficietur in ecclesia Lausannensi.
Statuerunt etiam eadem die dominus episcopus et capitulum quod festum beati Prothasii confessoris, qui condam fuit episcopus Lausannensis, celebraretur ad .IX. lecciones, .VIII. idus novembris q in ecclesia Lausannensi, et debent tunc distribui canonicis presentibus in matutinis .X. solidi, quos debet Io., magister operis Lausannensis, in vigilia beati Prothasii 1 pro feodo quod fecit sibi capitulum apud Sanctum Prothasium 2.

a Après Sancto, Protha exp. b Après libras, et l exp. c osberjot corr. en osberjoz. d Après primo, o effacée et exp. e ar adj. interl. superflue. f Après et, c effacé. g Après post, une lettre effacée et exp. h eorum adj. interl. i to adj. interl. j vessus corr. en versus. k Le ms. porte retinerere. l Après et, a effacée. m + De firmacione ville Sancti Prothasii 1234 adj. mod. en tête. n r adj. interl. sur une lettre effacée et exp. o est adj. interl. p Après homines, episcopi effacé. q .VIII. idus novembris adj. marg., remplace un passage effacé : .V. kalendas ianuarii (ou februarii) dont la lecture est peu sûre.
1 Le 5 novembre. 2 Cf. infra, no 331.

331.   1234, 23 juillet. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Iohannes, maître de la fabrique de Lausanne, de trente poses de terre sises à St-Prex, à charge pour lui d'y résider et d'y faire résider son fils aîné après lui.

Main N. /294/

Original aux Archives cantonales Vaudoises, cote C V a 24. Cf. infra, pièce justificative no 17.

Ed. : Martignier, p. 273.

Capitulum a dedit Iohanni b, magistro operis Lausannensis, .XXX. posas terre apud Sanctum Prothasium, nec debent esse de meliori terra arabili nec de peiori, et ipse fecit hominium ligium in manu C., prepositi Lausannensis, ad opus capituli, et promisit quod ipse faceret mansionem apud Sanctum Prothasium, in municione quam ibi capitulum de novo faciebat, et heres eius primogenitus ibidem post eum faceret mansionem, et illud feodum post eum non divideretur inter heredes suos, sed solus primogenitus illud haberet qui mansionem c apud Sanctum Prothasium faceret. Debet etiam inde reddere annuatim capitulo .X. solidos in vigilia sancti Prothasii 1, qui debent in festo sancti Prothasii 2 distribui in matutinis presentibus canonicis, quod festum tunc fuit receptum in capitulo ut fieret .IX. leccionum 3. Actum in carentena, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IIII., in crastina beate Marie Magdalene. Interfuerunt dominus B. episcopus, C. prepositus, Vu. thesaurarius, Io. cantor, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., A. de No. Cas., Io. succentor, Ia. de Gral., P. de Vi., Ame., P. de Fru., R. de Ro., R. de Vul., U. Da., G. de Bor., Ia. de Bor. celerarius, Hen. de Fru., R. de Monz, Ot. de Gran., Vu. de Gumuens.

a Au-dessus de C, C effacé. b Dans le ms., il y a un jambage de trop. c si adj. interl.
1 Le 5 novembre. 2 Le 6 novembre. 3 Cf. supra, no 16 b, in fine, et no 330, in fine.

332.   1234, 16 décembre. — [Lausanne.]

Sentence arbitrale du chapitre de Lausanne mettant fin à un différend entre Vuillermus, trésorier, d'une part, et Nicholaus de Chavornay et Iohannes, chantre, d'autre part, chanoines de Lausanne, au sujet d'une redevance à percevoir à St-Prex.

Main N.

La date du jour n'est pas absolument certaine. Dans le diocèse de Lausanne, à la fin du XVe siècle, deux saintes du même nom sont inscrites au calendrier : Sainte Luce, fêtée le 13 décembre, et son homonyme, le 16 septembre (cf. Missale in usum Lausannensem, 1493).

Ed. : Martignier, p. 274. /295/

Orta fuit discordia inter Vu. thesaurarium, ex una parte, et Io. cantorem et N. de Cha., ex alia, super .I. modium frumenti et .I. modium avene qui fuerant operis ante divisionem prebendarum, et promiserunt inde tenere id quod capitulum recognosceret. Et recognovit capitulum quod illi duo modii erant operis et spectabant ad grangiam operis et debebant esse thesaurarii quamdiu ipse teneret grangiam. Actum in quarentena, anno Domini .M CC XXX IIII., sabato post festum sancte Lucie. Testes : C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, Io. succentor, Al. a de No. Castro, C. de Fonz, R. de Ro., Ame., U. Da., Ia. de Bur. celerarius, Vu. de Gu., Vu. de Gru., R. de Monz b, P. de Sancto Martino.

a Après Al., de effacé ; un trait remplit l'espace qui sépare Al. de de. b Après Monz, quelques lettres effacées.

333.   1236 (n. st.), 31 janvier. — Lausanne.

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Stephanus de Chexbres, de six poses de terre sises à St-Prex et de la dot de sa femme.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 274.

Stephanus de Cheebri fecit hominium ligium in manu C. prepositi, ad opus capituli, et capitulum dedit ei .VI. posas terre apud Sanctum Prothasium a in feodum, et ipse accepit in feodo a capitulo com supradicto feodo id quod ipse acceperat in mariagio in uxore sua. Actum Lausanne, in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., .II. kalendas februarii. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, Io. cantor, G. sacrista, C. de Fonz, Vu., prior sancti Marii, N. de Cha., Io. succentor, R. de Ro., Ame., Ia. de Bur. celerarius, R. de Vuul., P. de Vi., Vu. de Gu., canonici, Haimo Vuillicus, P., decimator de Sancto Prothasio, Iohannes, magister hoperis Lausannensis, tunc castellanus Sancti Prothasii b.

a Après Prothasium, et exp. b + Feodum adj. marg. mod.

334.   885, 6 août. — S. l.

Charte par laquelle Reginoldus donne à l'église Notre-Dame de Lausanne l'église de St-Prex et la villa de Dracy, données /296/ au dit Reginoldus par l'empereur Charles le Gros, et qui avaient appartenu jadis à la dite église Notre-Dame.

Main N.

Sur la date de cette charte, cf. Louis Dupraz, Le Capitulaire de Lothaire I, empereur, De expeditione contra Sarracenos facienda, et la Suisse romande (847), dans la Revue d'Histoire Suisse, t. XVI (Zurich, 1936), p. 263 et n. 63.

Ed. : Martignier, p. 275 ; Zapf, p. 20 (daté : 886, 6 août) ; Gallia Christiana, t. XV, Instr., col. 126 (daté : 890) : Besson, Contribution, p. 149 (daté : 885 ?, 6 août). — Reg. : Hidber, no 798 (id.) ; Forel, no 83 ; Chapuis, p. 13, no 3 et p. 17, no 32.

Donatio quam fecit Reginoldus sancte Marie de Sancto Prothasio 1.
Dum huius mundi finem a simulque etiam et terminum nostrum advenire non dubitamus, unicuique christiano previdere oportet ut b de terrenis ac transitoriis rebus adquirere satagat perpetuis ac sine fine gaudiis mansuris, quia dum locis sanctorum in luminaribus sive in stipendiis servorum Dei, pro amore Dei et sanctorum illius aliquid ex nostra largitate conferimus, illud nobis procul dubio ad felicitatis augmentum apud misericordem Dominum retribuere non dubitamus. Quapropter ego, in Dei nomine, Reginoldus, nimis peccator et flagiciosus, divino tamen omnipotentis Dei auxilio tactus, sumpsit mihi bona voluntas ut c, pro redimenda meorum labe peccaminum, quasdam res mee proprietatis, quas mihi domnus Karolus imperator per sui precepti auctoritatem dedit, que sunt site in pago Lausonense, sive Vualdense, id est ecclesia beati Prothasii cum villa Draciaco, cum omnibus appendiciis sive adiacentiis suis, cum ingressibus et regressibus, ad ecclesiam beate Marie Lausonensem concedere vel condonare deberem, quod et ita, in Dei nomine d, a die presente feci. Igitur volo atque decerno ut e prefata ecclesia cum supra memorata villa Draciaco, sicut iam fuit priscis temporibus subdita, ita et deinceps,


Sanctus Prothasius. [f. 66 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

Christo annuente, ad iam dictam sedem Lausonensem, ubi /297/ venerabilis Hieronimus episcopus preesse videtur rector, pro anime mee remedio, sit subiecta ad omnem cultum divinitatis atque in luminaribus quamque et in terrenis actibus seu et tectis ipsius ecclesie vel recuperatione domorum et in stipendia clericorum ibidem Domino servientium, ea videlicet ratione ut f in iusta dominatione g ipsius sedis Lausonensis episcoporum, absque ulla dominatione, permaneant, et talem in ipsa ecclesia beati Prothasii Dei servitium eligat, qui Domini cultum previdere h studeat. Et episcopus ipsius civitatis, pro remedio anime mee et genitoris mei seu genitricis mee, in die depositionis i mee dare debeat fratribus prefate civitatis et iam dicta ecclesia Sancti Prothasii refectionem unam, qualem meliorem potuerit, videlicet panem modios .IIII., friscingos .III., porcinam .I., pullos .X., vinum modios .IIII., et ipsi fratres pro nobis Domini misericordiam exorare debeant, et ipsa luminaria omnino non deficiant. Illud quoque sub obligationis vinculo adnecti placuit ut j si quis, quod absit, ego ipse aut qualiscumque persona, ullo unquam tenpore contra hanc donationem aliquid agere voluerit, iram Dei omnipotentis incurrat et cum Iuda traditore k in suplicio eterno, et insuper hec donatio inviolabilem l, Christo propitio, obtineat firmitatem cum stipulacione subnixa. Signum Reginoldi, qui hanc donationem fieri et firmare rogavit. Signum Rodulfi, gloriosi comitis, qui hanc donationem rogatus consensit. Signum Vuarinberto, qui consensit. Dedolgiso teste. Vuarat teste. Trogo teste advocato. Altrico teste. Huodone teste. Ladone teste. Ego in Dei nomine Rodovuinus presbyter hanc donacionem a iam dicto Reginoldo rogatus scripsi. Datavi die veneris, .VIII. idus augusti, anno .VI. imperante donno nostro Karolo tercio per circumquasque regiones feliciter.

a finem adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer. b t interl. c t interl. d Après nomine, un mot effacé. e t interl. f t interl. g Après dominatione, ipi exp. h e finale répétée et exp. i Le ms. porte deposionis. j t interl. k Il faut suppléer un mot tel que deputetur (cf. supra, no 41). l Le ms. porte invialabilem.
1 La présence de ce titre permet de supposer que cette charte n'a pas été transcrite d'après l'original, mais d'après un cartulaire aujourd'hui perdu. /298/

335.   [885], 13 août. — St-Sulpice.

Notitia de l'investiture de la donation précédente (no 334), faite par le comte Rodulfus.

Main N.

Sur la date de cette notitia, qui est vraisemblablement de la même année que la donation elle-même, cf. supra, no 334.

Ed. : Martignier, p. 277 ; Zapf, p. 23 (daté : 886, 13 août) ; Besson, Contribution, p. 152 (s. d.). — Reg. : Hidber, no 799 (daté : 885?, 13 août).

Noticia eiusdem.
Noticia vestitoria qualiter vel quibus presentibus bonis hominibus, veniens donnus Ruodulfus a comes necnon etiam b inclitus marchius ad ecclesiam almi Prothasii revestivit amabili episcopo Hieronimo Lausonensis ecclesie unacum canonicis eiusdem ecclesie qui ibidem aderant, in vice Reginolfi, de ipsa ecclesia, que diu fuerat subtracta a prefato loco, simul cum Draciaco villa omnibusque ibidem aspicientibus cum integritate, ob remedium predicti Reginolfi, sicut in ipsa carta donationis continetur, quam ei fecit propter remunerationem vite eterne et ut c memoriale ipsius annis singulis specialiter ibi celebrent d, sicut in prefata carta insertum est, et tam ipse pontifex quamve successores illius e potestatem habeant faciendi ex hoc quod voluerint, tam secundum Deum quam secundum seculum, sicut ipsa carta loquitur, et ut f vigorem firmitatis per cuncta evi curricula obtinere queat g, nomina illorum qui presentes fuerunt subter habentur inserta. Hec sunt acta in ipsa ecclesia, idibus augusti, cum stipulatione subnixa. Ruodulfus h comes, qui hanc noticiam consensit. Arismundo. Turinberto. Ransone. Itone. Folcrado. Ruodperto. Ameldrico. Leuprant.

a Rodulfus corr. en Ruodulfus. b etiam adj. marg. remplace etiam biffé dans le texte. c t interl. d Peut-être faut-il lire celebretur, mais l'abréviation utilisée par le scribe est bien celle de celebrent. e Après illius, in posteritatem poste exp. f t interl. g Après a, deux lettres effacées. h Après l, fus comes exp.

336.   972, 18 mai. — S. l.

Precaria par laquelle Eginulfus, évêque de Lausanne, et le chapitre concèdent à Auspertus, prêtre, un moulin et une vigne /299/ sis à St-Prex, donnés par le dit Auspertus à l'église et au chapitre de Notre-Dame de Lausanne, et des revenus de l'église de St-Prex.

Main N.

La date de cette precaria n'est pas certaine. Le 18 mai 970, 33e année du règne de Conrad, n'était pas un samedi, mais bien le 18 mai 972, date généralement admise par les éditeurs.

Ed. : Martignier, p. 278 ; Zapf, p. 65 ; Gallia Christiana, t. XV, Instr., col. 132 (daté : 970, 18 mai). — Reg. : Hidber, no 1096 ; Forel, no 184 ; Chapuis, p. 15, no 18.

Precaria quam Ospertus fecit de Sancto Prothasio, de molendino et vinea .I. 1.
Sacrosancte venerabilis genitricis Dei Marie, que sita est in pago Lausonensi, ubi donnus Eginulfus episcopus rector esse videtur, Turinbertus a prepositus cunctique b fratres eiusdem ecclesie famulantes, ego in Dei nomine Auspertus presbyter, inspirante pietate divina, sumpsit mihi bona voluntas ut c aliquid de rebus meis propriis ad ipsam Dei ecclesiam vel ad ipsos servos Dei ibidem famulantes d concedere vel condonare deberemus, quod a presente die feci, videlicet molendinum .I. et vineam cum area super se habentem, que res site esse videntur inter e Albona et Venobia flumina, et postea fuit mea peticio et donni predicti pontificis cunctorum fratrum benivolencia ut f ipsas res, scilicet et prespiteratum sancte Dei Prothasii ecclesie, loco beneficii per g epistulam donationis quousque dum vivis usum fructumque possideas, eo namque ordine ut h per unumquemque annum in festivitate sancti Clementis 2 refectionem pretestatis fratribus in sancta Dei genitricis ecclesia servientibus persolvas. Sit vero talis refectio : .II. scilicet porcos optimos, .II. modios frumenti purgatissimi et .I. modium vini. Et post tuum discessum, quandoquidem Deus premiserit, ad ipsam Dei ecclesiam vel ad fratres eiusdem ecclesie famulantes deveniat. At vero, si uno anno negligens apparueris, alio anno per vini duplum componere cogaris. Si quis vero, aut ego ipse, aut ullus heredum meorum contra hanc donationem, quod plenissime per bonam voluntatem egi, aliquid dicere, agere temptaverit, sciat se compositurum auri libras .V., et hec i ipsa nostra donatio inconvulsa permaneat. Ego Eginolfus, humilis episcopus ; hec donatio a me facta est. /300/ Ansiusus presens fuit. Turinbertus presens fuit. Emmo presens fuit. Ubertus presens fuit. Hiringus presbyter. Everardus presens fuit. Ego in Dei nomine Adalvuinus presbyter hanc


.LX VII. Sanctus Prothasius, Marsie.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

donacionem j rogitus scripsi et datavi die sabbato, .XV. kalendas iunii, anno .XXX III. regnante donno nostro Chuonrado k rege.

a Après Turinbertus, episcopus exp. b Le ms. porte cuctique. c t interl. d Le ms. porte famalantes. e ter adj. interl. f t interl. g Après per, ep exp. h t interl. i hec adj. interl. sur hh effacé. j La fin du no 336 se trouvait primitivement au haut du f. 69 r. ; lorsque les f. 67 et 68 furent intercalés, ce qui se trouvait au haut du f. 69 r. fut biffé et recopié au haut du f. 67 r., avec une seule variante. Cf. infra, note k. k h interl. (f. 67 r.).
1 La présence de ce titre permet de supposer que cette precaria n'a pas été transcrite d'après l'original, mais d'après un cartulaire aujourd'hui perdu. 2 Le 23 novembre.

337.   972, 18 mai. — St-Prex.

Notitia de l'investiture de la precaria précédente (no 336), faite par Turinbertus, prévôt de Lausanne.

Main N.

Sur la date de cette notitia, cf. supra, no 336. De même que la fin du no 336, le no 337 se trouvait primitivement au haut du f. 69 r. Cf. supra, no 336, note j.

Ed. : Martignier, p. 279.

Noticia eiusdem.
Noticia seu tradicio quomodo venit Turinbertus c prepositus in ecclesia Sancti Prothasii, et vestituram fecit Ausperto de prepiteratu d, sicut superius insertum est, sicut lex fuit, his presentibus : Rainulfus presbyter e presens fuit. Emmo levita presens fuit. Suzo presens fuit. Alvicus presens fuit. Uboldus presens fuit. Item Alvicus f presens. Isti g et alii plures qui hoc viderunt et audierunt. Facta noticia, data ut a, h supra b.

a t interl. b En marge : Alibi.
Variantes du f. 67 r. : c ber adj. interl. d prespiteratu. e presbyter répété et exp. f Aliiicus. g Le ms. porte ist. h t interl. /301/

338.   968, 22 novembre. — S. l.

Charte par laquelle le diacre Amico et Suzzo, son avoué, donnent à l'église Notre-Dame de Lausanne des biens sis à Marcy.

Main N.

La date de cette charte n'est pas certaine. Le 22 novembre 966, 30e année du règne de Conrad, n'était pas un dimanche, mais bien le 22 novembre 968, date généralement admise par les éditeurs.

Ed. : Martignier, p. 279. — Reg. : Hidber, no 1091 ; Forel, no 180 ; Chapuis, p. 15, no 17.

Carta quam Hamico levita fecit clericis sancte Marie Lausonensis in villa Marciaco 1.
Dilectissimis atque amabilibus fratribus sacrosancte Dei genitricis a Marie Lausonensis ecclesie famulantibus, in Christi nomine, Amico, benignus levita, cum advocato suo Suzzone, cogitans humane fragilitatis discessum, placuit et sumpsit mihi bona voluntas ut b aliquid de rebus meis propriis in vos concedere pro eterna retribucione c debuerim, quod Deo propicio tali ordine facere et conscribere fecimus : Res illas que sunt site in pago Lausonensi, site inter Albonam et Venobiam flumina, hoc est in villa que nominatur Marciacus, omnem nostre porcionis partem delegavimus et de nostro iure sive dominio vestris dominationibus et potestatibus transmittimus quidquid nobis de ipsa proprietate in predicta villa pervenire debet, ut d quisque anno, in nativitatem sancte martiris Cecilie 2, fratres mei censum reddere debeant, hoc est frumenti modios .II., vini modium .I. et porcum .I. ad refeccionem fratrum, et si de hoc censu negligentes vel contentores apparuerint, potestatibus vel dominationibus fratrum prelata proprietas deveniat atque succedat. Si quis vero contra hanc donationis e epistulam, quam pro remedio anime mee facere precavi, dicere, agere temptaverit, sciat se compositurum f auri optimi libras .VII., et hec donacio, sicut insertum est, illibata permaneat. Signum Amiconis levite et advocati sui Suzzonis ; insimul istam donationem fecerunt et firmare rogaverunt. Signum Eldeboldo, testis. Signum Beroldo, testis. Signum Eurino, testis. Signum Eurino senior, testis. Signum Ramboldo, testis. Ego Hiringus presbyter, cancellarius, scripsi et subscripsi. Datavi /302/ die dominico, .X. kalendas decembris, anno .XXX. regnante donno nostro Chuonrado rege.

a tri adj. interl. b t interl. c Après retribucione, d biffé. d t interl. e donationem corr. en donationis. f Le ms. porte compoturum.
1 La présence de ce titre permet de supposer que cette charte n'a pas été transcrite d'après l'original, mais d'après un cartulaire aujourd'hui perdu. 2 Le 22 novembre.

339.   1236, 14 juillet. — [Lausanne.]

Sentence arbitrale du chapitre de Lausanne mettant fin à un différend entre le dit chapitre et Vuillermus, trésorier, au sujet de la prébende de St-Prex.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 280.

Mota fuit discordia inter capitulum et Vu. tesaurarium, qui cambiaverat portionem suam a quam pro prebenda habebat apud Sanctum Prothasium preposito Salodorensi pro portione quam habebat apud Granges, quam ei cambiaverat N. de Chavornai pro portione de Dallens. Dicebat etiam tesaurarius b quedam spectare ad custodiam munitionis Sancti Prothasii, que capitulum dicebat spectare ad portionem prebendarum. Allegatis multis ex utraque parte, subierunt iudicium capituli. Lectis statutis capituli factis et sigillatis et divisione prebendarum et de munitione Sancti Prothasii, et cantor, qui habebat prebendam suam apud Sanctum Prothasium, dixit quod illud quod diffiniretur ibi de prebenda quam thesaurarius habebat tunc apud Sanctum Prothasium, staret de sua quam ibidem habebat, quod et capitulum laudavit. Capitulum autem dixit per iudicium et etiam quiddam amicabiliter de assensu parcium, quod thesaurarius cambiaret, et prebenda c quam thesaurarius d solebat habere apud Sanctum Prothasium remaneret capitulo, et ad custodiam munitionis spectarent ea que primo fuerant assignata, 1 scilicet Crans et grangia et in munitione census des Teises et que spectabant ad mercatum et furnus quem thesaurarius e et cantor fecerant de denariis suis, banni vero antiqui et leges et fraverie spectarent ad prebendas, preterquam lex que de novo statuta fuit in popia, scilicet .LX. librarum. De illa dictum fuit, quia nulla lex ibi antiqua erat ultra .LX. solidorum /303/ et illa de novo statuta erat .LX. librarum, quod illa esset partim prebendarum et partim custodie munitionis Sancti Prothasii, ita quod postea levaretur minus quam .LX. solidi vel plus, divideretur inter prebendas et custodes munitionis, facta eque computatione et divisione f sexaginta solidorum quoad prebendas et .LX. librarum coat custodiam munitionis. Actum in revestiario, anno ab incarnatione g Domini


Sanctus Protasius. [f. 67 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

.M CC XXX VI., pridie ydus iulii. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, Io. cantor, Vu., prior sancti Marii, C. de Fonz, N. de Chavornai, P. de Vi., Io. succentor h, Ame., R. de Ro., R. de Vuul., Ot. de Gran., G. de Burgo, Ia. de Burgo, Vu. de Gru., Vu. de Gu., P. de Sancto Mar. .

a Avant suam, une lettre effacée. b Le ms. porte tesaurius. c Sur a, tilde effacé. d Le ms. porte thesaurius. e Le ms. porte theaurarius. f Après divisione, quidd biffé. g Le ms. porte car. h Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms. Io. succentor se trouve après Sancto Mar..
1 Cf. supra, no 330.

340.   1239, 21 novembre. — S. l.

Charte par laquelle Umbertus, abbé du Lac de Joux, notifie la vente par Vuillermus, Savaricus et Iacobus de St-Prex au chapitre de Lausanne de leurs droits sur la dîme du four de St-Prex.

Main L.

Original aux Archives cantonales Vaudoises, cote C V a 35. Cf. infra, pièce justificative no 24. — Ed. : Martignier, p. 282.

Umbertus, abbas de Lacu Iurensi, Premostratensis ordinis, omnibus presentem paginam inspecturis rei geste noticiam. Notum facimus universis quod Vuillermus, Savricus, milites, et Iacobus, fratres de Sancto Prothasio, vendiderunt et concesserunt capitulo Lausannensis ecclesie quicquid habebant in decima Sancti Prothasii que dicitur de furno, cum tribus panibus quos receptores dicte decime debebant ipsis et cum omni /304/ usagio et servicio que pro dicta decima debebantur a eisdem, libere et pacifice in perpetuum possidendum, datis proinde et solutis predictis Vullermo, Savarico et Iacobo .VIII. libris Lausannensium a capitulo Lausannensi. Hanc enim vendicionem laudaverunt et concesserunt prefato capitulo Cecilia, mater predictorum Vuillermi, Savarici et Iacobi, Christiana, uxor dicti Vuillermi, Petrus et Stephanus, filii ipsorum, Beatrix et Parvula, filie eorumdem, Ambrosia, uxor Savarici, et Iacobus, filius ipsorum. Testes huius rei sunt hii : C. prepositus, Vu. thesaurarius, Iohannes cantor, Vu., prior sancti Marii, Io. succentor, magister Iacobus, G. sacrista, R. de Vufleins, U. Dapifer, P. de Vileta, Amedeus, canonici Lausannenses. In cuius rei testimonium nos, ad preces supradictorum Vuillermi, Savarici, Iacobi, Cecilie, Christine, Petri, Stephani, Beatricis, Parvule, Ambrosie et Iacobi presenti pagine sigillum nostrum apposuimus. Actum anno Domini .M CC XXX. nono, undecimo kalendas decembris.

a debabantur corr. en debebantur.


.LX VIII. Mustinie, Lugrins
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

341.   890, 2 septembre. — Lausanne.

Charte par laquelle le comte Manasses donne à l'église Notre-Dame de Lausanne des biens sis à Montigny, qu'il avait reçus de Rodolphe I.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 283 ; Zapf, p. 25 (daté : 891, 2-5 sept.) ; Besson, Contribution, p. 159. — Reg. : Hidber, no 845 ; Forel, no 90 ; Rég. genev., no 107 ; M.D.S.R., t. XXIV, p. 159.

Donatio quam Manasseus comes dedit in villa Mustiniaco ad sanctum Iustum in loco sepulture 1.
Dum huius mundi finem simulque etiam et terminum nostrum advenire non dubitamus, unicuique christiano previdere oportet ut a de terrenis ac transitoriis rebus adquirere satagat perpetuis ac sine fine gaudiis mansuris. Ideo ego Manasses, /305/ cogitans casum humane fragilitatis mee, decrevi apud me aliquid de rebus meis quas mihi dedit per precepta domnus Ruodulfus rex cedere loco sancte Marie Lausannensis ecclesie, ubi domnus Hieronimus esse videtur pastor, seu sancti Iusti vel Lantperti vel ceterorum sanctorum qui ibidem sunt reconditi, ad luminaria ipsius concinnanda b, quatinus pius iudex veniam peccatorum domni Ruodulfi regis retribuere dignetur in futuro, necnon etiam mihi, indigno peccatori. Pro qua re trado ad ipsam casam Dei casale cum casa desuperstante, et ipse casalus habet terminaciones de uno latere via publica, de alio latere et una c fronte terra sancti Mauricii, et de alia vero fronte terra sancte Marie Lausannensis, in pago Genovense, in fine Ercolane, in villa Mustiniaco. Donamus etiam ibi colonicam vestitam cum mancipiis his nominibus : Atoni et uxore sua Cristiane et infantes sui, Atzoni d, Vuolferico, Atza, Adelburgis, Eldeverga. Insuper etiam trado quidquid ad ipsum mansum aspicit vel aspicere videtur cum omni integritate : vineis, canpis, pratis, silvis, rivis, fontibus, arboribus pomiferis et inpomiferis, aquis aquarumque decursibus accessisque omnibus, totum et ad integrum ad ipsam casam Dei trado atque transfundo de iure et potestate mea ad ipsam casam Dei trado dominacione, perpetualiter ad possidendum, habendi, tenendi, vendendi, donandi liceatque commutandi, et faciatis exinde quidquid facere volueritis, liberam ac firmissimam in Dei nomine in omnibus habeatis potestatem faciendi. Si quis vero, si fuerit in postmodum ullus de heredibus meis vel quislibet, ulla emissa persona, ullo unquam tempore, qui contra hanc donacionem, quam ego scribere plenissima voluntate rogavi, venire, dicere aut e agere aut calumpniare vel eam infrangere voluerit, ne hoc valeat evindicare quod repetit, sed insuper sit culpabilis et inpleturus ad ipsam casam Dei tantum et aliud f tantum quantum ipse res emeliorate apparuerint coactus persolvat. Enichilominus ea in vos facta Christo propicio omnique tempore firma et stabilis permaneat stipulacione subnixa. Actum Lausanne castro. Signum Manasse, qui istam donacionem fieri et firmare rogavit. Signum Alexandrane, que viro suo consensit. Signum Geylendo comite testis. Signum Turimberto testis. /306/ Signum Patoni testis. Signum Fredario testis. Signum Ansterio testis. Signum Turimberto testis. Signum Adelberto testis. Ego in Dei nomine Bernardus, diaconus sive cancellarius, qui hanc cartulam donationis rogatus g scripsi et subscripsi, datavi .IIII. nonas septembris, anno .III. regnante domno nostro Ruodulfo rege.

a t interl. b da interl. c uno corr. en una. d Après z, o exp. e aut adj. interl. f aliud adj. interl. g rogatus adj. interl.
1 La présence de ce titre permet de supposer que cette charte n'a pas été transcrite d'après l'original, mais d'après un cartulaire aujourd'hui perdu.

342.   892, 27 avril. — S. l.

Charte par laquelle le comte Manasse donne à l'église Notre-Dame de Lausanne des biens sis à Montigny, Larringes et Lugrin, qu'il avait reçus de Rodolphe I.

Main N.

La date de cette charte n'est pas certaine. En 893, 6e année du règne de Rodolphe I, l'évêque Hieronimus de Lausanne était mort (cf. supra, nos 14 et 16 k), et c'est en 892 que le 27 avril tombe sur un jeudi.

Ed. : Martignier, p. 285 ; Zapf, p. 28 (daté : 893, 27 avr.) ; Besson, Contribution, p. 161. — Reg. : Hidber, no 856 ; Forel, no 91 ; Rég. genev., no 109 ; M.D.S.R., t. XXIV, p. 159.

Hec est donatio quam Manasses comes dedit in Mustinia[co] a 1. Dominis sanctis et in Christo Ihesu venerabilibus fratribus de Lausonna civitate, de episcopatu domni Hieronimi episcopi, ubi die nocteque Domino famulante norma silentium funguntur officio, et in ipsa congregacione Garibertus presbyter, Vuillermus presbyter, Ambrico presbyter ceterique fratres sub regimine presulis superius nominati ad regendum et custodiendum videntur. Igitur ego in Dei nomine Manasse comes, inspirante pietate divina, sumpsit mihi bona voluntas ut b aliquid de rebus meis propriis quas domnus Ruodulfus rex per preceptum mihi dedit, pro remedio anime mee vel genitricis mee vel senioris mei Ruodulfi, gloriosissimi regis nostri, ad ipsam ecclesiam alme virginis Marie, genitricis Dei, seu ad stipendia fratrum ibidem consistentium concedere vel condonare deberem, quod et ita volui perpetualiter et feci. Dono ibi, in pago Genovense, /307/ in fine Hercolana c, in villa Mustiniaco, capellam .I. cum mansis


Mustinie, Sanctus Prothasius, Runens. [f. 68 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

.VII., lunaticis .V., ad Ladrinio colonica .I., ad Logrino capella .I. cum colonicas .VI., lunaticos .II. et omnia quidquid ad ipsos mansos aspicit, tam canpis, pratis, vineis, silvis, arboribus pomiferis et impomiferis, alpis, aquis aquarumque decursibus vel accessisque omnibus, mancipiis et utriusque sexus, masculini videlicet et femenini, ibi pertinentibus ad proprietatem concessi. Ideoque hanc paginam testamenti conscribere ac subtus roborari d decrevi, ita e ut f ab hac die et deinceps prefata res vel mancipia ibidem pertinentes ad iamfatam ecclesiam deservire debeant et luminaria sive in servicio clericorum qui in divinis officiis diebus ac noctibus militari et pro animabus supradictis seu pro tota ecclesia Domini misericordiam exorare studeant. Si vero aliquam potestatem, ullo unquam tempore, qui hanc paginam scripturarum, quam pro Dei amore et honore sancte Dei g genitricis Marie fieri rogavi, violare aut corrumpere conatus fuerit, iram Dei omnipotentis et omnium celestium virtutum incurrat et tres auri libras seu .LX. argenti coactus persolvat, et insuper hac donacionem perpetuam et inconvulsam, Christo propicio, obtineat firmitatem. Signum Manasse, qui hanc donationem fieri et firmare rogavit. Signum Alexandrane, que viro suo consensit. Vuariberto teste. Gerlendo teste. Turimberto teste. Ittone h teste. Ratzone i teste. Item Turimberto teste. Amaldrico teste. Ego in Dei nomine Bernardus diaconus j hanc donationem rogatus scripsi et subscripsi. Datavi die iovis, .V. kalendas maii, anno .VI. regnante domno nostro Ruodulfo rege.

a Mustiniaco interl., co, à l'extrême bord du feuillet, est tombé. b t interl. c Hercolona corr. en Hercolana. d roborari adj. interl. sur firmare biffé. e Après ita, a exp. et effacée. f t interl. g i adj. interl. h It adj. interl. sur Li exp. i Après t, une lettre effacée. j Après diaconus, vel exp.
1 La présence de ce titre permet de supposer que cette charte n'a pas été transcrite d'après l'original, mais d'après un cartulaire aujourd'hui perdu. /308/

343.   899, 14 mai. — Lausanne.

Preceptum par lequel Rodolphe I confirme les donations faites à l'église Notre-Dame de Lausanne par Rainolfus à St-Prex, par Voldegisus à Champagne et à Gravaz, par Manasses à Montigny et par le comte Galindus à Renens.

Mains L (le titre) et N (le texte).

L'indiction 6 ne correspond pas à l'année 899, 12e du règne de Rodolphe I. Peut-être faut-il corriger indictione .VI. en indictione .II..

Ed. : Martignier, p. 286 ; Zapf, p. 45 (daté : 922 ou 923, 14 mai). —Reg. : Hidber, no 900 ; Forel, no 97 ; Rég. genev., no 111 ; Dufour, no 9.

Preceptum quod Rodulfus rex fecit sancte Marie de Sancto Prothasio et Mustiniaco.
In nomine sancte et individue Trinitatis, Ruodulfus, divina annuente gratia serenissimus rex. Si servorum Dei iustis peticionibus aurem nostram accommodavimus, procul dubio ad presentis vite fastigium hoc nobis prodesse credimus, ad futurum premium potius nos hoc adiuvare nullo modo dubitamus. Idcirco noverit omnium nostrorum fidelium sollercia, tam presentium quam futurorum, qualiter venerabilis vir Boso, videlicet Lausannensis ecclesie episcopus, adiit nostram celsitudinem, petens auctoritatem predicte sue ecclesie nostra confirmari auctoritate atque corroborari. Quod nos quidem utile cognoscentes, digne illius peticioni minime tardavimus nostrum prebere a assensum. Proinde volumus ac firmissime decernimus quatinus iam prefata ecclesia vel presentes eius rectores vel adfuturi rectores huiusmodi res, quas nostri fideles ipsi Lausannensi ecclesie per instrumenta cartarum contulerunt pro animarum suarum remedio, quiete presenti ac futuro tempore possideat. Hoc est quod bone memorie Rainolfus ibi contulit, id est ad ecclesiam sancti Prothasii villa b cum suis omnibus appendiciis 1, vel quod ipsa ecclesia de Voldegiso, fideli nostro, in Campanias vel Gravatis acquisivit 2 ; hoc etiam quod fidelis noster Manasses ibi largitus est, videlicet Mustiniacum villam cum suis omnibus appendiciis 3 ; hoc etiam quod et Galindus comes, fidelis noster, ibi dedit, .V. videlicet mansa in Runingis villa 4. Hec omnia, sicut memoratum habemus, et eo modo quod ipsi memorati nostri fideles ipsas res c ad ipsam ecclesiam d /309/ Lausannensem videlicet contulerunt permaneant et gubernatores ipsius ecclesie in stipendiis fratrum regant et gubernent, atque nullo illis contradicente eternaliter possideant. Ut e autem hec nostra auctoritas inviolabilis perpetualiter maneat et in Dei nomine tocius firmitatis vigorem obtineat, manu propria eam firmavimus et anuli inpressione consignari iussimus. Hieronimus notarius ad vicem Vualtarii episcopi et archicancellarii recognovi. Data pridie idus maii, Christo propicio, Ruodulfi piissimi regis anno .XII., indictione .VI. . Actum Lausanne castro, in Dei nomine, amen.

a Le ms. porte preberere. b villa adj. interl. c res répété et effacé. d Le ms. porte eccclam. e t interl.
1 Cf. supra, nos 334 et 335. 2 Cf. supra, no 100. 3 Cf. supra, nos 341 et 342. 4 cf. supra, no 41.


.LX VIIII. Sanctus Prothasius, Feschie, Lussie.
Titre courant de la main B. Au haut du folio, biffées, les dernières lignes du no 336 et le no 337, également biffé. Cf. supra, no 336, note j, et no 337.

344.   [1202 à 1215.] — S. l.

Charte par laquelle Albertus Monetarius vend au chapitre de Lausanne ses biens sis à St-Prex.

Main C.

Cet acte ne contient pas d'élément de datation précise. Il est vraisemblablement contemporain des autres actes transcrits dans le cartulaire de la main C.

Notum sit omnibus quod Albertus Monetarius vendidit nobis quicquid b habebat apud Sanctum Prothasium pro .XIIII. libris Gebennensium, laudantibus uxore sua et filio c suo. Huius venditionis d fideiussor pacis est episcopus. Redditus istius e venditionis f erit operis donec receperit suam sortem a.

a En marge : Alibi.
Variantes du no 302 : b quidquid. c filiis corr. en filio. d vendicionis. e huius. f vendicionis.

345.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des biens et revenus de l'église de Lausanne dans l'évêché de Genève, à Crans, Prangins et Féchy. /310/

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 288.

Hec sunt que ecclesia Lausannensis possidet in episcopatu Gebennensi :
Villa de Cranz.
Ecclesia de Prengins, pro qua debentur nobis singulis annis .XXX I. a solidi in festo sancti Iacobi 1.
In villa de Feschie terram et vineas, pro quibus debentur nobis .XXX. solidi annuatim.

a .XXX. corr. en .XXX I. , peut-être par Cono d'Estavayer.
1 Le 25 juillet.

346.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des biens et revenus de l'église de Lausanne à St-Prex
et à Drassy.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 288.

In episcopatu Lausannensi, villam Sancti Prothasii cum ecclesia, pro qua debentur nobis .L. a solidi annuatim, et decime tocius ville, preter de terra illorum de Furno, quam tenet villicus a capitulo ; et terragium in quibusdam terris, et talliam in hominibus, et ius tocius christianitatis, et .IIII. arietes et .X. solidos pro casalibus b de censu.
In vineis que sunt sub ecclesia medietatem vini accipimus, excepta vinea maioris et vinea illorum de Furno, et corvaes bis in anno, in vere et in autonno.
Ad Drassie, .IIII. columgias et vineam.
Ab arbore piri que est in condemina citra Estue, in via superius que ab Estue tendit ad Sanctum Prothasium, in .XI. ados medietatem decime habemus. A termino illo, omnes decimas possidemus usque ad Sanctum Prothasium, excepta terra sancti Mauricii, et dominium tocius ville.
De decima de furno debebat c villicus deferre gerbas canonicorum in grangiam.

a .L. adj. interl. sur .XXX. exp. Cette correction est postérieure à 1200, /311/ sans qu'il soit possible de préciser sa date. b sa adj. interl. c debet corr. en debebat. Cf. supra, note a.

347.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des biens et revenus de l'église de Lausanne à Lussy.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 289.

In villa de Lussie habemus decimam et terragium in una posa terre et pro quadam alia posa habemus de tercio anno in tercium .II. cuppas nucum, scilicet villanas, que perdita revocata sunt per Iohannem sacerdotem et Raymumdum procuratorem.


Tholochina. [f. 69 v.]
Titre courant de la main B.

348.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des biens et revenus du chapitre de Lausanne à Tolochenaz.

Main A et une adjonction de la main C.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 289.

In villa de Tolochina habet capitulum ecclesiam, pro qua debentur .XX. solidi annuatim.
Tenementum maiorum et .XV. alia tenementa, in quibus accipimus a terragium et tallias et fere totam decimam et vinearum medietatem vini et arietes et porcos.
De terra Acelini clerici .II. modios frumenti et .II. avene b singulis annis.
In festo sancti Iohannis 1 .VI. solidos et .VI. denarios de arietibus.
In festo sancti Mauricii 2 .XIII. solidos et .IIII. denarios de porcis, quos debent .IIII. colungie et .II. lunagii. Illi qui tenent istas .IIII. colungias et .II. lunagios debent de tallia .XV. solidos, quorum .V. sunt prepositi c.
Casale Acelini debet .III. solidos de tallia. /312/
Duo tenementa sunt ibi que debent talliam ad libitum capituli, quorum sunt possessores Iohannes et Chanberons.
In circatu vinearum debent .IIII. colungie unam gallinam, .I. album panem, .I. cuppam musti, et tantumdem custodibus quando vinee colliguntur.
Omnes vinee debent receptionem.
In eadem villa habemus .VIII. paria manaidarum et .VIII. gallinas in Carniprivio d.

a accipimus adj. marg. de la main C. b Après avene, une ligne effacée. c Dans la marge, un signe de renvoi qui correspond à un signe semblable et à une note en marge du no 360. Cf. infra, no 360, note i. d Le ms. porte Caniprivio.
1 Le 24 juin. 2 Le 22 septembre.

349.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des biens et revenus du chapitre de Lausanne à Joulens.

Main A et deux adjonctions de la main C.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 290.

In villa de Jolens habemus ecclesiam et a medietatem decime in frumento, avena et vino b.
Homines :
Martinum et fratres eius, Anselmum Matricularium, Amaudricum et fratres eius c, cum tenementis eorum, qui debent talliam.
Petrus de Media Villa de Eschichens debet .V. solidos.
Richardus .XII. denarios.
Quatuor fratres de Eschichens .IIII. solidos.
Fratres Martini sacerdotis, Anselmus Matricularius, Albertus, Poncia de Chinni, Amaudricus de Condemina. Isti debent talliam ad libitum capituli. Petrus de Eschichens debet .IIII. solidos de placito de terra quam habet a d capitulo.
Tria paria manaidarum habemus ibi.
Apud Eschichens, de terra Petri sacerdotis et fratrum eius debentur nobis .XX. solidi et fratres Vu., diaconi de Mona, debent .XII. denarios annuatim de quodam cellario e.

a ecclesiam et adj. interl. de la main C. b Après vino, h biffée. c eius adj. interl. sur eorum exp. d a répété, non exp. e cellario adj. marg. /313/ de la main C. Avant l'adjonction des folios 70 à 73, la fin du no 349 se trouvait au haut du f. 74 r., où cellario est effacé.


.LXX. Jolens, Eschichens, Tolochina.
Titre courant de la main B.

350.   1213 — Joulens.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne et Vuillermus de Monnaz mettent fin, par compromis, à leur différend au sujet de la dîme d'un bois dit Vernie ou Bos Davit.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 291. — Reg. : Hidber, no 3114.

Notum fieri volumus quod cum Vuillermus de Monna calumpniaretur capitulo decimam de quodam nemore quod dicitur Vernie vel Bos Davit a, tandem ita pacificatum est quod, licet visum sit capitulo quod nichil iuris haberet dictus Vuillermus in predicta calumpnia, tamen, est partim pro calumpnia, partim intuitu pietatis, dedit ei capitulum .V. cuppas frumenti, et sic dictus Vuillermus et filius eius quicquid ibi iuris habebant dederunt capitulo. Actum est hoc apud Jolens, anno incarnationis dominice .M CC XIII. . Testes sunt Cono prepositus, Vuillermus thesaurarius, Petrus Che., Nicholaus de Vuillens, Petrus de Eschichens, Falco de Jolens, Lambertus de Tholochina, sacerdotes, Petrus Piegnichat, et alii quamplures.

a de Bo Davit corr. en Bos Davit.

351.   1217, 25 août. — Aubonne.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne et Iohannes de Lully mettent fin, par compromis, à leur différend au sujet de l'eau alimentant le moulin de Tolochenaz.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 291. — Reg. : Hidber, no 3254 ; Rég. genev., no 560.

Notum fieri volumus quod cum Iohannes de Lulie diceret aquam molendini de Tolochina currere super quemdam campum suum, ita pacificatum fuit quod dictus Iohannes dedit capitulo tantum de campo illo quod aqua bene posset currere /314/ ad molendinum. Quod donum laudavit Iacobus, dominus de Albona, si de feodo suo esset, cuius homo dictus Iohannes erat, et similiter laudavit Haimo, filius Grassi de Vuulflens, si de feodo suo esset. Actum est hoc apud Albonam, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., .VIII. kalendas septembris. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, N. de Chavornai, Ia. de Grallie, C. de Fonz, canonici, Iacobus de Albona, Reimondus, dominus a de Vuulflens, Burcardus de Vuulflens, milites b, Haimo et Vuulelmus, filii Grassi.

a Sur d, tilde superflu. b milites adj. interl.

352.   1219 (n. st.), 22 janvier. — [Lausanne.]

Concession à vie par le chapitre de Lausanne à Petrus, clerc d'Echichens, d'une petite pièce de terre sise à Echichens, à charge d'y planter de la vigne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 292.

Capitulum concessit P., clerico de Eschichens, in vita sua, quandam piceolam terre que est sub eadem villa, in a quam debet plantare vineam et reddere annuatim dimidium b sestarium vini. Actum in capitulo, anno incarnati verbi .M CC XVIII., in festo sancti Vincencii. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, magister G., P. Chenuns, Vu. prior, Io. sacrista, G. Carbo, N. de Chavornai, N. de Vuillens, magister Lo., diaconi, U. de Vanel, C. de Fonz, P. de Vileta, R. de Roveno, canonici.
Est autem de piceola illa una posa, et post mortem dicti P. debet vinea redire ad capitulum.

a in adj. interl. b dimium corr. en dimidium.

353.   1219 (n. st.), 25 janvier. — [Lausanne.]

Donation par Falco, curé de Joulens, partant pour la croisade, au chapitre de Lausanne d'un setier annuel de vin à percevoir sur la vigne de Tumbai.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 292.

Falco, sacerdos de Jolens, iturus ultra mare, dedit capitulo in elemosinam annuatim a .I. sextarium vini in vinea sua de Tumbai, quam habebat ad censum a capitulo. Actum in choro, /315/ anno ab incarnatione Domini .M CC XVIII., in conversione b sancti Pauli. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, magister G. prior, P. Chenuns, Io., sacerdotes, G. Carbo, N. de Vuillens, magister L., Ia. de Grallie, Al. de Novo Castro, magister Ha., R. de Roveno.

a annuatim adj. interl. b Après i, o adj. interl.

354.   1219 (n. st.), 13 février. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Petrus de Cour, prêtre, pour son fils Vuulelmus et ses héritiers, de la tenure d'Acelinus de Tolochenaz.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 292.

Capitulum concessit Petro de Cors sacerdoti, ad opus Vuulelmi, filii sui, et heredum suorum, tenementum Acelini de Tolochina pro duobus modiis frumenti et duobus modiis avene ad mensuram Lausannensem et aliis consuetudinibus, si quas terra debebat, salvo tamen iure alterius, ita quod si capitulum de tota terra non posset esse vueirenz, quod quantum deesset de terra subtraeretur de censu. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIII., ydus februarii. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, magister G., P. Che., Io., sacerdotes, N. de Vuil., magister Lo., diaconi, G. Dapi., U. de Vuanel, C. de Fonz, Ia. de Grallie, P. de Vi., Amedeus.

355.   1221, 1er juillet. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et les frères Vuulelmus et Haimo li Grasset de Vufflens mettant fin à leur différend au sujet de l'office de marguillier et de receveur de la dîme à Tolochenaz, qu'ils réclamaient pour un de leurs hommes.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 293.

Carta a.
Vuulelmus et Haimo li Grasset de Vuulflens, fratres, calupniabantur ex parte cuiusdam hominis sui, Petri scilicet, matriculariam de Tolozzina cum appendiciis suis et receveriam decime ecclesie. Capitulum dicebat quod in sinodis Lausannensibus et in concilio Lateranensi proibitum erat 1, ne laici haberent matricularias, /316/ et ita fuit sedata hec discordia quod capitulum dedit eis .XXVI. solidos, et ipsi dederunt b et vuerpierunt quidquid iuris vel calupnie c habebant ipsi vel homo eorum in dicta matricularia vel receveria d, et promiserunt quod facerent laudare dictum Petrum, hominem suum, et inde essent e semper legitimi wueirent. Actum in navi monasterii, anno incarnationis dominice .M CC XX I., kalendis iulii. Testes : C. prepositus, U. de Va., N. de Chavornai f, Io., canonici, R. Ginoz de Vuulflens, P., villicus d'Essertines, Joceranz et Rolez de Rua la Vila, Otto, sacerdos de Vuulflens. Et N. de Chavornai fuit fideiussor pacis.

a En marge. b Le ms. porte dederut. c Le ms. porte capupnie. d ve adj. interl. e e corr. en ss. f N. de Chavornai adj. marg.
1 Cf. 2e Concile du Latran, 1139, canon X. P. Labbe et G. Cossart, Sacrosancta Concilia, t.XII (Venise, 1730), col. 1502.


Jolens, Chinie, Tolo[china]. [f. 70 v.]
Titre courant de la main B. La fin du mot Tolochina se trouve au haut du f. 711 r.

356.   1221, 7 juillet. — Joulens.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Vuulelmus, donzel de Monnaz, mettant fin à leur différend au sujet d'une dîme à Joulens, sur laquelle le dit Vuulelmus avait des droits, et qui avait été donnée à l'église de Monnaz.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 294.

Li Bruidi de Jolens, antequam ipse et tenementum suum essent capituli, habebat a capitulo quandam decimam apud Muna, pro qua debebat capitulo .II. albos panes in messibus. Illam decimam tenebat Otto de Muna, et debebat a inde reddere a la Bruidi .IIII. albos panes in messibus, sicut li Bruidi dicebat, sed Otto dicebat .II. tantum. Dictus Otto dedit Vuarbor, filiam suam, Vuulelmo de Muna et maritavit eam de dicta decima. Mortui fuerunt b Vuarbors et Vuulelmus et dederunt dictam decimam ecclesie de Muna in elemosinam ; sed Vuulelmus, domicellus de Muna, contradixit, dicens quod Otto suus erat, et non poterat talem elemosinam facere. Hec contentio /317/ sic fuit pacificata quod dictus Vuulelmus domicellus pro dicta decima redderet annuatim a la Bruidi .II. panes albos, et si per bannum ecclesie de Jolens vel de Muna recongnosceretur quod alii duo panes pro decima dicta deberentur, similiter eos redderet, et redderet capitulo pro dicta decima .I. cuppam vilanam frumenti et .I. avene. Actum apud Jolens, retro ecclesiam, anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., nonas iulii. Testes : C. prepositus, N. de Cha., Io. celerarius, Ia. de Gra., canonici, Petrus d'Eschichens et P., nepos suus, et capellanus de Tolochina et Falco de Jolens, sacerdotes, Reimundus et Stephanus de Sancto Simforiano, Burcardus de c Vuulflens, Petrus de Vuillerens, Vuulelmus de Disi, Girardus et Hugo de Grancie, milites, Vuulelmus et Haimo et li Grasset de Vuulflens, domicelli d, villicus de Tolchina, nepos Falconis et nepos Umbelini.

a t corr. en de. b Le ms. porte fuerut. c de récrit sur rature. d Après domicelli, W inachevé exp.

357.   [1221, 7 juillet. — Joulens.]

Donation par les frères Nicolaus, Cono et Cicardus de Chavornay au chapitre de Lausanne de tous leurs droits sur une serve d'Echichens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 295.

Nicolaus et Cono et Cicardus, fratres de Chavornai, vuerpierunt et dederunt capitulo Lausannensi, in manu C. prepositi, quidquid iuris vel calumpnie habebant en a Finam d'Eschichens et heredibus suis. In predito loco et eadem die et sub eisdem testibus.

a en adj. interl.

358.   1221, 19 décembre. — [Lausanne.]

Engagement par Petrus de Chablie, chevalier, au chapitre de Lausanne d'une dîme à Chigny.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 295.

Petrus de Chablie miles obligavit capitulo decimam quam habebat apud Chinie cum capitulo, scilicet ... a, pro .L. b solidis, et posuit inde fideiussores pacis Vuulelmum, dominum /318/ de Vuulflens, et Vuulelmum de Disi c militem. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., .XIIII. kalendas ianuarii. Testes : C. prepositus, magister G., Vu. prior, P. Che., Io., G. Car., G. Da., N. de Cha., N. de Vuil., R. de Ro. d, R. de Vuulflens, Ame., Io. de Blonai.

a La place du nom de la dîme a été laissée en blanc dans le ms. b pro .L. écrit sur une lettre effacée. c Pisi corr. en Disi. d Ro. écrit sur un mot effacé, peut-être Vuillens.

359.   1223, 15 août. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Vuillermus, villicus de Tolochenaz, de la villicatio de ce lieu.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 295.

Carta. .X. Feodum a.
C. prepositus reddidit Vu., villico de Tolochina, feodum villicationis et terre sue, et ipse fecit securum capitulum de querimoniis quas faciebant de eo et de placito quod debebat capitulo et preposito et de placito quod debebat pro terra sua, et fecit preposito hominium ligium ad opus capituli, et recongnovit de placito maiorie .XXX. solidos, quorum .X. fuerunt prepositi. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX III., in Assumtione beate Marie. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, magister Vual., G. Car., U. de Va., G. Da., C. de Fonz, N. de Cha., P. Che., N. de Vuil., Al. de No., Io., P. de Fru., Ame., R. de Ro., P. de Vi., Ia. de Gral., Io. de b Blo. . Fideiussores fuerunt villicus de Sancto Protasio, Amaldricus de Tolochina et frater Petri de Chinnie.

a En marge. b de adj. interl.

360.   1223, 4 septembre. — Tolochenaz

Reconnaissance faite à Cono, prévôt de Lausanne, et aux chanoines délégués par le chapitre des droits du chapitre de Lausanne à Tolochenaz et des droits du maior de ce lieu.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 296.

C., prepositus Lausannensis, ivit apud Tolachinam, de consilio capituli, et fecit recongnosci iura capituli in eadem villa, /319/ quamvis non omnia, et que spectabant ad maioriam. Et fuerunt cum eo Vu. tesaurarius et a Vu., prior sancti Marii, et Io. celerarius, N. de Cha., P. de Fru., canonici.
Et fuit recongnitum quod ecclesia b de Tolochina, quando dabatur ad censum, debebat .XX. solidos censuales.
In eadem villa habet capitulum .IIII. colungias que debent .IIII. solidos de fenagio.
Item habet ibidem .III. lunagios qui debent .XVIII. denarios de c fenagio.
Terra Acelini debet .XII. denarios d de fenagio.
In festo sancti Mauricii 1 habet ibi capitulum .XIII. solidos et .IIII. denarios de porcis, quos debent .IIII. colungie et .II. lunagii. Duo lunagii debent .II. solidos. Colungie debent residuum. Illi qui tenent istas .IIII. colungias et .III. e lunagios debent de tallia .XV. solidos, quorum .V. sunt prepositi.
Terra Acelini debet de tallia .III. solidos, ut dicunt illi de villa, et, ut dicit capitulum, ad libitum capituli.
Duo casalia sunt ibi que debent talliam ad libitum capituli, scilicet casale Martini Chaberon et Iohannis, cum fratre suo.
Terra Divini est prepositi et debet dimidium modium frumenti et dimidium modium avene.
Quedam vinea f de tenemento g Divini debet medietatem vini.
Alia vinea est ibi quam obedienciarius solebat colere propriis sumptibus, et habebat vinum totom. Quando nolebat eam colere, rusticus eam colebat, et habebat medietatem vini.
Quando dominus volebat vinum de vinea que dicitur Cultura, dimitebat agricole annonam.
Quelibet colungia debet in circatu vinearum .I. gallinam, .I. panem album, .I. cupam h musti, et tantumdem in vindemiis.
Item in circatu debent tres lunagii .III. panes i,


.LXX I.1 [Tolo]china, Eschanens.
Titre courant des mains B (china) et E (Eschanens). Le début du mot Tolochina se trouve au haut du f. 69 v.

.III. gallinas, .III. cuppas musti.
Quelibet colungia debet recectum j .I., scilicet procurare .I. /320/ diem .I. dominum k cum .I. socio et etiam cum villico et capellano. Cena debet esse amplior et generalior, cui debent interesse colungiarii. Redemptio recepti est .II. solidorum.
Quodlibet lunagium debet .I. recectum. Redemtio est .XII. denariorum.
Unum recectum est colungiariorum.
Quando domini veniunt pro vindemiis, villicus debet eis primam procurationem.
Terra Acelini debet .I. procurationem. Redemtio est .XX. denariorum vel .XVIII. .
Quelibet colungia debet .I. menaidas. Quodlibet lunagium .I. .
Terra Acelini .I. .
Pro dote ecclesie habemus .II. menaidas.
In Carniprivio debet quelibet colungia et quodlibet lunagium .I. gallinam.
Terra Acelini debet .II. modios frumenti et duos avene censuales.
Terra villici debet de plait .XXX. solidos et maioria .XV., quorum .V. sunt prepositi, sicut in quodam scripto habemus l, quod fecit fieri domnus R. de Vuillens, sed non recongnoverunt nobis apud Tolochina nisi pro maioria .XV. et pro terra .XV. ; sed omnes alie nostre maiorie debent .XXX. . Idem dicit capitulum m de ista.
Colungia debet de plait .XX. solidos, quorum .VI. sunt villici. Lunagium debet .X. solidos, quorum .III. sunt maioris.
Camberons debet .I. anserem et .II. panes.
Uldricus, Amaldricus, fratres, et Martinus de n Crosa tantumdem.
Molendinum habemus ibi quod dominus o Vuulelmus, Reimundus de Vuulflens et uxor sua dederunt pro anima Vuullelmi, filii sui, et pro satisfatione .LX. solidorum, quorum valenciam ipsi extorserant partim ab hominibus de Tolochina, partim ab hominibus d'Eschichens. Dederunt etiam nobis l'usement dol mulin et la manteneci de l'ougina p in pace. Predictum molendinum redemit capitulum de Durando pro .XX. solidis.
Villicus dixit ibidem quod quilibet de Tolochina qui faciebat /321/ nupcias debebat ei .I. panem, .I. cuppam vini, .I. embatiam carnis.
Dixit etiam quod debebat ei quilibet afferre post messes .II. albos panes, sed ipsi negaverunt, et fecit prepositus inde fieri reconnitionem q per fidelitatem quam debebant sibi et capitulo, de consensu maioris, et recongnoverunt quod nunquam viderant istud reddi, nec unquam audierant r recongnosci quod deberetur s vel fuisset unquam redditum.
Fuit etiam recongnitum quod nemus quod dicitur Colovrai est capituli, sed maior est inde forestarius et facit ibi ad opus sui velle suum. Nec tamen illud potest vendere vel permittere essertare sine assensu capituli.
Post hec dixit maior t quod quedam terra capituli erat iusta ripam, pro qua quicumque eam colebat debebat reddere capitulo de qualibet posa .I. gerbam. Prepositus vero fecit inde fieri recongnitionem, et recongnoverunt quod alia vice idem dixerant magister Bandinus et Acelinus, prior sancti Marii, et fuit eis recongnitum quod canonici alia vice de dicta terra Varugi dixerant deberi capitulo pro qualibet posa .I. gerbam de visturi, sed non fuit concordata recongnitio.
Fuit etiam recongnitum quod ad maioriam spectabat et ad tenementum maioris terra quam villicus habet apud Tolochinam, bene .XX VIIII. vel .XXX. pose, et prata et casalia et quedam raspa, que dicitur li boschez sancte Marie, et iura et consuetudines quas maior habet in eadem villa.
Fuerunt autem hec recongnita C. preposito et supradictis canonicis apud Tolochina, anno ab incarnatione Domini .M CC XX III., .II. nonas septembris. Interfuerunt autem P., sacerdos de Jolens, et P., sacerdos de Tolochina, et P. clericus et Vu. maior et Uldricus et P. et Martinus et Cristinus et Vu. Alemannus et Vu. de Cors et tres filii sacerdotis et alii quamplures et Engizzez clericus.

a et répété et effacé. b eclesia corr. en ecclesia. c de manque dans le ms. d denarios adj. interl. e Peut-être faudrait-il corriger le texte du ms., et lire .II.. f Quedam vinea écrit sur un passage effacé. g Le ms. porte tnemento. h Après u, e effacée, semble-t-il. i + Nota pro preposito litteramque P. adj. marg. mod. surmontée d'un signe de renvoi qui correspond à un signe semblable en marge du no 348. Cf. supra, no 348, /322/ note c. La lecture litteramque est incertaine. j receptum corr. en recectum. k diem .I. dominum adj. interl. l habemus adj. interl. m Après capitulum, et exp. n de corr. en des, puis corr. de nouveau en de. o Après dominus, lettre inachevée exp. p g adj. interl. q Sur le signe tironien con, tilde superflu. r i adj. interl. s debertur corr. en deberetur. t Le ms. porte moior.
1 Le 22 septembre.

361.   [1223 à 1229 ?.] — S. l.

Compromis entre le chapitre de Lausanne, d'une part, et Narduinus d'Echandens et Marcus de Bière, chevaliers, neveux de feu Petrus d'Echandens, chanoine de Lausanne, d'autre part, mettant fin à leur différend au sujet des biens du chapitre sis à Echandens, que les dits Narduinus et Marcus tenaient sans l'assentiment du chapitre.

Main E.

Cet acte est certainement postérieur à 1211, date, semble-t-il, de la mort de Petrus d'Echandens (cf. infra, no 546), et peut-être postérieur à la reconnaissance qui précède (no 360), datée du 4 septembre 1223. Le dernier acte transcrit dans le cartulaire de la main E est daté du 29 avril 1229 (cf. infra, no 786) et on peut admettre que le no 361 n'est guère postérieur à cette date.

Ed. : Martignier, p. 299.

Capitulum a habet apud Eschannens terram, scilicet .VI. posas, sicut credit, vel quinque, sicut milites de Eschannens dicunt, quam Naltelmus, prepositus Lausannensis, diu tenuit a capitulo, pro qua reddebantur ei annuatim quatuor albi panes et .II. anseres in vindemiis. Sublato dicto Nantelmo de medio, dedit terram dictam capitulum P. de Eschannens, canonico Lausannensi, in vita sua, qui in ea aberiavit lo Trova, Ioannem scilicet. Quo defunto sine erede, Narduinus de Eschannens et Marcus de Bieri, nepotes dicti P. de Eschannens, dictam terram contra voluntatem capituli diu tenuerunt, volentes dictum censum pro ea capitulo b reddere, dicentes quod census erat capituli et ipsi terram debebant tenere vel in ea quem vellent c abergare. Capitulum vero dicebat quod totum erat capituli d, nec dicti milites in ea aliquid habebant e. Talis vero concordia facta fuit inter capitulum et dictos milites quod ipsi emendaverunt retenta et promiserunt eis reddere perdictum censum, ita quod quando capitulum vellet, dicti milites super dicta /323/ calumnia facerent rationem, nec propter detencionem terre factam a militibus post supradictam calumniam possent f milites dicere se aliter investitos quam antea.

a Le ms. porte Capelm. b Après capitulo, d exp. c Le ms. porte vellē. d Le ms. porte capitili. e h adj. interl. f Sur n, tilde superflu.


Jolens. [f. 71 1 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

362.   1231, 23 mai. — Lausanne.

Abandon par Salterius de Pullie à Falco, chapelain de Joulens, de ses droits sur un chesal sur lequel était bâtie la maison du chapelain de Joulens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 300.

Salterius de Pullie calupniabatur Falconi, capellano de Jolens, quoddam casale in cimisterio, in quo domus capellam erat. Quod tamen ei guerpivit et donavit, si quid ibi iuris habebat. Actum in claustro Lausannensi, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX I., .X. kalendas iunii. Testes : C. prepositus, C. de Fonz, N. de Cha., Io. celerarius, R. de Ro., canonici, P. de Esta. sacerdos, Iocobus de Prillie, Vu. Brettuns, milites.

363.   1231, 4 décembre. — Lausanne.

Charte par laquelle Cono, prévôt, et le chapitre de Lausanne concèdent à vie à Petrus, clerc de Joulens, les biens acquis par Falco, chapelain de Joulens, à Joulens et à Echichens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 300.

Carta. II.a
C. prepositus et capitulum Lausannense omnibus presentes literas inspecturis rei geste noticiam cum salute. Notum facimus scire volentibus quod nos, ad preces dilecti nostri Falconis, capellam de Jolens, dedimus et concessimus P., clerico de Jolens, filio Vuulelme, totam aquisitionem dicti Falconis sitam in territorio de Jolens et de Eschichens, cum quadam domo sita iusta ecclesiam de Jolens super cellarium et cum edificio /324/ ibidem apposituro, quam N., decanus de Vuulflens, edificavit, libere et pacifice b in vita sua possidendam c, pro .IIII. sextariis vini nobis annuatim persolvendis, salvo iure cuiuslibet alterius, si quis in dicta aquisitione legitime aliquid proclamaverit ; hoc addito quod si dictum P., vivente predicto Falcone, decedere contigerit aut religionem intrare vel tonsuram dimittere, ad eundem Falconem dicta adquisitio com censu supradicto d libere revertatur. Post decessum vero utrorumque Falconis et e P., dicta adquisitio ad nos redire debet. Ut hoc autem ratum et firmum permaneat, presens scriptum sigilli nostri munimine fecimus roborari. Data Lausanne in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX I., .II. nonas decembris. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, Io. cantor, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., A. de No. Cas., Io. succentor, P. de Vi., P. de Fru., Ame., R. de Vuul., U. Da., R. de Ro., U. de Al., G. de Bur., Ia. de Bur., O. de Granzon, P. de Fonz.

a En marge. b ci adj. interl. c possidendis corr. en possidendam. Après possidendam, salvo iure alterius exp., alterius étant ajouté dans l'interligne. d c adj. interl. e Après et, F exp.

364.   1232 (n. st.), 24 mars. — [Lausanne.]

Concession à vie par le chapitre de Lausanne au clerc Engizzet d'une petite pièce de terre pour y planter de la vigne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 301.

Capitulum concessit Engizzet clerico quamdam pisceolam terre, in vita sua, salvo iure alterius, ad plantandam vineam. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX I., in vigilia Adnonciationis dominice. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, Io. cantor, Vu., prior sancti Marii, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., Al. de No. Cas., Io. succentor, P. de Vi., Ame., R. de Ro., U. Da., Umbertus de Al.a, G. de Bur., Ia. de Bur..

a Après Al., P exp.

365.   1228, juillet. — Lausanne.

Charte par laquelle Vuillermus, évêque de Lausanne, notifie l'engagement par Vuillermus de Crissier, chevalier, à Iacobus /325/ de Grallie, chanoine de Lausanne, de la grande dîme de Joulens.

Main F.

Dans le manuscrit, le no 365 se trouve à la suite du no 366. L'ordre des chartes est rétabli par des lettres en marge, a en regard du no 365 et b en regard du no 366.

Ed. : Martignier, p. 302. — Reg. : Forel, no 1047.

Carta a.
Vu., Dei gratia episcopus Lausannensis, omnibus ad quos presentes littere pervenerint, salutem in Domino. Universitati vestre per presentes litteras notum facimus quod dominus Vu., miles de Crissie, obligavit sive posuit in pignore Iacobo de Grallie, canonico Lausannensi, consensu et auctoritate nostra et presbiteri parrochialis interveniencibus b, maioris decime de Jolens in vino, frumento et avena, pro .XX V. libris Lausannensium. Posuit eciam in pignore cum decima totum servicium sive usagium quod ei debent receptores predicte decime, excepto placito. Adiectum c fuit quod non posset redimi gageria nisi a festo sancti Galli 1 proximo venturo usque ad annum. Ex tunc poterit redimi quandoque usque ad festum natalis sancti Iohannis Baptiste 2. Transacto festo natalis sancti Iohannis Baptiste, in quolibet anno non poterit redimi gageria nisi prius collectis omnibus fructibus illius anni. Pro gageria ista tenenda in pace ab omnibus dedit supradictus dominus Vu., miles de Crissie, iamdicto Iacobo obsides : Vu., dominum de Vuolflens, R., dominum de Botens, dominum R. de Sancto Germano, milites, quemlibet insolidum. Si quis d dampnum vel iniuriam e fecerit Iacobo de Grallie super ista gageria, isti tres obsides promiserunt se tenere ostagium Lausanne, R. de Sancto Germano in Burgo, quilibet suis expensis, quousque ablata essent plenarie emendata, vel reddere pignora que possent duci vel portari unde ablata possent haberi. Insuper dominus N. de Chavornay, decanus de Ultra Venopiam, si aliquis offenderet f iamdictum Iacobum in ista gageria, obligavit eidem Iacobo omnia bona sua mobilia, ut exinde posset sibi satisfacere g super dampnis receptis in gageria. Hoc totum promisit fide data dominus Vu. de Crissie se observaturum bona fide, et illos h qui pro eo in hoc se obligaverunt conservare indempnes. /326/ Huius rei testes sunt Andreas capellanus, U. de Jolens, Vualnerus, Petrus dictus Columbez, clerici. Auctum Lausanne, anno Domini .M CC XX VIII., mense iulio. In testimonium huius rei presentes litteras sigillo nostro ad preces utriusque partis fecimus sigillari.

a En marge. b Il faut suppléer un mot tel que proventus. c Le ms. porte abiectum. d quid corr. en quis. e Le ms. porte inuriam. f Après offenderet, super dampnis receptis in gageria biffé. g Après i, s interl. h s interl.
1 Le 16 octobre. 2 Le 24 juin.

366.   1232, 25 août. — Sion.

Lettre par laquelle Iacobus de Grallie, chanoine de Lausanne, emprunte au chapitre de Lausanne 25 livres pour les placer sur la dîme de Joulens, dont le chapitre percevra les fruits jusqu'à concurrence de cette somme ; le dit Iacobus tient ainsi cette dîme en gage pour 50 livres, somme qu'il lègue au chapitre pour fonder son anniversaire.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la place de cette charte dans le manuscrit, cf. supra, no 365.

Ed. : Martignier, p. 301.

Carta a.
Reverendis dominis et fratribus C. preposito et capitulo Lausannensi Iacobus de Grallie, ipsorum minimus, salutem in Christo. Rogo vos quod vos accomodetis mihi .XXV. libras ad ponendum super decimam de Jolens, et ego relinquo vobis totam decimam quousque inde receperitis plene .XXV. libras, et sic habebo .M. solidos super predicta guageria. Illos .M. solidos post decessum meum ego do vobis ita quod de ipsis ematur terra. Post mortem meam fructus guagerie vel terre inde empte b in anniversario meo 1 sic dividantur : super hoc do c clericis sancti Michaelis .III. solidos, matriculariis .XII. denarios, capellano servienti altari sancte Katerine .XII. denarios, residuum singulis annis inter canonicos in anniversario meo dividatur. Actum apud Sedunum, anno Domini .M CC XXX II., .VIII. kalendas septembris.

a En marge. b emte corr. en empte. c da corr. en do.
1 Le 10 septembre. Cf. M.D.S.R,, t. XVIII, p. 184. /327/

367.   1232, 5 septembre. — Sion.

Charte par laquelle Iacobus de Grallie, chanoine de Lausanne, prend des dispositions pour le cas où la dîme de Joulens, qu'il tient en gage, serait rachetée de son vivant.

Main F.

Ed. : Martignier, p. 303.

Carta a.
Ego Iacobus de Grallie, canonicus Lausannensis, presentibus et futuris rei geste memoriam. Universis notum facio quod si contingerit decimam de Jolens in vita mea redimi, quicquid super ipsam modo habeo ratione gagerie vel quicquid apposituro sum ponam in acquisitione terre quam [in vitam] b meam possidebo. Post decessum meum dedi acquisitionem capitulo Lausannensi ad anniversarium meum faciendum, ita quod clerici sancti Michaelis inde habeant .III. solidos censuales, matricularii .XII. denarios et sacerdos serviens altari sancte Katherine .XII. denarios 1. Datum Seduni, anno incarnationis dominice .M CC XXX. secundo, nonis septembris.

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer. b L'usure du parchemin rend illisibles les mots restitués.
1 Cf. supra, no 366.


.LXX I. 2
+ Bellomonte titre courant mod.

368.   [2e moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle des cens du chapitre de Lausanne à Belmont.

Main Q.

Les folios 71 2 et 71 3 ont été ajoutés après coup au manuscrit. Les diverses mains qui les ont rédigés sont de la deuxième moitié du XIIIe siècle. Les derniers actes transcrits sur ces deux folios sont de l'extrême fin du siècle. Il semble que primitivement, cette double feuille ait fait partie d'un autre recueil. Cf. infra, no 369.

Ed. : Martignier, p. 304.

Hii sunt census qui debentur apud Bellum Montem in festo sancti Michaelis 1 :
Giroldus, maritus Rose, debet .XVIII. denarios pro duabus peciis terre sitis in territorio Belli Montis. /328/
Umbertus Aurifaber .II. solidos pro vinea sua.
Iohannes Aurifaber .II. solidos pro vinea sua.
Cono Sutor de Prato .III. solidos pro vinea sua.
Petrus li Guers .XVIII. denarios pro vinea sua.
Soror Borcardi de Chavanes .VI. denarios pro vinea sua.
Iacobus de Palaieres .XII. denarios pro vinea sua a.
Iohannes Chafey .II. solidos pro vinea sua.
Nantelmus Oubriz de Lustrie .XIII. b denarios pro vinea sua.
Reymondus li Besta de Lustrie .VI. denarios.
Item Giroldus, maritus Rose, .II. solidos pro quadam alia pecia terre c.

Hii sunt census qui debentur ibidem in Pascha :
Giroldus de Souvion octo denarios pro vinea sua.
Petrus li Syios .III. solidos pro vinea sua.
Amaldricus de Eschanens .III. solidos.
Iocelmus Richepance .VIII. denarios.
Aubertus de Palaieres .VIII. denarios.

Hii sunt census qui debentur ibidem in vindemiis :
Iohannes Bavos .IIII. sextaria vini pro vinea sua.
Petrus Gabarousa .III. sextaria.
Li Franceis .III. sextaria.
Domus de Lustrie .XVIII. sextaria.
De sex sextariis vini quos Vu. de Vanello clericus dedit pro se et d pro domina Berta de Vanello debet Giroldus de Souvion .I. sextarium, Vualterus li Escumaz .II. sextaria, Vuillermus de Vigulto .I. sextarium, Litoldus de Prato .II. sextaria 2.

a Après sua, Giroldus de Souvion .XII. denarios pro vinea sua biffé. b .XII. corr. en .XIII.. c Item ... terre adj. postérieure de la même main. Dans l'espace qui sépare ce paragraphe du suivant, un mot illisible adj. mod. d Après et, domina biffé.
1 Le 29 septembre. 2 Cf. infra, no 372, la suite du censier, séparée du début par trois actes ajoutés après coup.

369.   [Fin du XIIIe siècle], juin. — S. l.

Engagement par Otto Grasset au chapitre de Lausanne de deux muids de blé à percevoir sur sa dîme de Morrens, Cugy et des Bos. /329/

Main R.

Cet engagement, dont l'anno quo supra renvoie à un acte qui ne se trouve pas dans le cartulaire (cf. supra, no 368), est sans doute contemporain de l'acte qui suit, no 370, écrit de la même main, et daté de janvier 1294 (n. st.).

Ed. : Martignier, p. 305.

Item, anno quo supra, mense iunii, dominus Otto Grasset obligavit capitulo duos modios bladi super decimam suam de Morrens, de Cugie et des Bos, sicut in literis continetur 1, pro .XII. libris.

1 Cette charte est perdue.

370.   1294 (n. st.), janvier. — S. l.

Achat par le chapitre de Lausanne à Michael Frient d'une redevance de 26 sous à percevoir sur sa vigne de Rongimel.

Main R.

Ed. : Martignier, p. 305.

Item, anno Domini .M CC. nonagesimo .III., mense ianuarii, emimus a Michaele Frient .XX VI. solidos super vineam suam a de Ronginel, solvendos in nativitate beate Marie. 1 Nisi tunc solvantur, possumus apprehendere possessionem vinee.

a suam adj. interl.
1 Le 8 septembre.

371.   [Vers 1294.] — S. l.

Echange entre le chapitre de Lausanne et le couvent des sœurs de saint Dominique de Chissiez d'une redevance de deux sous que le chapitre percevait en Chissiez contre une redevance semblable que les dames de Chissiez percevaient sur une maison sise sous le Bourg, à Lausanne.

Main R.

Cet échange, écrit de la même main que l'acte précédent (no 370), en est sans doute contemporain.

Ed. : Martignier, p. 305.

Item duos solidos quos habebamus Eschisie permutavimus dominabus de Eschisie super quandam domum sitam subtus Burgum, prope Flumen, inter domum Petri Chavanetes et a casale a la Gallanderi.

a Après et, dom biffé. /330/


[f. 72 2 v.]
+ De Bellomonte titre courant mod.

372.   [2e moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne à Belmont.

Main Q (du début à duos panes in messibus) et main S (de Isti debent talliam à la fin).

Sur la date de ce rôle, cf. supra, no 368, auquel il fait suite. L'adjonction de la main S est postérieure à la transcription dans le cartulaire du no 373.

Ed. : Martignier, p. 305.

Ista debentur ab hominibus de Bello Monte :
Petrus de Bello Monte debet medietatem clari vini de vinea sua sita retro domum suam et menaidas, scilicet quatuor panes albos et duo menbra carnium et duas cupas vini et dominus debet pascere duos homines in prandio, debet eciam unum vuastellum et caponem in carniprevio et dominus debet pascere unum nuncium ; item in festo beati Michaelis 1 .III. solidos pro uno ressat et dominus debet pascere duos homines. Debet eciam talliam bis in anno si dominus voluerit et septimam gelimam frumenti, avene, ordei et de espectaz.
Reymondus et Puiz, fratres, debent talliam bis in anno et septimam gelimam sicut superius et quilibet duos panes in messibus.
Anselmus debet talliam et septimam gelimam sicut dictum est et duos panes in messibus.
Isti debent talliam apud Bellum Montem :
Heredes Raymundi et Poncii circa octo solidos.
Ambrosius circa .XII. solidos.
Stephanus circa .X. solidos.
Item Henguicius, filius Poncii, et Stephanus debent .XII. denarios pro ochia de Media Villa.
Item Ambrosius et Stephanus .III. solidos pro posa a terre sita ou Clous.

a Le ms. porte po.
1 Le 29 septembre. /331/

373.   1258 (n. st.), 1er mars. — S. l.

Charte par laquelle Vuillermus et Petrus, fils de feu Bertoldus dit de Riggisberg, assignent sur leur alleu de Römerswil un cens de six sous que leur père et leur oncle avaient légué au chapitre de Lausanne.

Main T.

Ed. : Martignier, p. 306 ; M.D.S.R., t. XII (Cartulaire de Hautcrêt), p. 286 ; Fontes, t. II, p. 469, no 447. — Reg. : Diesbach, p. 96.

Noverint universi presentes et futuri quod nos, Vuillermus et Petrus, quondam filii Bertoldi dicti de Ricasper, felici memorie, de voluntate et consensu domine Anne, matertere nostre, relicte Iacobi, patrui nostri, et filie eorumdem, Alix nomine, et omnium sororum nostrarum, assignavimus supra alodium nostrum quod habemus apud Remilisvuille sex solidos censuales quos predicti pater noster et patruus ecclesie gloriose virginis Marie Lausannensis in elemosinam legaverunt annuatim in eorumdem anniversario 1 canonicis eiusdem ecclesie distribuendos. Supra quod videlicet allodium et alias nonnullas elemosinas assignavimus et proponimus assignare. In cuius rei testimonium sigilla venerabilis ac religiosi viri U., abbatis Alte Criste, et communitatis de Friburgo nos et predicte mulieres fecimus presentibus apponi. Datum anno Domini .M CC L VII., kalendis marcii.

1 Cet anniversaire n'est pas inscrit au nécrologe no 905 infra, ni au nécrologe de Notre-Dame de Lausanne publié par J. Gremaud, M.D.S.R., t. XVIII.

374.   [2e moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle des redevances dues au chapitre de Lausanne par Vuillermus, donzel de St-Laurent.

Main T (du début à in festo sancti Michaelis) et main U (de et .XII. denarios quos dedit Thomas à la fin).

Sur la date de ce rôle, cf. supra, no 368.

Ed. : Martignier, p. 307.

Vuillermus, domicellus de Sancto Laurentio, debet pro bono servicio .IIII. solidos et .XII. denarios pro vinea de Chouderon, et .IIII. solidos pro Humberto, et .XII. denarios pro avunculo suo, et .III. solidos pro Thoma, et .II. solidos pro orto ante /332/ domum suam, et .II. solidos a pro domina Iaqueta, et .II. solidos pro ... b, avia sua, et .XII. denarios pro sua cheneveri, et .XII. denarios pro Beatrix la Boveri, qui fuerunt assignati super vineam suam de Poudays.
Item debet .X. solidos pro nova pace in festo sancti Michaelis 1, et .XII. denarios quos dedit Thomas de Sancto Laurentio pro Agatha, matre sua, quos assignavit super omne tenementum suum quod tenet a capitulo.
Item .XII. denarios pro Aymone, filio dicti Thome, qui obiit .II. nonas ianuarii 2.
[Item] c pro domino Rodulpho de Sancto Germano, patre suo, .I.° post nonas decembris 3.

a.II. solidos adj. interl. sur .XII. denarios biffé. b La place du nom a été laissée en blanc dans le ms. c L'usure du parchemin rend illisible le mot Item, dont la restitution est incertaine.
1 Le 29 septembre. 2 Cf. le nécrologe de Notre-Dame de Lausanne, M.D.S.R., t. XVIII, p. 96, à la date du 4 janvier. 3 Le 6 décembre.

375.   [2e moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Donation par Vuillermus Beveros le père au chapitre de Lausanne d'une rente de 12 deniers assignée sur la vigne de Vuillermus de Goumoëns.

Main V.

Sur la date de cette donation, cf. supra, no 368. Cette note, ajoutée au bas du folio, est en grande partie effacée, et a été traitée, semble-t-il, au moyen d'un réactif chimique.

Item Vu. Beveros pater dedit .XII. denarios super vineam Vu. de Gumuens. Obiit .IX. kalendas novembris 1.

1 Cf. le nécrologe de Notre-Dame de Lausanne, M.D.S.R., t. XVIII, p. 201, à la date du 24 octobre.


.LXX I3.

376.   1250, 4 avril. — [Lausanne.]

Charte par laquelle Aymo, prévôt, et le chapitre de Lausanne inféodent à Iordanus dit Barnot et à son frère Petrus une terre sise à la Fissi, mettant fin, par compromis, au différend qui opposait le dit chapitre et les dits frères au sujet de la terre ainsi inféodée. /333/

Main T.

Ed. : Martignier, p. 307.

Aymo, prepositus ecclesie Lausannensis, et capitulum eiusdem loci universis presentem paginam inspecturis rei geste noticiam cum salute. Noveritis quod discordia que vertebatur inter nos, ex una parte, et Iordanum dictum Barnot et Petrum, fratrem eius, ex altera, super terra quam tenent a la Fissi et decima ipsius terre, que ab ipsis petebamus, mediantibus viris prudentibus tandem sopita est in hunc modum, videlicet quod dicti fratres Iordanus et Petrus quitaverunt nobis quicquid habebant in dicta terra et decima ipsius terre, et nos terram predictam cum decima ipsius terre dedimus ipsis et ipsorum heredibus in feodum, quiete et pacifice perpetue possidenda. Dedimus etiam ad censum quinque solidorum nobis in prima die aprilis persolvendorum. Debent etiam dicti fratres nobis in mutatione dominorum, scilicet prepositorum, et vassallorum quinque solidos. Pro quo censu et intragio nobis facto et soluto debemus de dicta terra et decima ipsius terre dictis fratribus et eorum heredibus contra omnes esse guerentes. Testes autem huius rei sunt hii : dominus Aubertus sacerdos, Iordanus clericus dictus Lombar, dominus Vuillermus, dapifer Lausannensis, Petrus Umberti et Cono, filius eius. Quod ut ratum et firmum permaneat, nos predictus Aymo et capitulum presentem paginam sigilli nostri munimine duximus roborandam. Datum anno Domini .M CC. quinquagesimo, secundo nonas aprilis.

377.   [2e moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle de cens du chapitre de Lausanne à Ouchy.

Main T.

Sur la date de ce rôle, cf. supra, no 368.

Ed. : Martignier, p. 308.

Hic sunt census de Oschie :
In clauso domini Aymonis Pestour, quem colunt filii Margarete de Burgo, quinque modios vini et .VIII. sextaria a.
In clauso a l'Archier .I. modium vini.
Vuillermus de Poydour et b Rodulphus Barat .XVI. sextaria vini /334/
Dominus Nicholaus Girardi .VIII. sextaria.
Dominus Petrus de Chesauz .VI. sextaria.
Runginel .IIII. sextaria.
Hugo de Maysirie et Iacobus, nepos suus, .VIII. sextaria.
Li Moreta de Valle .IIII. sextaria vini.
Illi de Vuillens debent .VI. solidos quando solvitur eis decima de clauso de Oschie.
Dominus Petrus de Chesauz dimidiam cupam frumenti et dimidiam cupam avene in vindemiis.
Dominus Vuillermus Raschifer de Escublens totidem.
Pueri domini Vu. de Escublens et alii cum eis participantes .III. cupas c frumenti et .III. avene.
Thomas Abicel .II. solidos et .VI. denarios d.

a et .VIII. sextaria adj. interl. b et adj. interl. c Après cupas, de biffé. d + De Ochie adj. mod. en tête.


[f. 713 v.]
+ Decima Paterniaci titre courant mod.

378.   [2e moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle de la dîme du chapitre de Lausanne à Payerne.

Main J (i. d.).

Sur la date de ce rôle, cf. supra, no 368.

Ed. : Martignier, p. 309.

Hec est terra in qua capitulum Lausannense percipit decimam in territorio de Paterniaco :
In contamina dou Bugnun circa .X. posas versus villam.
Item decimam de ortis ibidem, a quercu usque ad fossata ville.
Item in dimidia contamina donni Vullenci militis, que medietas continet .VIII. posas et est es Envuardes.
In territorio de Tors .X. posas iuxta ecclesiam ex parte boree.
In territorio de Donperro .VI. posas in contamina domini Remondi militis.
Item .V. posas in terra Petri et Oliveri, confratrum.
Et hoc totum est li piesuns de contamina dou Bugnun, cuius summa est .XXX IX. pose. /335/

379.   [2e moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle de la dîme du chapitre de Lausanne à Estavayer.

Main J (i. d.).

Sur la date de ce rôle, cf. supra, no 368.

Ed. : Martignier, p. 309.

Hec est li piesun de contamina de Estavaie, cuius decimam percipit similiter capitulum Lausannense :
In contamina de Estavaie circa .XII. posas ex parte Estavaie, et iuxta istas .XII. posas in .XX III. posis et dimidia que sunt retro Vuarre.
Item a, ibidem, in ortis, a lapide in qua fit vadum de Contamina usque ad viam de Moneta.

a Après Item, ibidem biffé.

380.   [2e moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle de la dîme du chapitre de Lausanne à Corcelles.

Main J (i. d.).

Sur la date de ce rôle, cf. supra, no 368.

Ed. : Martignier, p. 310.

In territorio de Corsales, in terra de Lacu, in .XVII. posis que simul sunt, et hec piesuns continet .L II. posas et dimidiam, exceptis ortis.
Hec est li piesuns de contamina devers a Corsales, a lapide dou Chastelet usque ad lapidem devers Chanc Auber. Usque ad Broiam est decima capituli et bene continet pars illa contamine XX. posas et plus. Item a Corsales sub villa, es Essenges, circa .VIII. posas. Et hec piesuns continet .LX VIII. posas.
Item capitulum recipit decimas nascencium in domibus, a furno Vu. ou Mander usque ad viam de Moneta. Et hec est decima cuius medietas pertinet ad receveriam Petri de Sauges. Alia medietas est de receveria capituli immediate.

a vers adj. interl.

381.   [2e moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle de cens du chapitre de Lausanne au Bourg de Lausanne.

Main W.

Sur la date de ce rôle, cf. supra, no 368.

Ed. : Martignier, p. 310. /336/

Isti sunt census qui debentur pro bacone primo in Burgo :
Symon Frient .XII. denarios pro casali dou Roveno iuxta vicum de la Crousa.
Item Iohannes Moret .II. solidos pro casali sito inter casale dou Roveno et casale de Moneta.
Item casale a la Gorra, iuxta domum Henrici ou Chapelyer, .XII. denarios.
Item casale es Southier de Bor, iuxta a idem casale, .XII. denarios.
Item domus Lamberti de Syou, prope portam hospitalis, .IX. denarios.
Item domus Iohannis, filii Boni Hominis, .IX. denarios.
Item domus Petri de Sancto Sulpicio, supra domum es Deriaz, .V. denarios.
Item domus Udrici de Burgo, id est duas partes domus b, supra eamdem domum, .XVIII. denarios.
Item domus Girardi a la Dampna, quam tenet Hugo li Poio, .IX. denarios.
Item Iohannes Valier .II. solidos et .III. denarios pro domibus Petri et Borcardi Valier.
Item li Poio .IX. denarios pro domo que fuit ou Passerat.
Item li Passerat .XII. denarios pro casali quod fuit Petri de Marchie, iuxta domum Iohannis Valier.
Item dominus Bovo Psalteri .XII. denarios pro domo sua que fuit Risin.
Item pro domo que fuit Lodovici de Foro .XII. denarios.
Item Borcardus Oliverii pro domo sua antiqua .XII. denarios.
Item pro nova .VI. denarios.
Item casale quod fuit..., c patris Charpil d, iuxta domum thesaurarii, .XII. denarios.

a Après iuxta, eundem effacé. b id est duas partes domus adj. interl. La lecture de id est est incertaine. c La place du nom a été laissée en blanc dans le ms. d pil adj. interl.

382.   [2e moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle de tenanciers de biens du chapitre de Lausanne à Paudex.

Main W.

Sur la date de ce rôle, cf. supra, no 368.

Ed. : Martignier, p. 311. /337/

Vineam de Poudays que fuit mistralisse de Melduno tenet modo Hugonie, filius Ytam de Ripa.
Item partem milesie tenet modo Iordanus, filius Vuarneri de Poudays.

383.   1279 (n. st.), janvier. — [Lausanne.]

Charte par laquelle Petrus, fils de Varnerus de Béthusy, vend à Petrus, fils de Bertoldus de Marterey, un chesal sis à Marterey.

Main T.

Ed. : Martignier, p. 311.

Noverint universi quod Petrus, filius Varneri de Betthusie, vendidit et tradidit titulo pure venditionis Petro, filio Bertoldi de Marterey, casale suum situm in loco qui dicitur Marterey, extra muros Lausanne, iuxta domum Petri Senescalli, ex una parte, et domum dicti Petri de Marterey, ex alia, pro quadraginta solidis Lausannensium sibi a dicto Petro iam datis et solutis in pecunia numerata, pro quo casale dictus Petrus debet duodecim denarios censuales in Pascha persolvendos. Datum anno Domini .M CC LXX VIII., mense ianuarii.

384.   [2e moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Acte effacé ou rendu illisible par suite de l'usure du parchemin.

Main W.

Seuls quelques mots peuvent être déchiffrés, et la nature de l'acte n'est plus discernable avec certitude ; peut-être s'agit-il d'un rôle de cens.

[       ] de [       ] prato de [       ]. Item Vuillermus [       ].
Item Aubertus [       ].


.LXX II. Ultra Venopiam.
Titre courant de la main J. La foliotation originale se trouve au bas du folio, et a été répétée à gauche du titre courant.

385.   1232, 6 octobre. — St-Sulpice

Défaut de Guido de Villars, chevalier, au jour de droit fixé pour mettre fin au différend qui l'opposait au chapitre de Lausanne au sujet de la vente par Richardus de Corbières, son beau-père, au dit chapitre, de treize poses de terre.

Main F.

Ed. : Martignier, p. 312. /338/

Richardus de Corberes vendidit capitulo pro indigencia sua .XIII. posas terre, que debebant .XIII. solidos censuales, et duos homines in eis manentes, scilicet P. Brachet et Iohannem Fossor, de assensu ipsorum hominum et de assensu uxoris dicti Richardi. Quem Iohannem a Guido de Montanie calumpniabatur, de quo dictus Richardus promisit quod calumpniam aquitaret vel cambium pro eo daret capitulo ; et quia dicta terra erat de feodo episcopi, ipse fecit concambium episcopo et ipsum posuit capitulo fideiussorem pacis, et istud fecit laudare filiam suam primogenitam et aliam, ut quidam nobis dixerunt. Elapso longo tempore, Guido de Vilar miles, qui duxerat in uxorem filiam dicti Richardi, calumpniatus fuit dictam terram capitulo, allegans quod uxor sua non laudaverat dictam venditionem. Super hoc fuit dies assinata inter capitulum et dictum Guidonem apud Sanctum Sulpicium bis, et tercio ibidem peremptorie, quod in vulgari dicitur jors de dret, in octava sancti Michaelis, anno b ab incarnatione Domini .M CC XXX. secundo ; et cum capitulum paratum fuisset ibidem iudicium recipere, ipse noluit, sed recessit. Interfuerunt autem Hugo, prior Paterniacensis, et Robertus monacus et prior Sancti Sulpicii, C. prepositus, G. sacrista, Io. sucbcentor, N. de Cha., R. de Ro., R. de Vuol., Ia. de Burgo celerarius, canonici, A. de Sancto Paulo, Falco de Jolens et Iacobus de Losnai, capellam, magister P. de Oulles, P. de Donnellue, clerici, Vu., dominus de Vuolflens, P. de Guimuens, R. de Sancto Germano, Guido de Corberes, Hay. Grasset, milites, Vu. de Muna, Vu. de Cumunie, domicelli, Martinus, maior de Viveis, R., minister de Vuolflens 1.

a et de assensu uxoris dicti Richardi. Quem Iohannem adj. interl. ; après uxoris, et filie biffé. b Le ms. porte amo.
1 Cf. infra, no 389, la conclusion de cette affaire.

386.   1232, 30 octobre. — [Lausanne.]

Charte par laquelle Ugonez de Crissier approuve l'engagement par Vuulelmus, son frère, au chapitre de Lausanne de la moitié de la dîme de Joulens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 313. /339/

Notum fieri volumus quod Ugonez de Crissie laudavit a capitulo b medietatem decime de Jolens, quam Vuulelmus, frater suus, posuerat in vadio c dicto capitulo Lausannensi pro .L. libris Lausannensium. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., tercio kalendas novembris. Testes : C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, Io. succentor, Ame., R. de Ro., Ia. de Bur. celerarius, canonici, Vuulelmus de Vuulflens sacerdos, Umbelinus et Iohannes, matricularii, Columbez et P. Mieta et Berardus, clerici.

a u adj. interl. b capitulo adj. interl. c in vadio adj. interl.

387.   [1232 à 1235.] — S. l.

Reconnaissance par Otto de Vufflens-le-Château à Cono, prévôt de Lausanne, des biens et revenus du chapitre de Lausanne outre Venoge.

Main J.

Cette reconnaissance, non datée, de même que la suivante (no 388), écrite de la même main, s'insère vraisemblablement dans la série chronologique des nos 385 à 390.

Ed. : Martignier, p. 313.

Otto de Vulflens lo Chastel recongnovit C., preposito Lausannensi, quod magister Banninus, canonicus Lausannensis, tenebat ultra Venopiam a capitulo Lausannensi apud Muna tenementum Giroldi Salvam, quod debet talliam.
Apud a Bussi tenementum Vulflens.
Item apud Bussi heres Raymundi Grassi .II. solidos et duos albos panes debet.
Apud Aples tenebant .II. mulieres terram de qua dabant terragium.
Apud Cotens duo tenementa Girardi et fratris sui.
Apud Panpignie unam condeminam quam solebant b tenere tres milites : Cono, Petrus et Umbertus, fratres.
Apud Sanctum Sinphorianum unum casale cum suo tenemento, quod tenet filius Fabri.

a Sur d, tilde superflu. b Le ms. porte solebat. /340/

388.   [1232 à 1235.] — S. l.

Reconnaissance par Petrus Bovo des biens qu'il tient du chapitre de Lausanne à Bussy, Vufflens, Monnaz, Reverolles, Montagny, Alens, Sévery, Pampigny, Boussens, Cottens, Boulens, Lonay et St-Saphorin sur Morges.

Main J.

Sur la date de cette reconnaissance, cf. supra, no 387.

Ed. : Martignier, p. 314.

Hec est terra quam ego Petrus Bovo teneo de capitulo :
Apud Bussi unum a quem ipse teneo, alium infeodatum Petro, militi de Vulflens, sub censu .II. solidorum.
Apud Vulflens unum lunagium pro quo debentur .III. solidi et .I. denarius et .II. panes.
Apud Muna .II. mansos et dimidium quos ipse teneo.
Apud Rivuirula .II. lunagios, quorum unum tenet Aymo de Palaieres, alterum quem tenet b Albertus, sacerdos de eadem villa.
Apud Muntaniacum .II. mansos quos tenet c.
Apud Ales unum lunagium quem teneo.
Apud Sivrie .I. lunagium infeodatum Petro, militi de Pagpignie pro .XII. denariis d.
Apud Panpigniacum unam colungiam que iacet apud Bossens, quam tenet idem Petrus.
Apud Cotens .II. mansos quos ipse teneo.
Apud Arlens unum lunagium infeodatum Aymoni de Sonarclens.
Apud Bollens unum lunagium quem teneo.
Apud e Losnay mansum quem teneo.
Apud Sanctum Siphorianum mansum quem teneo.

a Il manque un mot dans le ms. : lunagium ou mansum. b tenet manque dans le ms. c Peut-être faut-il corriger le texte et lire teneo. d denariis interl. e Sur d, tilde superflu.

389.   1235, 6 juin. — Lausanne.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Vuido de Villars, chevalier, mettant fin à leur différend au sujet de la vente par Richardus de Corbières, son beau-père, au dit chapitre, de treize poses de terre. /341/

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 314.

Calupnia que vertebatur inter Vuidonem de Vilar militem, maritum filie Richardi de Corberes militis, ex una parte, et capitulum Lausannense, ex alia, super venditione quam dictus Richardus de Corberes fecerat capitulo, sicut superius continetur 1, taliter fuit sedata quod supradictus Vuido de Vilar remisit capitulo, in manu C. prepositi, dictam calupniam et dedit in elemosinam, si quid in ea iuris habebat, pro anima sua et uxoris sue, et capitulum dedit ei .XXX. solidos et remisit ei medietatem .IIII. minutorum animalium que aubstulerat P., qui erat de dicta calupnia, et dictus Vuido promisit quod faceret laudare uxorem et pueros suos et preciperet domino episcopo quod inde faceret cartam 2. Actum in clautro, Lausanne, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., octavo ydus iunii. Testes : C. prepositus, N. de Cha., Io. succentor, C. de Fonz, R. de Ro., Ia. de Bur. celerarius, Vu. de Gru., A. de Ge., canonici, capellanus de Riverula et ille de Yens.

1 Cf. supra, no 385. 2 Cette charte est perdue.

390.   1236 (n. st.), 1er mars. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à P. d'Echichens, chapelain de Joulens, d'une vigne sise à Echichens, que le clerc Engizcet avait tenue précédemment.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 315.

.V. a
Capitulum dedit P. de Eschicheins, capellano de Joleins, vineolam que fuerat Engizcet clerici apud Eschichens pro .XII. denariis annuis reddendis in vigilia Natalis Domini 1, et hoc in vita sua, ita tamen quod si P., filius eius b, eum supervixerit, ad eundem censum eam habeat in vita sua si fuerit clericus. Si autem laicus fuerit, vinea redeat ad capitulum. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., kalendis martii. Testes : C. prepositus, Io. cantor, prior sancti Marii, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., Io. succentor, P. de Vi., /342/ Ame., R. Vuul., U. Da., Ia. de Gral., Ia. de Bur. celerarius, Vu. de Gu., P. de Sancto Martino.

a En marge. b eius adj. interl.
1 Le 24 décembre.


Tolochina, Eschichens, Monteuz. [f. 72 v.]
Titre courant de la main K (Tolochina) et de la main de Cono d’Estavayer (Eschichens, Monteuz).

391.   [Fin du XIIe siècle à 1232.] — S. l.

Charte par laquelle Ricardus de Corbières, chevalier, vend au chapitre de Lausanne diverses redevances.

Main K.

La date de cette charte ne peut être précisée. Ricardus de Corbières vivait au moment de l'épiscopat de Rogerius (cf. infra, no 696) ; son nom apparaît dans deux actes datés du 6 octobre 1232 et du 6 juin 1235 (cf. supra, nos 385 et 389), mais il n'était plus en vie à ce moment, semble-t-il, et appartenait à une génération antérieure à celle des parties contractantes. Les autres personnages cités ne permettent pas de serrer la date de plus près.

Ed. : Martignier, p. 315.

Noverint quorum interest quod Ricardus, miles de Corberis, vendidit capitulo, uxore et filiis suis consencientibus, .IIII. solidos censuales, .II. panes et .I. cupam vini in festo Omnium Sanctorum 1 reddenda, quorum .XVIII. denarios, panes et vinum debent persolvere Falco de Jolens et donus Amico, sacerdotes. Vullermus, filius Asporge, homo noster, debet persolvere .XVIII. denarios. Evrardus de Ripa .XII. denarios.

1 Le 1er novembre.

392.   [Fin du XIIe siècle.] — S. l.

Donation par Umbertus, Amaldricus et Stephanus de Grallie à Notre-Dame de Lausanne d'une famille de serfs d'Echichens.

Main K.

D'après la liste des chanoines de Lausanne témoins de cette donation, elle ne peut pas être postérieure à 1200.

Ed. : Martignier, p. 316.

Umbertus de Grallie et Amaldricus et Stephanus, fratres eius, /343/ donaverunt beate Marie Uldricum de Eschechens et fratres eius et sororem cum matre eorum. Testes autem sunt de canonicis Uumbertus et Henricus, presbiteri, Oto et Nantelmus, diaconi, Bandinus, Humbertus, Enguicius, subdiaconi ; de aliis clericis Amico et Albertus de Jolens, presbiteri, Vullermus Pinguis, Oto, Petrus Catenula, diaconi ; de laicis vero Vullermus, miles de Monna, Emguicius Bever, Vullermus Guturosus, Eimericus.

393.   1228, 8 octobre. — [Lausanne.]

Renonciation par Vuillermus, villicus de Tolochenaz, à la moitié de la terre d'Acelinus, qu'il tenait à cens du chapitre de Lausanne, et accensement par le chapitre à Petrus de Tolochenaz et à ses frères de cette même terre.

Main K.

Ed. : Martignier, p. 316.

Vullermus, villicus de Tolochina, guerpivit in manu C. prepositi dimidiam terram Acelini, quam habebat ad censsum pro uno modio frumenti et uno modio avene a capitulo, et capitulum dedit eam P., cognato dicti vuillici, et fratribus suis pro eodem censsu reddendo capitulo. Dicti P. et fratres sui redemerunt dictam terram de .L. solidis, pro quibus dictus villicus eam obligaverat. Actum in choro, ante sedem prepositi, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII., octavo idus octobris. Testes : C. prepositus, Vu. prior, G. sacrista, C. de Fonz, Ia. de Gral., U. Da., canonici, Aimo sancte Crucis, Richardus sancti Michaelis, sacerdotes, Andreas et P. Mieta, clerici.

394.   1224, 17 octobre. — [Lausanne.]

Copie du no 707.

Main K.

395.   1236, 1er mai. — Lausanne.

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à P., fils de Joran d'Echichens, du fief que le dit Joran tenait du chapitre de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 317. /344/

Feodum a.
P., filius Joran de Eschichens, recepit a C. preposito, ad opus capituli, feodum quod pater suus habuerat a capitulo, et fuit recognitum quod debebat hominium salva b fidelitate unius domini. Actum in claustro, Lausanne, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VI., kalendis maii. Interfuerunt com preposito Io. cantor, N. de Cha. c, Ioseph succentor, Al. de No. Cas., P. de Vi., P. de Fru., Ame., U. Da., R. de Vuul., Ia. de Bur. celerarius, P. de Sancto Mar., canonici, Umbertus et Vualcherus de Disi, milites, et alii multi.

a En marge. b salvo corr. en salva. c Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., N. de Cha. se trouve après Ioseph succentor.

396.   1236, 30 juin. — Lausanne.

Donation par Falco de Rochefort, chevalier, à l'église Notre-Dame et au chapitre de Lausanne d'un serf natif de Corcelles près de Neuchâtel.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 317 ; Matile, no 106. — Reg. : Forel, no 1169.

Falco de Rochifort a miles dedit beate Marie et capitulo Lausannensi super maius altare per regulam quendam hominem suum, Vuulelmum nomine b, et heredes qui de ipso exirent, dicens eum esse de alodio suo et natum de Corzales, prope Novum Castrum. Dedit autem eum in elemosinam pro anima sua c et Rodulfi, patris sui, et Umberti, fratris sui. Actum Lausanne, in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VI., pridie kalendas iulii. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, Io. cantor, Vu., prior sancti Marii d, Io. succentor, N. de Cha., Ia. de Gra., R. de Vuul., Ame., G. de Bur., canonici, Vu. de Vuulflens sacerdos, Reinaldus de Balmes, Stephanus, filius Clarmunde, P. Mieta, Lambertus de Promaseins, Albertus Bever, clerici.
Et precepit domino Bo. episcopo ut inde faceret cartam 1. Debet etiam anniversarium suum in regula scribi 2.

a t adj. interl. b Après nomine, q exp. c sue corr. en sua. d Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., Vu., prior sancti Marii se trouve après G. de Bur.. /345/
1 La charte de l'évêque Bonefacius, datée du 29 avril 1236, est conservée aux Archives cantonales Vaudoises, cote C V a 27. Cf. infra, pièce justificative no 19. 2 Cet anniversaire n'est pas inscrit au nécrologe, no 905 infra, ni au nécrologe de Notre-Dame de Lausanne publié par J. Gremaud, M.D.S.R., t. XVIII.

397.   1238, 18 décembre. — [Lausanne.]

Reconnaissance par Vuillermus d'Echichens, fils d'Allodus, à Cono, prévôt de Lausanne, du fief que son père tenait du chapitre de Lausanne et dont il réclame l'investiture.

Main L.

Sur la date de cette reconnaissance, qui pourrait être aussi du 18 septembre 1238, cf. supra, no 332.

Ed. : Martignier, p. 318.

Vu. de Eschicheis, filius Allodi, venit ad C. prepositum, sabbato post festum sancte Lucie, ducens secum P. de Eschicheins sacerdotem et Reinaldum de Dunmartin, dicentes quod Falco, sacerdos de Joleins, mandabat preposito quod ipse viderat Enguicet, fratrem matris dicti Vu., et Allodum, patrem dicti Vu., quemlibet recipere feodum a capitulo et reddere .III. solidos de placito. Dictum feodum peciit a dictus Vu. a dicto preposito et recognovit quod de feodo erant apud Eschicheins una posa et dimidia terre iuxta Vernie et una posa in Espinous et unus eschimellus vinee ou clos es Piegnichat, ubi capitulum b solebat accipere medietatem vini, et unum pratum in Vernie c. Actum anno Domini .M CC XXX VIII..

a peciit adj. interl. sur recepit exp. et biffé. b Le ms. porte capltm. c Après Vernie, auc effacé.


.LXX III. Losnai, Jolens, helemosyna Rodulfi de Vuflens.
Titre courant de la main L.

398.   1242, 6 septembre. — [Lausanne.]

Charte par laquelle Rodulfus de Vufflens, chanoine de Lausanne, donne au chapitre diverses redevances à Joulens et à Reverolle pour fonder son anniversaire.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 318. /346/

Noverint universi quod Rodulfus de Vuolflens, canonicus noster, dedit nobis in helemosina ad anniversarium suum faciendum quatuor cupas frumenti et totidem avene apud Jolens, quas debebat ei Iohannes Fossours censuales, et tres cupas frumenti et tres avene et decem denarios et duos albos panes et unum gastellum et unum caponem censuales apud Riverula, quem censum Laurentius et sui comparticipes debebant predicto Rodulfo. Hanc autem helemosinam approbavit et ratam habuit Raymondus, frater prefati Rodulfi, et promisit se defensurum predictam helemosinam. Et tam ipse quam Rodulfus prelibatus eam super altare maius per regulam obtulerunt. In dicta autem helemosina debet habere altare sancte Katherine .XII. denarios censuales quos debet ei reddere celerarius noster in anniversario ipsius Rodulfi 1. Huius rei testes : C. prepositus, Ia. de Burgo, R. de Roveno, canonici, Richardus, capellanus de Vizi, Vulmardus sacerdos, Borchardus matricularius, Galcherus et frater eius Girardus, domicelli de Sancto Symphoriano. Actum anno Domini .M CC XL II., octavo idus septembris, in vestiario.

1 Le 13 avril. Cf. M.D.S.R., t. XVIII, p. 130.

399.   1242, 1er août. — [Lausanne.]

Donation par Nicolaus de Chavornay, chanoine de Lausanne, au chapitre de deux redevances, l'une en faveur de l'église de Lonay, et l'autre pour fonder son anniversaire.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 319.

Dominus Bertoldus, Lausannensis episcopus, dederat capitulo Lausannensi ecclesiam de Losnai. Domnus Nicolaus de Chavornai, canonicus Lausannensis, qui diu tenuerat dictam ecclesiam a capitulo, investivit de ea capitulum per tres solidos, quos promisit reddere annuatim in anniversario dicti Bertoldi, episcopi Lausannensis 1, et assignavit super quibusdam decimis quas acquisierat ad opus ecclesie de Losnai unum modium vini distribuendum canonicis qui interessent anniversario suo 2. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XL II., kalendis augusti. Testes a : dominus I. electus, C. prepositus, Vu. cantor, Io. succentor b, Ia. de Burgo, I. de Chavornai, R. de /347/ Roveno, P. de Vileta, R. de Vuflens, P. de Sancto Martino, Henricus de Fru., A. de Bornello, P. de Estavaiel.

a Après Testes, I effacée. b Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., Io. succentor se trouve après I. de Chavornai.
1 Le 13 juillet. Cf. infra, no 905 h, et M.D.S.R., t. XVIII, p. 159. 2 Le 4 août. Cf. M.D.S.R., t. XVIII, p. 168.


Losnai, Romans, Jolens. [f. 73 v.]
Titre courant de la main B.

400.   1213. — S. l.

Accensement à vie par Thomas, célérier du chapitre de Lausanne, à Lambertus, curé de Tolochenaz, d'une tenure sise à Lonay, acquise par le dit Thomas et donnée par lui au chapitre de Lausanne pour fonder son anniversaire.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 320. — Reg. : Hidber, no 3115.

Thomas celerarius, canonicus Lausannensis, concessit Lamberto, sacerdoti de Tolochina, de consensu capituli, in vita sua, tenementum Petri Lazel, quod est apud Losnay, tali conditione quod si heres predicti Petri velit tenementum dictum habere, reddat expensas quas dictus Lambertus faciet pro tenemento ad arbitrium prudentum virorum. Pro dicto tenemento reddet Lambertus annuatim .V. solidos in Natali Domini 1 et .V. in festo sancti Iohannis Baptiste 2, et habebit magnam vineam ad medietatem vini et medietatem dol dec, et aliam parvam vineam privam et quitam. Actum est hoc anno incarnationis Domini .M CC XIII..
Dictum Petrum cum heredibus suis et tenemento acquisivit Thomas celerarius et canonicus Lausannensis et dedit capitulo ad aniversarium suum faciendum 3.

1 Le 25 décembre. 2 Le 24 juin. 3 Les Archives cantonales Vaudoises conservent deux actes relatifs à cet achat et à la fondation de l'anniversaire du célérier Thomas : l'un de l'évêque Rogerius, daté du 29 juin 1201, sous la cote C V a 9 (Reg. : Hidber, no 2881), et l'autre du chapitre de Lausanne, daté du 3 juin 1205, sous la cote C V a 11. Cf. infra, pièces justificatives nos 2 et 4. L'anniversaire de Thomas était célébré le 10 février ; cf. infra, no 905 c, et M.D.S.R., t. XVIII, p. 109. /348/

401.   1213 — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Pontius de Roman du fief qu'il devait tenir du chapitre de Lausanne à Roman.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 320. — Reg. : Hidber, no 3127.

Feodum a.
Pontius de Romans accepit a Conone, preposito Lausannensi, feodum quod habere debebat a capitulo in amore, sed capitulum dixit quod debebat hominium ; et recognovit de feodo esse .V. posas terre aput Romans et recognovit se debere de placito .V. solidos, sed capitulum dixit eum debere .X., et recognovit se debere .II. albos panes annuatim in messibus et dictum fuit quod si capitulum posset probare quod feodum debeat hominium et .X. solidos de placito, ipse Pontius faciat hominium et reddat .X. solidos. Actum est hoc in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XIII..

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer.

402.   1217, 22 août. — Lausanne.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne notifie sa sentence arbitrale mettant fin à un différend entre Falco, curé de Joulens, d'une part, et Petrus, Vuulelmus, clerc, et Iohannes, son frère, d'Echichens, d'autre part, au sujet d'une terre donnée par Amicha à l'église Notre-Dame de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 321. — Reg. : Hidber, no 3253.

Notum fieri volumus quod discordia que vertebatur inter Falconem, sacerdotem de a Jolens, et Petrum et Vuulelmum clericum et Iohannem, fratrem suum, de Eschichens b pro terra quam Amicha dederat beate Marie Lausannensi, taliter fuit sedata quod omnes guerpiverunt in manu c C. prepositi si quid iuris habebant, et capitulum dedit Falconi supradicto medietatem tocius terre et casale d'avantage pro .II. solidis in festo sancti Galli 1 reddendis, et dicto Petro et Vuulelmo et Iohanni aliam medietatem similiter pro .II. solidis, eadem die reddendis. De predicta terra erant, ut Petrus dicibat, .VI. pose, ut Falco dicebat, .IIII., et vinea ad .IIII. fossorarios et pratum .I. carate /349/ et .I. casale et .IX. pars de la rispa dimidia. Actum est hoc Lausanne, in monasterio, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., .XI. kalendas septembris. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, R. cantor, magister G., P. Chenuns, N. de Vuillens, Ia. de Grallie, P. de Fruencia, R. de Roveno, Iosep, canonici, P. de Grallie miles, Iohannes, sacerdos de Chavornai, Giroz Ginoz de Vuulflens, P. Pienichat d.

a Après de, e exp. et effacée. b Escichens corr. en Eschichens. c Le ms. porte ma. d Penichat corr. en Pienichat.
1 Le 16 octobre.

403.   1218, 20 mai. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne au fils de Falco de Joulens de la moitié de la terre qui fait l'objet du litige précédent (no 402).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 321.

Post hec concessit capitulum dictam terram, scilicet medietatem, filio dicti Falconis, sub censu .II. solidorum in festo sancti Galli 1 reddendorum. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIII., dominica ante Ascensionem. Si pater aquitaret eum ab omni calupnia dominii ex parte matris.

1 Le 16 octobre.

404.   1218. — [Lausanne.]

Accensement à vie par le chapitre de Lausanne à Iohannes de Joulens, prêtre, d'une petite pièce de terre à charge d'y planter de la vigne.

Main de Cono d’Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 321.

Capitulum concessit Iohanni de Jolens sacerdoti a quamdam pisceolam terre ad censum pro .I. cuppa vini in vindemiis, quam debet plantare ; et post mortem suam debet redire ad proprietatem capituli. Hec terra est prope vineam domicellorom, iusta vineam dicti Iohannis. Actum est hoc in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIII..

a Le ms. porte sacerdti. /350/


.LXX IIII. Losnai a, Cosnai, Eschanens b, Lussurie, Vuarens.
Titre courant de la main B.
a s interl. b Sur la première n, tilde effacé.

405.   [1202 à 1215.] — S. l.

Donation par Nantelmus de Cossonay, chevalier, au chapitre de Lausanne d'un cens outre Venoge.

Main C.

Cette note est ajoutée au haut du folio 74 et dans la marge. Elle est vraisemblablement contemporaine des autres actes transcrits dans le cartulaire de la main C.

Ed. : Martignier, p. 322.

Nantelmus, miles de Cossonay, dedit nobis .XII. denarios censuales quos debebat ei Albertus de Sancto Symphoriano ultra Venopiam, in Natale Domini 1.

1 Le 25 décembre.

406.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des biens et revenus du chapitre de Lausanne à Lonay.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 322.

Apud Losnai habemus decimam quam dedit nobis Algoudus canonicus et terras et vineas et homines.

407.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne à Echandens.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 322.

Apud Eschannens .XVI. sextaria vini in vineis Petri Maioris et decimam in quibusdam agris.

408.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des biens et revenus du chapitre de Lausanne à Lussery.

Main A. /351/

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 322.

Apud Luxirie habemus terram quam dedit nobis Cono de Grancon et homines pro quibus debentur nobis singulis annis .XX. solidi et .IIII. modii frumenti et .IIII. modii avene.

409.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des biens et revenus du chapitre de Lausanne à Vuarrens.

Main A et une adjonction de la main B.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction ; l'adjonction est postérieure, sans qu'il soit possible de préciser sa date. Dans la copie de ce rôle (cf. supra, no 54), elle se trouve intégrée au texte.

Ed. : Martignier, p. 100 et 322.

Apud Vuarens habemus terram de Verneto, in qua decimam et terragium a accipimus, pro qua debentur nobis .IIII. solidi in messibus, et in Nativitate Domini 1 .IIII. manaide f.
In festo sancti Iohannis 2, Iohannes de Vernei .IIII. denarios, Martinus .IIII. denarios, donnus Vuibertus .X. denarios, Heimericus g .IIII. denarios, Fina .XII. denarios, Cono d'Essertines .VIII. b denarios, donna Aliez .IIII. denarios ; ecce .IIII. solidi de Vernei. Isti idem debent pro Vernei .IIII. paria manaidarum h, .I. i modium et .IIII. cuppas avene, et debent esse in manaidis j .IIII. panes et unum frustum k carnis et .III. cuppe avene c. In eadem villa habemus homines quos l emimus a Vullermo m de Ponte et fratribus eius, cum tenementis eorum, et decimam que ad ipsos pertinebat.
Habemus in eadem villa filios Alberti Cornuti et d Uldricum et Uthonem, quos dederunt nobis dominus Vullermus n de Grancon et fratres eius Girardus et Cono.
Habemus ibidem medietatem decime tocius o ville quam dederunt nobis Emmo de Saisel et Giroldus Carbo, canonici nostri, et .XX. solidos censuales quos debet terra Uldrici et Uthonis et filiorum Cornuti, et advocatiam ecclesie eiusdem ville.
Item apud Vuarens debentur in festo sancti Iohannis pro terra de Capella .XVIII. denarii de fenagio, et de eadem terra debetur terragium.
In eadem villa habemus decimam maiorem, preter quam sextam /352/ gerbam, que est beati Martini de Lustrie, et de minori decima medietatem, et de alia medietate .IIII.tam p partem, et de terra beate M. e , q


Sassez. [f. 74 v.]
Titre courant de la main B (i. d.).

Paterniaci medietatem decime.

a Le ms. porte tragium. b .VIIII. corr. en .VIII.. c In festo sancti Iohannis, Iohannes de Vernei... et .III. cuppe avene adj. marg. de la main B. d Le premier élément de U corr. en et. e En marge : Alibi, d'une main qui paraît ancienne.
Variantes du no 54 : f menaide. g Heymericus. h menaidarum. i unum. j menaidis. k frustrum. l s interl. m Vuillermo. n Vuillermus. o totius. p quartam. q Marie.
1 Le 25 décembre. 2 Le 27 décembre.

410.   [Vers 1200.] — S. l.

Reconnaissance par feu Emmo de Sassel, chanoine de Lausanne, de l'alleu et du fief donnés par lui à l'église Notre-Dame de Lausanne.

Main A et main J (cf. infra, note 1).

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 323 et 387 (de Pratum quod est versus Chirie à matris Emmonis, que fuit de Gorgivolt). — Reg. : Diesbach, p. 66.

Hec est recognitio d quam fecit Emmo bone memorie e de Saisel f, canonicus noster g, de eo quod dedit beate Marie h, videlicet de allodio et feodo suo i, qualiter ab invicem discernantur a j, et quale servicium inde k solebat provenire :
Petrus et Iohannes, frater eius, tenent de allodio suo l duo casalia prope cimitterium m, de quibus .II. solidos et .IIII. denarios de fenagio debent n. Reinerius o .II. solidos de casali iuxta cimiterium, via interposita p, et .IIII. denarios de fenagio. Dumet q, de casali quod situm est ad b austrum, .II. solidos et .III. denarios de fenagio.
Petrus et Alloldus r .II. solidos de casali in Media Villa et .III. denarios de fenagio.
Albricus et Petrus .XII. denarios de casali in Media Villa. /353/
Casale quod tenebat Turumbertus s in Media Villa debebat .VIII. denarios.
Casale quod dicitur Chavana debebat .II. solidos.
Hec predicta sunt de allodio, preter .II. denarios de illis .IIII. quos reddit Reinerius t, qui sunt de feodo.
Agri vero arabiles qui sunt de allodio debent de terragio sextum manipulum.
Casale quod tenet Borno est de allodio et debet .VI. denarios.
Hec autem sunt de feodo, scilicet casalia que tenebant u Cristinus et Borno ultra aquam, que debebant .VI. solidos et .X. denarios de fenagio.
Casalia que tenent v Petrus et Emoniers w, frater eius, similiter ultra aquam, debebant .III. solidos.
Item casale ultra aquam quod tenet Cono debebat .II. solidos.
Terra arabilis que pertinet ad ista casalia partim debet terragium, partim non debet.
De predicto feodo est etiam nemus quod dicitur Orseres.
Huius feodi medietatem tenebat prefatus Emmo de manu Rodulfi de Chesaut x ; et quia clericus erat nec poterat militare et y servitium z facere, constituit ei quod tam ipse quam capitulum Lausannense post eum reddat loco servicii .III. solidos annuos, quod laudavit idem Rodulfus, et eosdem .III. solidos postea Emmoni pro .XV. solidis invadiavit. Reliquam medietatem eiusdem feodi tenebat de manu a' duorum, videlicet Rodulfi de Corgivolt et Rodulfi de Crissiaco, et eis similiter assignavit .III. solidos annuos, unicuique .XVIII. denarios, loco servicii, sub eodem pacto, ut predictum est.


.LXX V. Sassez.
Titre courant de la main B (i. d.).+ Sassel adj. mod.

Nemus quod dicitur j' Altus Mons pertinet ad feodum de Asneins, pro quo item assignati sunt Ugoni b' de Asneins, sub predicto pacto, .III. solidi quos ipsemet debet apud Rassoldens k' de decima.
Casale quod fuit Bertini, sacerdotis de Conbremont l', est de m' /354/ allodio et debet .VI. denarios. Hoc adquisivit c' n' Emmo a Bertino primo per invadiationem, postea per donationem.
Pratum quod est versus Chirie, de quo Jocerant d' iniuste questionem e' movebat, est de allodio.
Hec nemora sunt de allodio :
Nemus quod est iuxta o' Conbremont.
Item nemus quod dicitur Asclei, versus Suprapetram.
Item Chastelet.
Item de Vensel.
Item versus Granges Biolei.
Casalia que sunt ultra aquam iuxta p' viam ab oriente f', licet sint de predicto feodo de Gorgivolt g' q' , fuerunt tamen de dote matris Emmonis, que fuit de Gorgivolt h'.
Similiter pratum de Ponte c i' r' 1 .

a descernantur corr. en discernantur. b ad adj. marg. c En marge : alibi, d'une main qui paraît ancienne. + Idem quod fol. 75 adj. marg. mod.
Variantes du no 479 : d recognicio. e bone memorie manque. f Saisez. g noster manque. h beate Marie remplacé par capitulo. i de feodo et allodio suo et. i decernantur. k exinde. l suo manque. m cimiterium. n de quibus debent .II. solidos et .IIII. denarios de fenagio. o Reinerus. p interpoita. q Dunez. r Aloldus. s Trumbertus. t Reinerus. u tenebat. v tenet. w Emmonier. x Chesalz. y et manque. z servicium. a' Après manu, capituli biffé. b' Hugoni. c' acquisivit. d' Joceranz. e'questionem iniuste. f' ab ortu solis. g' Corgivolt. h' Corgivolt. i' Similiter pratum de Ponte manque. + Ceci est la mesme chose que ce qui est fol. 74 v. adj. mod. en tête, et Idem quod fol. 79 adj. mod. à la fin. Variantes du no 410 (pour le passage où le texte suivi est celui du no 438 ; cf. infra, note 1) : j' dicitur adj. interl. k' Rasoldens. l' Conbremunt corr. en Conbremont. m' de adj. interl. n' acquisivit. o' iusta. p iusta. q' Gorgevolt. r' + Idem quod fol. 79 adj. marg. mod.
1 La fin du no 410 (depuis Nemus quod dicitur Altus Mons) se trouvait primitivement au haut du f. 79 r. (Cf. infra, no 438.) Lorsque les f. 75 à 78 furent ajoutés au cartulaire, la fin du no 410 fut retranscrite au haut du f. 75 r., de la main J. Le texte suivi ici est celui du f. 79 r., avec, dans les notes critiques, les variantes de la copie qui se trouve au f. 75 r.

411.   1215, octobre. — Curtilles.

Accensement par Cono, prévôt de Lausanne, à Falco, Bernardus, Lambertus, Burges, ses frères et leurs associés des biens donnés par Hemmo de Sassel, chanoine, au chapitre de Lausanne, à l'exception d'un chesal et d'une charretée de foin. /355/

Main J.

Ed. : Martignier, p. 325. — Reg. : Hidber, no 3184.

C. prepositus a id quod capitulum habebat apud Sassel de dono donni Hemmonis 1, preter unum casale b et unam carratam feni quam retinuit in dominio suo et capituli, dedit Falconi, Bernardo et Lamberto et Burges et fratribus suis et participibus eorum ad censum pro .XX. c solidis solvendis annuatim in Pasca et .XX. solidis in festo sancti Bartolomei 2 solvendis Lausanne. Et hec fuit conventio inter ipsos et capitulum quod ipsi uterentur pascuis et animalia sua et nemoribus que sunt de usamentis et illis que sunt en devein ad pascendum porcos d et faciendas domos suas et utensilia et currus et aratra sua, nec facerent dominum in episcopatu nisi prepositum et capitulum, nec ponerent se in e custodia alterius, nec iurarent aliud castrum vel villam sine licentia f capituli g, et manerent apud Sasses nisi iusto metu hoc dimiterent et tunc fugerent ad illum tutum locum qui capitulo placeret, dum id comode facere possent, nec alicui h darent aliquid de dicta terra ad censum sine consensu capituli. Actum apud Curtiliam, anno incarnationis dominice .M CC XV., mense octobri, ante domum Torenci Salterii. Testes : dominus Bertoldus episcopus, C. prepositus, R. cantor, P. Albus, N. de Cha., canonici, P., sacerdos de Granges, Vu. de Curtili, R. de Dunpero, sacerdotes, Iocellinus de Cor., Yblo de Esc, G. de Dunpero, Rodolfus de Cortili, milites, Iohannes de Lucens, P. Eschnuns, Torencus Salterius, Umbertus de Estavayel, Guigo de Escublens, et i alii multi.

a o adj. interl. b casale récrit sur un mot effacé. c .XXX. corr. en .XX.. d Après porcos, facere biffé. e Sur i, tilde superflu. f licentia adj. interl. g capitulum corr. en capituli. h Le ms. porte alciui. i Le ms. porte ett.
1 Cf. supra, no 410. 2 Le 24 août.


Sassez. [f. 75 v.]
Titre courant de la main B (i. d.).

412.   1226, 5 juillet. — Granges.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Uldricus, fils de Vuillencus, chevalier, de Payerne, et Cono Alemannus, /356/ de Sassel, mettant fin à leur différend au sujet d'un champ de Cono Alemannus que le dit Uldricus disait tenir en gage de Rodolfus de Font, chevalier.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 326.

Uldricus, filius Vuillenci, militis de Paterniaco, calupniabatur Cononi a Alemanno de Sasses b quendam campum, nomine cuiusdam guagerie quam dicebat se habere a Rodolfo, milite de Fonz c, et austulerat ei quadam vice .II. solidos et alia .IIII. solidos. Hoc fuit ita pacificatum quod donec ipse ei redderet dictos sex solidos, Cono non teneretur ei respondere d de supradicta terra. Actum apud Granges, iusta ecclesiam, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., .III. nonas iulii. Testes : C. prepositus, G. sacrista, R. de Ro., P. de Vi., Io. de Blo., Io. celerarius, canonici, P. de Granges et P., nepos eius, sacerdotes, P. de Donnelui, Enguicius, clerici, Renaldus et Cono, domini de Hestavayel, Rodolfus de Conbremunt, milites, P. de Vuillens, Anselmus de Donpero, domicelli, Udricus Conversus de Granges, P. Rufus, Unbertus de Hestavayel, Risins e, Vullermus de Lucenz, Otto, minister de Paterniaco, et alii quamplures.

a Conini corr. en Cononi. b de Sasses adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer. c de Fonz adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer. d p exp. Le scribe a hésité entre deux abréviations du mot respondere. e Riseins corr. en Risins.

413.   1226, 5 juillet. — Sassel.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Uldricus, fils de Vuillencus, chevalier, de Payerne, mettant fin à leur différend au sujet d'un champ sis à Sassel.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 327.

Idem Uldricus calupniabatur capitulo quemdam canpum et lo chambos a quod dicitur Verderes, et b facta fuit c ibi d vuida per bannum de consensu utriusque partis e, et fuit recognitum quod capituli erat usque f ol Fovetel g. Interfuerunt supradicti. Actum apud Sasses, eadem die. Et cum eis P. de Fonz /357/ miles et Henricus et Vullermus et Uldricus de Fonz, domicelli h, et Petrus de Chauz de Paterniaco et Borges et Bernardus et Falco et Lambertus de Sasses et alii plures i.

a et lo chambos adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer. b et adj. interl. sur un mot biffé. c t interl. d i finale interl. e s interl. f usque adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer sur vel quod exp. g Fovetel adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer sur Feoltel exp. h domini corr. en domicelli de la main de Cono d'Estavayer. i + Sassel adj. marg. mod.

414.   1226, 5 juillet. — Sassel.

Abandon par Lambertus Faber à Cono, prévôt de Lausanne, de tous les biens qu'il tenait à cens du dit prévôt et du chapitre de Lausanne.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 327.

Eadem die guerpivit Lambertus Faber C. preposito quicquid habebat ab eo et a capitulo ad censum. Sub eisdem testibus. Actum apud Salsses.

415.   [2e quart du XIIIe siècle.] — S. l.

Reconnaissance par Vullermus Bochi, fils de Giroldus Bochi, chevalier, à Cono, prévôt de Lausanne, de la donation faite par Emmo de Sassel, chanoine, au chapitre de Lausanne.

Main F.

Cette reconnaissance est vraisemblablement postérieure aux actes datés qui précèdent (nos 412 à 414), sans qu'il soit possible de préciser sa date.

Ed. : Martignier, p. 327.

Hec est reconnitio quam fecit Vullermus Bochi, filius Giroldi Bochi militis, coram C. preposito et multis aliis : Emmo de Saisel, canonicus Lausannensis, dedit beate Marie et capitulo Lausannensi quidquid habebat apud Saisel in elemosinam, et Hugo, nepos suus, cum eo 1. Dictus Hugo fuit filius Matel, sororis domini Guidonis de Sancto Martino, et nichil hereditatis a de Saisel pertinebat ad dictam Matel neque ad Guidonem de Sancto Martino, fratrem suum, sed ad dictum Emmonem et nepotem suum. Dicta vero Matel fuerat uxor Emguicii, vicedomini de Montanie, de quo habuerat quandam filiam, /358/ que fuerat maritata cuidam servienti de Champanies iusta Grancon, nomine Petro. Petrus vero ex ea genuit Bumondom. Bumondus vero habuit quandam filiam que non fuit de legitimo matrimonio, nomine Facema. Illa Facema fuit mater Rodulphi de Champanies. Unde sciant omnes quod dictus Rodulphus de Champanies iniuste calumniabatur quidquam apud Saisel b.

a s interl. b En marge, un mot effacé.
1 Cf. supra, no 410.

416.   [2e quart du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle des biens et revenus du chapitre de Lausanne et du chapelain de Granges à Sassel et à Granges.

Main B.

Ce rôle est vraisemblablement postérieur aux actes datés qui précèdent (nos 412 à 414), sans qu'il soit possible de préciser sa date. Peut-être faut-il chercher la fin de ce rôle au no 422 infra, q. v.

Ed. : Martignier, p. 328.

Cappellanus de Granges aufert annuatim de terra de Sasel .III. solidos, de furno .III. solidos, de casali suo .I. solidum, de alio casali ubi grangia sua est .I. solidum, decimam de terra matricularie et capellanie et omnis terre quam colit.

Terre a quas habet capitulum apud Granges, preter illam quam capellanus tenet :
In contamina sub ecclesia .IX. pose.
Ol Muret .II..
Ol Contor des Ados .II..
En Aiz .VII..
Sub Munte .I..
Es Varenies .II. et .I..

In alia pecia b est :
Verdiruel .V. et .I..
En Montertroublo .III. et .I..
En Arsilier .II. et .I. et .III..
En Cumbes .III. et .I..
Ver Chassanni .I. et .II..
Es Pirules .III.. /359/
O Mosses c .III., quelibet pose.
Ultra Broiam et pratum .III..
En Perreia .V..
En la Piteta Perreia .II..

Casalia debent :
Petrus Matricularius .XII. denarios.
Petrus de Fruenci .VIII..
Bosonz .IIII. denarios.
Petrus de Geneves .VI..
Uldricus, filius Girbor, .VIII..
Landricus .XII..
Iuliana .XII..
Iordana .XII..
Bernaldus de Utre d Jorz .XVIII..
Borcardus li Alamant .XVIII. e.
Albertus de Maisirie .XVIII..
Giroz et Riont .XVI..
Uldricus li mari Alaiz .VI..
Rodulfus de Ultra Rivo .XII..
Umbertus de Simuus .XII..
Alselmus de Iusta Rivum .XII..
Cono et Petrus de Sasel .II. solidos.
Sunt f etiam et alia casalia de quibus tertia pars capellam est, que sunt hec :
Iohannes Chanez et Stephanus li Fuseret debent .VIII..
Petrus de Strata .X..
Garnerus .XII..
Bovo de Strata et Petrus, frater eius, .XII..

Prata sunt :
Sub Cor una carata.
Ad Salicem una.
In Insula due.
In prato episcopi .VII. carate.

a Terres corr. en Terre. b Le ms. porte pia. c s finale sur rature. La lecture n'est pas certaine. d Sur U, tilde superflu ; r adj. interl. e .XVII. corr. en .XVIII.. f Après Sunt, et biffé. /360/


.LXX VI. Granges, Sassez.
Titre courant de la main B.

417.   1226, 26 juillet. — [Lausanne.]

Abergement par le chapitre de Lausanne à Turumbertus de Granges d'un chesal, d'un pré et de six poses de terre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 329.

.X. a
Turumbertum b de Granges aberiavit capitulum et dedit ei unum casale pro .XII. denariis censualibus c, et pratum unius carate feni pro .XII. denariis de fenagio in festo sancti Iohannis 1, et .VI. posas terre pro tallia, et ipse iuravit fidelitatem capitulo in manu C. prepositi. Actum inter duo altaria, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., .VII. kalendas augusti. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, G. sacrista, U. de Va., C. de Fonz, N. de Cha., N. de Vuil., Io. celerarius, Ame., magister Vu., Io. de Blo., R. de Vuul., U. Da., G. de Burgo.

a En marge. b Turumbertus corr. en Turumbertum. c li adj. interl.
1 Le 27 décembre.

418.   1227 (n. st.), 1er mars. — Lausanne.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Vuulelmus de Dompierre, donzel, mettant fin à leur différend au sujet de Turumbertus de Granges.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 329.

.III. a
Vuulelmus de Dompero domicellus calumpniabatur capitulo Turumbertum de Granges. Que discordia ita fuit pacificata quod dictus Vuulelmus guerpivit in manu C. prepositi ad opus capituli quidquid ipse iuris vel calupnie habebat in dicto Turumberto et heredibus suis b et grentavit quod si quis de genere suo aliquam calupniam moveret super dicto Turumberto, quod ipse esset legitimus wueirenz. Actum Lausanne, in c monasterio, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI. d, kalendis marcii. /361/
Testes : C. prepositus, G. sacrista, Io. celerarius, C. de Fonz, R. de Vuul. e, G. de Bur., canonici, Vuulelmus, capellanus f de Curtilia, P. Girardi et Girardus Mastins, burgenses.

a En marge. b et heredibus suis adj. interl. c Après in, t exp. d Après .VI., k exp. e Après Vuul., R exp. f Le ms. porte capelnus.

419.   1227, novembre. — Estavayer.

Donation par Uldricus et Haimo, fils de Falco de Font, à l'église Notre-Dame et au chapitre de Lausanne de la femme de Falco de Sassel et de ses descendants.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 330. — Reg. : Diesbach, p. 52.

Uldricus et Haimo, filii Falconis de Fonz, dederunt beate Marie et capitulo Lausannensi uxorem Falconis de Sasses et heredes eius in manu C., prepositi Lausannensis, et guerpierunt quidquid in eis iuris vel calumpnie habebant in eis, et promiserunt quod inde essent legitimi vueirent, et posuerunt P. de Turre de Fonz quod ipsi facerent laudare Haimonem de Fonz. Quod si facere non possent, dictam uxorem Falconis et heredes eius et ius vel calumpniam quam in eis habebant quitam clamabant et .XX V. solidos quos prepositus eis pro dicta muliere dederat redderent. Actum apud Estavaiel, iusta ecclesiam, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., mense novembri. Testes : C. prepositus, C. de Fonz, canonici Lausannenses, Iocerandus et Iohannes de Estavaiel, R. de Fonz, P. de Donelui, clerici, Vuulelmus et Reinaldus et Cono et Vu., filii eorum, domini de Estavaiel a, P. de Fonz, Giroldus de Donpero, Rodolfus de Combremunt, milites, Henricus et Vu. de Fonz, domicelli b, Albertus, minister de Estavaiel, Bernardus de Sasses.

a de Estavaiel adj. interl. sur eorum exp. b domilelli corr. en domicelli.

420.   1216, 28 octobre. — S. l.

Copie du no 593.

Main F.

421.   1220, 26 mai. — [Lausanne.]

Copie du no 656.

Main B. /362/

422.   [2e quart du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle des biens et revenus du chapitre de Lausanne et du chapelain de Granges à Granges, Vulliens, Marnens, Villarzel et autres lieux.

Main B.

Ce rôle est vraisemblablement contemporain du no 416 supra, dont il forme peut-être la seconde partie.

Ed. : Martignier, p. 331.

Capellanus de Granges aufert capitulo des l'ora a de Sorepera cru a la rener de Granges supra viam duas partes decime, cum habere non debeat nisi terciam.
En l'esser Vuarner medietatem decime, in quo accepit in anno preterito nomine capituli siliginem et conversus in anno precedenti milium.
Vualnerus coluit .III. posas milii. Medietas terre est capituli, medietas est de Vuillens. Nostra terra affert b totam decimam et terragium. In illa de Vuillens terciam decime iusta propriam.
In pratis et usamentis et pascuis in primis duobus annis quando colitur tota decima est dominorum, in tertio est magne decime.
Abstulit hoc anno medietatem.
En Vauz, en Essers Michiel accepit medietatem, cum nichil credamus ibi c eum habere, vel solam medietatem.
Ibidem per totum accipit decimam et coloni dicunt totum esse sancte Marie, et nemus dicitur nemus sancte Marie, et porcos non permittit ire ad glandem nisi suos.
Magnum campum sup Monttroublo aufert, quod ecclesie est.
Molendinum fecit per quod noster defecit.
Duos furnos fecit per quos noster defecit.
Noluit ire ad vuidam decime de Mirie nec decime de Sasseiz pro parte nostra cum ipse habeat suam et coloni velint verbo suo stare.
Ad Marnant et ad Vilarsel d accipit medietatem, cum nichil ibi habeat.
In casalibus infra villam aufert totum pratum sub domo sua, qui valet .II. solidos annuatim.
Apud Super Petram .XII. denarios de Toren annuatim.

a l'ora adj. interl. sur mot biffé. b aufert corr. en affert. c Après ibi, une lettre effacée. d r adj. interl. /363/


Granges. [f. 76 v.]
Titre courant de la main B.

423.   1226. — Granges.

Déclaration jurée des dommages causés au chapitre de Lausanne par Aymo de Montagny, excommunié de ce chef.

Main F.

Ed. : Martignier, p. 332.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., intulit hec dagna Ay. de Montanie capitulo Lausannensi, pro quibus fuit excommunicatus cum coaiutoribus suis, et terra ipsius posita sub interdicto, de quibus dagnis hec fuerunt probata et iurata ante ecclesiam de Granges coram C. preposito, Giroldo sacrista, Conone de Fonz, Raimundo de Roveno, canonicis, Vullermo et Reinaldo, dominis de Estavaie, Petro a de Fonz milite et aliis multis.
Petrus des b Colundes c perdidit valens d .C. solidos, .XII. denarios minus.
Cono li Alamant .VII. libras et .XV. solidos.
Vuarners .IIII. libras.
Lambers li Clopec .XVI. solidos.
Aimo li Purriz .VIIII. solidos.
Cono Vuolmars .VII. libras.
Richars .VI. libras et .X. solidos.
Lamdricus .C. solidos.
Umbertus de Simis .L. solidos.
Lambertus de Larderes .XL. solidos.
Petrus de Boisuns .L. solidos.
Iohannes li Fusers .X. solidos.
Iohannes, frater sacerdotis, .VIII. libras.
Aimonet .VI. libras.
Hugonet .XL. solidos.
Rodulfus de Rusel .VI. libras.
Nicholet .X. solidos.
Turumber .IIII. libras.
Reinnaldus .XL. solidos. /364/
Poncia .IIII. libras et .X. solidos.
Vuillermus de Larderes .IIII. libras.
Li Frances .XL. solidos.
Cunversus .XIX. libras.
Sacerdotes .XL. solidos.
Meici .XXV. solidos.
Vuarnerus Bubulcus .IIII. libras.
Vuillermus de e la Ruvina .L. solidos.
Martinus .XX. solidos.
Ysabel .XX. solidos.
Giroldus et Henricus .C. solidos et .XV. solidos.
Alliez .XX IIII. solidos.
Aimet .XL. solidos.
Summa : .C. et .LX. libre et .XII. solidi et .XXX. modii frumenti de Granges et .IIII. modii frumenti de Saisel.

a o interl. b s interl. c d adj. interl. sur g exp. d Le ms. porte vales. e Après de, R exp.

424.   1228. — Payerne.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Haymo, seigneur de Montagny, qui engage au chapitre sa dîme de Villarzel ou, à défaut, d'autres biens en attendant qu'une sentence arbitrale fixe le montant des réparations qu'il doit au chapitre à la suite des dommages causés par lui à Granges et à Sassel.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 333 ; Zeerleder, t. I, no 156 ; Fontes, t. II, p. 83, no 72 (daté : 1228, 1er avril). — Reg. : Diesbach, p. 53 (id.).

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII. fuit locuta concordia inter capitulum Lausannense et Ha., dominum de Montanie, quod dictus Ha. ponebat in vadio en marci dicto capitulo decimam de Vilarsel pro dapno quod intulerat apud Granges et Sasses, et istud grentavit dominus Vu., episcopus Lausannensis, de cuius feodo erat, et promisit idem Ha. quod faceret grentare Henricum, dominum de Geresten, et Rodolfum de Suanda infra .XL. dies, si posset ; quod si non fieret, ipse dictus Ha. dedit dicto capitulo alodium quod dicebat se habere apud Murattel et Chastenaia et apud Granges et apud Mannens, /365/ ad estimationem trium canonicorum et trium de amicis dicti Ha.. Querele vero quas dictus Ha. a habebat erga capitulum fuerunt posite super tres b canonicos et tres amicos dicti Ha., qui eas terminarent per concordiam vel per iudicium. Actum apud Paterniacum, in camera prioris, et interfuerunt dominus Vu., episcopus Lausannensis, C. prepositus, R. de Ro., canonici Lausannenses, Andreas de Columbier sacerdos, magister Iohannes Phisicus, Giroldus de Vizi clericus, Vu. et Renaldus, domini de Estavaiel, Uldricus, dominus de Sionefeils, Girardus de Gumuens, Nicolaus, dapifer Lausannensis, Cono de Oleres. Hoc iuravit dictus Ha. in manu episcopi prosequi bona fide, et quod faceret grentare uxorem suam, et quod inde faceret cartam sigillo suo sigillatam. Et dominus episcopus promisit quod inde cartam sigillo suo muniret c. Et super hiis fuit dies assignata sequenti in hospitali de Menierers.

a Ha. adj. interl. b Après tres, d exp. c Le ms. porte muninet.

425.   1228, 1er avril. — Ménières.

Charte par laquelle Aimo, seigneur de Montagny, notifie le compromis précédent (no 424).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 334 ; Zeerleder, t. I, no 156 ; Fontes, t. II, p. 83, no 72. — Reg. : Forel, no 1042 ; Diesbach, p. 53.

Carta a.
Aimo, dominus de Montanie, omnibus tam futuris quam presentibus rei geste noticiam scire volentibus. Noverint b universi quod ego, de assensu uxoris mee Geppe, pro malis que feceram capitulo Lausannensi, obligavi c eidem capitulo decimam de Vilarsel cum appendiciis, scilicet pro .C LXX II. libris a la marci, et feci hoc grentare dominum episcopum Lausannensem Vu., et promisi bona fide quod facerem hoc grentare dominum Henricum de Geresten, qui ab episcopo Lausannensi tenebat dictam decimam, et Rodolfum de Suanda, qui ab ipso Henrico tenebat dictam decimam, et Fredelier infra .XL. dies. Quod si non facerem, dedi predicto capitulo pro dicta emenda in alodio quidquid habebam apud d Mannens et Muratel et Chastenaia et Granges, et promisi me fore guerentem capitulo /366/ Lausannensi de ipso alodio contra omnes. Querele autem quas ego faciebam capitulo Lausannensi posite fuerunt super tres amicos ex una parte et tres amicos ex altera, et id quod illi dicerent per concordiam vel per iudicium quod capitulum deberet mihi redere caderet de supradicta summa emende. Capitulum predictum fecit mihi pacem de omnibus hominibus qui tempore malefacti e manebant f super capitulum apud Granges, et si aliquis eorum nollet istam pacem, id quod probatum fuerat de dapno suo caderet a supradicta summa emende, facta vero misericordia et subtracto de predicta summa emende eo quod capitulum debebit mihi reddere. Quando capitulum requisierit a me, debeo mittere tres de amicis meis et capitulum tres de canonicis suis, qui convenientes debent estimare bona fide alodium supradictum, secundum summam ultimam que remanebit de emenda, et illud quod plus valebit remanebit mihi, residuum vero erit capituli pro emenda sua in perpetuum. Capitulum vero tenebit supradictam decimam quamdiu ego ero sibi gueirens, si sibi placuerit, et quando sibi non placuerit, tenebit predictum alodium, sicut superius dictum est. Postquam vero negocium fuerit terminatum de misericordia et de querelis meis per g supradictos, faciam inde fieri aliam cartam secundum quod diffinitum fuerit per eosdem h, et rogabo dominum episcopum quod faciat inde cartam suam. Hoc facto, reddetur mihi carta ista, et capitulum habebit illas. Huius rei testes sunt Hugo, prior Paterniacensis, C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, Io. succentor, R. de Ro., canonici Lausannenses, P., sacrista Paterniacensis, P. et P. de Granges, sacerdotes, Vu. et Reinaldus, domini de Estavaiel, Burcardus de Crissie iunior, Cono, maior de Atventica, Amaldricus Bochi, Uldricus de Sionevels, Rodolfus de Conbremunt, milites, Henricus de Fonz, Henricus de Middes, domicelli. Actum iusta hospitale de Meinires, anno incarnationis dominice .M CC XX VIII., kalendis aprilis. Quod ne cuiquam veniat in dubium, presentem cartam sigillo meo roboravi.

a En marge. b Le ms. porte Noverit. c obligatis corr. en obligavi. d apud adj. interl. e Après m, a adj. interl. sur lettre exp. et biffée. f malnebant corr. en manebant. g per adj. interl. h eosdem adj. interl. sur supradictos exp. /367/


.LXX VII. Granges.
Titre courant de la main B.

426.   1228, 18 juin. — Granges.

Sentence arbitrale mettant fin au différend entre le chapitre de Lausanne et Aimo, seigneur de Montagny, au sujet des dommages causés par Aimo au chapitre à Granges et à Sassel, différend qui fait l'objet des deux actes précédents (no 424 et 425).

Main de Cono d'Estavayer (du début à nemoris abcisi et cervi et supra) et main F (de dicti Vuarneri à la fin).

Ed. : Martignier, p. 336. — Reg. : Forel, no 1044 ; Diesbach, p. 54.

Die assingnata inter capitulum Lausannense et A., dominum de Montanie, dominica ante festum sancti Iohannis Bautiste apud Granges super querelis quas idem A. faciebat de hominibus capituli, de quibus dictus A. dicebat quosdam interfuisse dampno suo per guerram episcopi et quosdam abscidisse nemus suum apud Granges et quosdam habuisse quemdam cervum suum, et super eo quod dicebat quia dampnum quod intulerat cuidam Vuarnero de Granges se reddidisse domno de Cossonai, et quod P., capellano de Granges, et P., nepoti suo, sacerdoti, nichil debebat emendare, et quod ecclesia de Granges ei debebat restituere .VII. posas terre de quibus sacerdos de Granges dicebat Vuibertum de Tornie militem dedisse pro matre sua .I. et pro se .II. et Iocerannum de Tornie militem dedisse .II. pro se et pro Umberto de Frasses domicello .II. fuisse datas in elemosina ecclesie de Granges, et super decima nemorum de Vilarsel et pascuorum et usamentorum et casalium de Vilarsel que dictus A. repetebat a tempore quo recuperaverat hereditatem suam, ita fuit pacificatum, partim per iudicium, partim per concordiam, quod dampnum quod Vu. de la Ruvina probaverat sibi intulisse dictum A. caderet a summa capituli, scilicet .L. solidi, et dapnum quod P. iunior sacerdos probaverat, scilicet .XX. libre a, similiter caderet a summa capituli, scilicet a .C LXX II. libris, et ita remanserunt .C XL. et novem libre /368/ et .X. solidi. Post hoc vero pro calumpnia nemoris abcisi et cervi et supradicti Vuarneri et supradictarum .VII. posarum terre et decimarum nemorum et pascuorum et usamentorum et casalium et omnium querelarum ceciderunt a summa capituli .XX. libre et remanserunt super gageriam decime de Vilarsel, vel super b nominatum alodium, .C XX. novem libre et .X. solidi, et remanserunt dicte .VII. pose ecclesie de Granges et decime casalium de Vilarsel similiter, et decime pascuorum et usamentorum, si capitulum posset legitime probare quod antequam Rodulfus, dominus de Montanie, aquisivisset decimam c de Vilarsel, ecclesia de Granges habuisset decimam pascuorum et usamentorum. Decima vero nemorum remansit cum magna decima, scilicet capitulum ipsam habere debet dum aliam in vadio habebit. Actum apud Granges, anno gratie .M CC XX VIII., dominica ante festum sancti Iohannis Batiste d. Testes sunt C. prepositus, Iosep succentor, R. de Ro., R. de Vol., canonici, Vu. et Renaudus, domini de Estavaie, Richardus, dominus de Sancto Martino, Burcardus Senex et P. et Uldricus de Pomerio de Crissie, Cono de Oleres, milites, P. et P., sacerdotes de Granges, Uldricus Conversus, et fere omnes illi de Granges, Albertus, minister de Estavaiel, Henricus de Middes, Vu. de Lozchie, Vu. de Rusie, P. et Cristinus de Lausanna, et multi alii.

a scilicet .XX. libre adj. interl. b supra corr. en super. c decimam répété et exp. d Batiste adj. interl.

427.   1228, 4 novembre. — S. l.

Reconnaissance jurée par Petrus, chapelain de Granges, Uldricus Conversus et Petrus des Colundes des biens et revenus du chapitre de Lausanne, du chapelain et du marguillier à Granges.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 338.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII., .II. nonas novembris, iuravit Petrus, sacerdos de Granges, de mandato capituli, et cum ipso a Uldricus Conversus et Petrus des Colundes quod ipsi recognoscerent ea que apud Granges spectant /369/ ad capitulum et ea que spectant ad capellaniam et ea que spectant ad matriculariam. Recognoverunt autem per iuramentum quod ad cappellaniam de Granges spectat :
Tercia pars oblationum et helemosinarum, exceptis .IIII.º denario de pueris et denario de caritate.
Media pars decime de nascentibus.
In quinta decime de Vilarsel et in decima b pascuorum et casalium de Vilarel habet capellania medietatem et capitulum aliam medietatem.
Habet eciam .XV. posas de terra : apud Granges .IX., scilicet a l'Espineta duas, versus vadum de Envis .I., es Ados .I., ad Crucem .I., ou Jonchet .II., en Chassagni .I., en Aillipra .I., unum casale iuxta cimiterium, ubi est domus Petri des Colunnes et .IIII. alie, en Vi .III. pose c, au Clasel .III., dimidium pratum des Leschai.
Apud Granges, in helemosina de terra, nihil habet capellania nisi fuere d capellano de e Granges, sicut fuit facta Petro sacerdoti.

Matricularia de Granges habet .XII. posas de terra et debet inde .III. solidos capitulo : en Vauz .II., en Aiz .I., sore Montez .I., entre Duos Montes .II., es Varines .II., en Chassagni .I., ad salicem de Mennieres .I., ad Crucem .I., en Verdiruel .I.. Duo prata : ad Quercum unum, es Bruels f aliud.
In oblationibus decimum panem et decimum denarium.
Panis sponse et puerperarum que veniunt ad missam.

In terra Alberti domicelli habet Petrus capellanus g terciam partem in vita sua, et illa tercia post obitum suum redit ad capitulum.

Ad capitulum spectat :
Tota alia terra quam tenet Petrus capellanus est capituli, preter illam quam tenet a domo de Alta Ripa, circiter .VIII. posas, et illam quam tenet a confratribus, circiter .VII. posas et unum casale.
Furnum quod tenebat, quicquid in eo habebat dedit capitulo post obitum suum pro se et patre suo. /370/
Nemus de Vallibus est capituli.
Nemus de Coudrei dedit uxor Enguicii pro emendatione h malorum que idem Enguicius fecerat ecclesie de Granges.

Nemus in Vallibus quod dicitur i li Devens dedit Vullermus de Saissel miles ecclesie.


Granges. [f. 77 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer

Ecclesiam de Granges non habet capellanus ad censum nisi quamdiu capitulo placuerit.
Capellanus de Granges promisit per iuramentum quod laborabit bona fide quod molendinum j quod ipse tenet remaneat integre capitulo post decessum suum.

a ipso adj. interl. b Après e, s effacée. c poses corr. en pose. d Le ms. porte fiere. e de adj. interl. f r adj. interl. g capellanus adj. interl. h ne adj. interl. i dicitur adj. interl. j Le ms. porte moledenum corr. en moledinum.

428.   1230, 31 mars. — Estavayer.

Echange entre le chapitre de Lausanne et Vuulelmus de Font, donzel, de biens et de droits à Sassel.

Main de Cono d'Estavayer.

Cet acte peut également être daté : 1231 (n. st.), 16 mars. Il n'y a pas de raison sérieuse qui permette de donner la préférence à l'une des deux dates.

Ed. : Martignier, p. 339. — Reg. : Diesbach, p. 55.

Carta. .X. .X.a
Vuulelmus de Fonz domicellus dedit capitulo Lausannensi quidquid iuris vel calumpnie b habebat in Vuulelmo, filio Bernardi de Sasses, quem dicebat natum de quadam femina sua de Muris, et C. prepositus remisit ei id quod ipse habuerat de bonis cuiusdam filii dicti Bernardi, quem illi de Rullum occiderant, quod valebat circa .C. solidos. Actum apud Estavaiel, in castro, anno ab incarnatione .M CC XXX., in Ramis Palmarum. Interfuerunt C. prepositus, C. de Fonz, R. de Ro., /371/ canonici, Bertinus, sacerdos de Estavaiel, Iocerandus et Conradus et P. de Donelui, clerici, Reinaldus, dominus de Estavaiel, miles, Vu. de Corberes, Vu. de Lausanna, Iohannes de Lora, domicelli c, P. Barnoldi de Lausanna.
Si tamen dictus Vuulelmus veniret morari apud Muris et ibi acciperet aberiamentum, quamdiu ibi maneret esset Vuulelmi de Fonz d, et quando inde recederet esset capituli.

a Carta. .X. .X. en marge. b p adj. interl. c Le ms. porte dodicelli. d Vuulelmi de Fonz écrit sur un passage effacé.

429.   1230, 1er avril. — Lausanne.

Confirmation par le chapitre de Lausanne de l'échange précédent (no 428).

Main de Cono d'Estavayer.

Cet acte peut également être daté : 1231 (n. st.), 17 mars. Cf. supra, no 428.

Ed. : Martignier, p. 340.

Huic facto prebuit assensum capitulum die sequenti, Lausanne, in revestiario.

430.   [Après 1226, 5 juillet.] — S. l.

Charte par laquelle Cono, prévôt de Lausanne, accense à Cono de Sassel la terre qui fut à Lambertus Faber, un chesal et un pré.

Main de Cono d'Estavayer.

Cet accensement est postérieur au 5 juillet 1226, date à laquelle Lambertus Faber abandonne à Cono, prévôt, tous les biens qu'il tenait du chapitre de Lausanne. Cf. supra, no 414.

Ed. : Martignier, p. 340.

Notum fieri volumus quod nos, de mandato a capituli, contulimus Cononi de Sasses terram que fuerat Lamberti Fabri et casale et pratum quod retinueramus quondam ad opus capituli. Hec omnia dedimus ei ad censum pro .X. solidis.

a Le ms. porte madato.

431.   1219, 13 novembre. — Lausanne.

Copie du no 637.

Main J. /372/

432.   1234, 16 septembre. — Granges.

Sentence arbitrale prononcée pour mettre fin au différend entre le chapitre de Lausanne et Petrus de la Rogivue, chevalier, au sujet de l'avouerie de Granges et de la terre d'Albertus Infirmus, sentence acceptée par le chapitre, mais non par la partie adverse, qui est considérée comme déboutée de sa plainte.

Main N.

Sur la date de cette sentence, cf. infra, note l.

Ed. : Martignier, p. 340.

P. de Rubea Aqua miles, nepos Rodolfi de Fonz militis, calumpniabatur capitulo Lausannensi advocatiam de Granges et terram Alberti Infirmi, super quo dies fuit assignata semel et secundo inter ipsum et capitulum apud Granges et tercio apud Orsens, ad quam convenissent ex utraque parte. Ita fuit concordatum inter eos quod convenirent apud Granges die assignata a, crastina octave nativitatis beate b Marie peremtorie, et capitulum adduceret ibi dominum Hugonem, priorem Paterniacensem, et C., prepositum Lausannensem, et dictus P. de Rubea Aqua adduceret ibi c Vu. et R., dominos de Estavaiel, et isti eos pacificarent per concordiam vel per iudicium, et quod ipsi concordarent ex utraque parte d debuit observari. Qui omnes ad diem assignatam apud e Granges convenerunt f. Peciit dictus P. de Rubea Aqua advocaciam de Granges et terram Alberti Infirmi, que ipsum iure hereditario contingebat ex parte domini g Rodolfi de Fonz, avunculi sui. Capitulum respundit quod idem calumpniabatur h Marieta de Parlie, que, sicut ipse, erat filia sororis Rodolfi de Fonz, et illi de Oluns similiter erant filii sororis domini Rodolfi de Fonz, et ipse habebat duos fratres, de quibus omnibus capitulum credebat quod ad diem assignatam et eis a capitulo et a dicto P. notificatam omnes debebant convenire, et tunc capitulum eis responderet ita quod se custodiret de iniuria et culpa, et si videret curia quod capitulum plus deberet respundere, plus respunderet. Sed quia lix tunc non potuit concordari, utraque pars verbum suum posuit in iudicio. Supradicti vero quatuor iudices nominati, adiuncto sibi P. de Evonant milite, dixerunt per iudicium quod capitulum et dictus P. aduc venirent ad diem, ad quam P. haberet fratres suos si /373/ posset, et ipse et capitulum notificarent diem supradictis Mariete de Parlie et illis de Oluns ; qui si venire nollent, dictus P. i


.LXX VIII. Granges.
Titre courant de la main N (i. d.).

promitteret se j bona fide fore legitimum vuerent super quibus deberet, et capitulum ei ea die iuste respunderet. Dictum iudicium capitulum k laudavit, dictus vero P. non. Iudices supradicti dixerunt quod meliorarent iudicium si possent et, habito super eo consilio, respunderunt quod nesciebant iudicium meliorare ; sepedictus vero P. recessit. Capitulum per supradicta se credit ab impeticione supradicti P. de iure absolutum. Actum apud Granges, ante domum Conversi, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IIII., crastina octave l nativitatis beate Marie. Testes cum supradictis : Vu. thesaurarius, C. de Fonz, Albertus de No. Cas., R. de Ro., N. de Cha., canonici Lausannenses, P., capellanus de Granges, Vu., capellanus de Vileta, et P., capellanus de Dunpero, Engizcius et Albertus de Esta., clerici, P. de Turre de Fonz, P. de Evonant, Henricus de Middes, Cono de Vilar, milites, Henricus et Vu. de Fonz, Rodulfus de Middes, domicelli, P. de Vuadens, Albertus, filius Vu. Vilarse, et quamplurimi de Granges.

a g adj. interl. b e finale adj. interl. ; après beate, une lettre effacée. c Après ibi, o exp. et effacée. d ex utraque parte adj. interl. e Après apud, Grano exp. f convenerunt adj. interl. g domini adj. interl. h Après i, a exp. i Au bas du folio, essai de plume : a b c d e f g h. j se répété et exp., suivi de b biffé. k capitulum répété. l octave manque dans le ms., mais doit être restitué. Cf. le début de l'acte : die assignata, crastina octave beate Marie.

433.   881, 28 février. — S. l.

Charte par laquelle le prêtre Vualdramnus donne à l'église Notre-Dame de Lausanne un chesal sis à Francomero, dans le territoire de Granges, transcrite d'un ancien cartulaire sur l'ordre de Cono, prévôt de Lausanne.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 342 ; Besson, Contribution, p. 147. — Reg. : Hidber, no 749 ; Forel, no 79 ; Chapuis, p. 17, no 31. /374/

Hec fecit scribi C. prepositus a sicut invenit in antiquo cartulario :
Donatio quam dedit Vualdramnus sancte Marie in villa Francomerio.
Sacrosancta ecclesia beate Dei genitricis Marie Lausannensis, ubi domnus Hieronimus episcopus rector b esse videtur, ego c Vualdramnus presbyter, cogitans Deum et anime mee remedium vel eternam retribucionem, ut d aliquid de rebus propriis meis ad ipsam casam Dei vel servientibus ei ad stipendia fratrum concedere vel condonare deberem, dono ibi, in pago Vualdense, in fine Graniacense, in villare qui dicitur Francomero e, casale .I. cum casa suprastante, cum exio et regressio, cum omnibus supradictis. Ipse casalis habet in longo perticum agripedes f .XVI., pedes .XI., in lato perticum .XIIII., pedes .III.. Habet terminaciones de uno latere et anbos frontes via publica, de alio latere de ipsos consortes. Et dono ibi quidquid ad ipsum casale aspicit, campis, pratis cultis et incultis, silvis, rivis, fontibus, arboribus pomiferis et impomiferis, aquis aquarumque decursibus, vel omnibus adiacenciis, sicut superius diximus, quidquid ibi visus sum habere aut possidere, totum et ad integrum ad ipsam casam Dei vel g ipsis ibidem Deo servientibus dono, ligo atque transfundo de iure et potestate mea in dominacione vestra, habendi, tenendi, vendendi, donandi, liceatque commutandi et quidquid exinde facere volueritis liberam et firmissimam, in Dei nomine, in omnibus habeatis potestatem faciendi, tam vos quam successores vestri. Si quis vero in postmodum, ego ipse aut ullus de heredibus meis vel quilibet, ulla emissa persona, ullo unquam tempore, qui contra hanc donationem, quam ego plenissima voluntate scribere rogavi, venire, dicere aut aliquid agere, temptare aut calumpniare vel eam infrangere voluerit, hoc evindicare non valeat et insuper donatio mea facta firma et stabilis permaneat stipulacione pro omni firmitate subnixa. Ego Vualdramnus presbyter qui hanc donationem h fieri ac firmare rogavi et subscripsi. Signum Leutranno, qui germano suo consensit. Signum Vuarin, qui nepoti suo consensit. Signum Heinrico testis. Signum Adigano testis. Signum Vulfrao testis. In Dei nomine, ego Lanpertus /375/ presbyter hanc donationem rogatus scripsi i et subscripsi. Datavi .II. kalendas marcii, anno .I. regnante Karolo imperatore j.

a Le ms. porte prepotitus. b Après rector, e exp. c g répété et biffé. d t interl. e Les deux o répétées et exp. f agripedum corr. en agripedes. g Après v, rature. h Le ms. porte dona. i Le ms. porte scrpsi. j + Donatio adj. mod. en tête.

434.   [Vers 881.] — S. l.

Notitia de l'investiture de la donation précédente (no 433), faite par le prêtre Iohannes.

Main N.

Cette notitia, non datée, doit être postérieure de peu à la donation qui précède.

Ed. : Martignier, p. 344 ; Besson, Contribution, p. 149 (s. d.). — Reg. : Hidber, no 750 (daté : 881 ?, 28 février ?).

Vestitura de eadem re.
In Christi nomine, noticia seu tradicio qualiter quibus presentibus bonis hominibus a qui hoc viderunt quando veniens b Iohannes presbyter in vice Vualdrano presbytero in villare Francomerio et vestituram fecit de illis rebus quas Vualdramnus presbyter beate Dei genitrici Marie et servientibus ei dederit et advocatum de ipsa casa Dei et ceteris missis vestitos nos fecit his presentibus : Ayroendus presens fuit. Signum Vuiranno qui presens fuit. Erchenricus presens fuit. Folcvuinus presens fuit. Ricbertus presens fuit. Sicardus presens fuit. Alcherius presens fuit. Signum Mannone qui presens fuit. Signum Acigario qui presens fuit. Vuicboldus presens fuit. Signum Beroldo qui presens fuit. Et alii multi.

a b répété et biffé. b Après veniens, stiohs exp.

435.   911, 24 avril. — S. l.

Charte par laquelle Ansterius et Eldegundis, sa femme, donnent à l'église Notre-Dame de Lausanne leurs biens sis à Combremont.

Main de Cono d'Estavayer (du début à ut aliquid de rebus nostris) et main N (de propriis quas per instrumenta à la fin).

La date de cette charte n'est pas certaine. Le 24 avril 912, 25e année du règne de Rodolphe I, n'était pas un mercredi, mais bien le 24 avril 911, date généralement admise par les éditeurs. /376/

Ed. : Martignier, p. 344. — Reg. : Hidber, no 960 ; Forel, no 105 (daté : 911 ou 912, 24 avril) ; Chapuis, p. 17, no 33.

Domino sancto et in Christo Ihesu venerabili Bosoni, Aventicensi seu Lausannensi episcopo, ubi presenti tempore ad regendum et custodiendum habere videtur, ego in Dei nomine Ansterius et uxor mea Eldegundis, inspirante divina voluntate, sumsit nobis a bona voluntas ut aliquid de rebus nostris propriis, quas per instrumenta cartarum conquesivimus, hoc est in pago Vualdense, in fine Graniacense, in loco qui dicitur Villare, sive in Cumbromo, quidquid in ipsa villa per instrumenta cartarum conquisivimus, hoc est capella in honore sancte Marie, casis, casalis, edificiis, mancipiis his nominatis : Autberto et uxore sua et infante .I., terris, pratis, pascuis, silvis, rivis, fontibus, arboribus pomiferis et inpomiferis, aquis aquarumve decursibus, accessisque omnibus, quidquid dici aut esse potest vel eodem tempore possidere vel


[f. 78 v.]

dominare poterimus, totum et ad integrum ad ipsam casam Dei vel ad ipsos fratres ibidem Deo servientes b seu successoribus eorum ibidem Deo servientibus concedimus, donamus, ligamus, tradimus atque transfundimus perpetualiter ad possidendum, ut c quidquid de ipsis suprascriptis rebus facere volueritis liberam ac firmissimam, in Dei nomine, in omnibus habeatis potestatem faciendi. Sane si quis, quod fieri minime credimus, si nos ipsi aut ullus de heredibus nostris seu quelibet persona, ullo unquam tempore, qui contra hanc donationem venire, dicere, temptare, calumpniare vel eam infrangere voluerit, ne hoc valeat evindicare quod repetit, sed insuper sit culpabilis et inpleturus dupla pecunia et una cum tercio auri uncias .V. persolvat coactus, et hec donatio d omni tempore firma et stabilis e permaneat stipulacione subnixa. Ego Ansterius cum uxore mea hanc donationem relegi et subscripsi et firmare rogavi. Signum Giroldi testis. Signum Vualfredi testis. Signum Adalpotoni testis. Signum Elgerii testis. Ego in Dei nomine Saturninus, ac si indignus presbyter sive cancellarius, rogitus /377/ scripsi f et subscripsi. Datavi die mercurii, .VIII. kalendas maii, anno .XX V. regnante domno nostro Ruodulfo rege.

a mihi corr. en nobis. b servintes corr. en servientes. c t interl. d Après donatio, o exp. e b répété et exp. f Le ms. porte scrips.

436.   912 ?, 25 avril. — Lausanne.

Notitia de l'investiture de la donation précédente (no 435), faite par Ansterius.

Main N.

L'année du règne de Rodolphe II n'est pas indiquée expressément. Il s'agit vraisemblablement de la première, mais l'incertitude de la date de la mort de Rodolphe I rend encore plus aléatoire la tentative d'assigner une date précise à cette notitia.

Ed. : Martignier, p. 345. — Reg. : Forel, no 105 (s. d.).

Noticia seu tradicio qualiter venit Ansterius in Lausonna castro, in ecclesia sancte Marie vestituram fecit, sicut in ipsa carta commemorat, his presentibus qui hoc viderunt et audierunt : Raculfus presens. Eldoenus presens. Aldo presens. Albuvicus presens. Amico presens. Engilbadus presens. Girardus presens. Item Eldoenus presens. Ruodbertus presens. Ermenardus presens. Et alii plures. Ego in Dei nomine Saturninus, ac si indignus presbyter, hanc noticiam rogitus scripsi et subscripsi, die a sabbato, .VII. kalendas maii, regnante post obitum Ruodulfi regis filio suo Ruodulfi regis.

a Le ms. porte de.

437.   1240, 24 août. — S. l.

Abandon par Cono de Bujalli de la terre qu'il tenait du chapitre de Lausanne à Sassel.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 346.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XL., Cono de Bujalli vuerpivit a terram quam tenebat a capitulo Lausannensi apud Saises per Hugonem de Alto Monte, maritum filie sue, in festo beati Bartholomei b.

a Après vuerpivit, un mot effacé. b Au bas du folio, une main postérieure au XIIIe siècle a recopié les premiers mots de cet acte : A, et plus bas : Anno ab incarnatione Domini .M CC XL., Cono de Bujalli vuerpivit terram quam tenebat. /378/


.LXX VIIII. Asnens.
Titre courant de la main B.

438.   [Vers 1200.] — S. l.

Fin du n° 410.

Main A.

Sur cet acte, cf. supra, n° 410, note 1.

439.   [1200 à 1239.] — S. l.

Rôle des biens et revenus du chapitre de Lausanne à Ressudens.

Main de Cono d'Estavayer, en deux fois. Le passage de et heres Iosfredi à la fin paraît ajouté.

Ce rôle, ajouté dans l'intervalle qui sépare les nos 438 et 440 et dans la marge, est postérieur à ces deux pièces. Il est vraisemblablement antérieur au n° 441, dans lequel est mentionné un Petrus d'Agnens qui pourrait bien être un descendant de l'héritier de P. d'Agnens cité dans le n° 439. Il n'est pas possible de voir dans le Petrus d'Agnens du n° 441 le père du personnage cité dans le n° 439. Le n° 439 serait ramené à une date trop récente pour pouvoir être de la main de Cono d'Estavayer, attribution qui n'est pas douteuse.

Ed. : Martignier, p. 346.

Hec sunt dominicalia que debent obtenere fratres Lausannenses in pago Vuisliacensi et in fine Resoldengis. Ea tenet heres P. de Asnens a capitulo in feodum et pro .V. solidis censualibus reddendis annuatim in nativitate beate Marie 1, et heres Iosfredi de Asnens, scilicet Ugo de Prapiun et fratres sui de condictis .V. solidis .XII. denarios.

1 Le 8 septembre.

440.   [Vers 1200.] — S. l.

Dénombrement du fief tenu du chapitre de Lausanne par Vullermus d'Agnens et par l'héritier de Iofridus.

Main A (du début à primum pratum duarum charratarum,) et main de Cono d'Estavayer (de Preterea de omnibus pertinentibus à la fin). Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction. L'adjonction de Cono d'Estavayer est postérieure, sans qu'il soit possible de préciser sa date. Dans la copie de ce rôle (cf. infra, no 478), elle manque.

Ed. : Martignier, p. 346. — Reg. : Diesbach, p. 66. /379/

Hec sunt que tenet Vullermus de Asnens et heres Iofridi a capitulo d pro .V. solidis reddendis in nativitate beate e Marie 1 : unum mansum a Yoles et unum lunaticum a Valum a f et in Paterniaco duas partes decimarum duarum contaminarum et in Grandi Curia similiter et in Lieterins g decimas omnium pertinentium ad mensam pontificis et in Resoldens duas partes decimarum novem h contaminarum et in Verbro tenet de beneficio Vuitelmi decimas .VII. i contaminarum et trium lunaticorum et in Forest tenet duos campos, unum decem j iugerum et alium trium, et ad Sanctum Albinum allodium k Aymenii b, scilicet unum casale et quidquid l pertinet ad casale, et in Vernei terciam partem decimarum tocius ville et in Monte Presbyteri decimas unius mansi et in Paterniaco unum canpum c et in Platea primum pratum duarum charratarum m. Preterea de omnibus pertinentibus ad mensam pontificis de hiis possessionibus que sunt site in curte Resoldingis sive in dominicatu sive in ministeriis sive in pratis vel silvis vel pascuis.

a Avalum corr. en Valum. b L'usure du parchemin rend la lecture de ce mot incertaine. Aymenii est la forme que donne le no 478. c Après canpum, adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer, illisible par suite de l'usure du parchemin, et qui ne se trouve pas transcrite au no 478. Variantes du no 478 : d Hec sunt que Vu. de Asneins et heres Iofridi tenent a capitulo e Après beate, virginis. f Avalum corr. en Valum. g Lieterens. h .IX.. i septem. j .X.. k allodium manque. l quicquid. m carratarum. La suite manque. + Cecy est au fol. 79 adj. mod. en tête.
1 Le 8 septembre.

441.   1239, 22 août. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Petrus d'Agnens, chevalier, de son fief.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 347. — Reg. : Diesbach, p. 66.

Petrus de Asnens miles recepit feodum suum a C., preposito Lausannensi a, ad opus capituli. Auctum in choro, in octabas Assumptionis beate Marie, ad vesperas, anno Domini .M CC XXX IX.. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, G. sacrista b, Vu., prior sancti Marii, Io. succentor, Ia. de Burgo, R. de Vufl., R. de Roveno, P. de Sancto Mar., canonici, /380/ Vulmarus, L. de Oschie, O., sacerdotes, G. de Bussy miles, Aymo de Asnens domicellus.

a Lausannensi adj. interl. b Après sacrista, une lettre effacée.


Viveis. [f. 79 v.]
Titre courant de la main B.

442.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des vignes du chapitre de Lausanne sises à St-Martin de Vevey.

Main A, une adjonction de la main de Cono d'Estavayer et une adjonction de la main C.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction ; les adjonctions sont postérieures, sans qu'il soit possible de préciser leur date.

Ed. : Martignier, p. 348. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

He sunt vinee beati Martini de Viveis :
Clausus prope ecclesiam :
Guido Vitiz tenet vineam que debet medium vinum et .II denarios de custode a.
Torens de Sancto Gingulfo habet aliam, que debet medium vinum et .II. denarios de custode.
Amico tenet ibidem unam tolam que debet medium vinum et denarium de custode.
Iohannes de Petra tenet aliam ad medium vinum, que debet .VI. denarios de custode.
Uldricus, filius Rome, aliam vineam que debet medium vinum et .II. denarios de custode.
Iulianus Musart aliam, que debet medium b vinum et .II. denarios de custode et .VIII. denarios de resat.
Vullermus Seschaut habet aliam, de qua debet sextarium vini censualem.
Buemundus habet aliam, que debet medium vinum et .II. denarios de custode.
Guigonet Herbafort aliam, que debet medium vinum et .II. denarios de custode. /381/
Bertol Teutonicus tenet aliam, que debet medium vinum et .III. obolos de custode.
Vuillermus de Treis aliam vineam, que debet medium vinum et .III. obolos de custode.
Vinea molendini quam Iulianus Chalvez dedit capellano debet medium vinum et .III. denarios de custode.
Remundus Balduins recognovit nobis et alii de nostris quod idem Iulianus Chalvez debebat unum fais de palea et .I. panem album in vindemiis c.
Tercia pars molendini de Porta est ecclesie Lausannensis, quod dedit Deslofit sacerdos cum vinea.
Uldricus Cuppa Avene tenet vineam en Crest, que debet medium vinum et .II. denarios de custode.
Uldricus de Vuirie, homo ecclesie Lausannensis, tenet aliam, que debet medium vinum et .II. denarios de custode. Uldricus de Wuirie debet .II. denarios censuales de quadam vinea del Crest.
Rychardus d Mudners tenet vineam que debet medium vinum et .II. denarios de custode.
Delorendo tenet vineam que debet medium vinum et .II. denarios de custode.
Vualterus de Chanponeres tenet vineam que debet medietatem vini et .II. denarios de custode.
Capellanus tenet vineam Petri Pulicis en Autavila, que debet medium vinum et .III. denarios de ressat et .II. denarios de custode.
Petrus, filius Grossi, tenet clausum qui debet medium vinum et .VI. denarios de ressat en Contemina.
Petrus Cuppa debet dimidiam cuppam vini de vinea de Condemina, quam emit a Iuliano Chauvet.
Vivianus scindit vineam que debet medium vinum et decimam ecclesie Lausannensi et decimam


.LXXX. Viveis.
Titre courant de la main B.

ecclesie de Porvaleis. /382/ Vullermus Tonet debet .II. sextaria de vinea de Chaumontet. Capellanus debet candelam in vindemiis, et ei debetur scutella carnium, et debet parare medietatem doliorum que necessaria sunt ad ducendum vinum ; aliam medietatem debet parare villicus de redditibus canonicorum.
Margera aufert vineam et Montisiovini aliam e.

a Après custode, Iohannes de Petra tenet aliam ad medium vinum, que debet .VI. denarios de custode exp. b e adj. interl. sur e exp. c Vuillermus de Treis ... vindemiis adj. marg. de la main de Cono d'Estavayer. Après vindemiis, un mot effacé. d R récrit sur lettre effacée. e Margera ... aliam adj. de la main C.

443.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des biens et revenus du chapitre de Lausanne à Vevey.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 350. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Hii sunt census quos habent Lausannenses canonici in villa de Viveis :
Casale Reneri Bauduini quod dicitur Riont debet .III. solidos.
Ex alia parte debet .II. denarios de casali Neri.
Casale Uldrici Cuppa Avene .IIII. denarios.
Casale Petri de Orans .VI. denarios.
Idem unum denarium de chanaveria.
Uldricus de a Vuivrie b .VI. denarios de casali suo.
Paris .III. denarios et obolum.
Buemont c .V. denarios et obolum.
Belons Couarda .III. obolos.
Giroldus presbyter duos denarios et obolum.
Nicholaus .IIII. denarios de duobus casalibus.
Durandus Gaiers .II. denarios et obolum.
Iulianus Musart .V. denarios.
Casale iuxta Durant Gaier .III. denarios.
Torens Bigot .I. denarium.
Bertoldus de la Pera .IIII. denarios.
Petrus, filius Ermenfroi, .IIII. denarios. /383/
Petrus Cova .III. obolos.
Pelerinus .XIII. denarios de furno et casali.
Vullermus, filius Petri Aymon, .IIII. denarios et obolum.
Petrus, filius Beatricis, .IIII. denarios et obolum.
Nicholaus .XIX. denarios.
Filius Reineri d, Vu. Tonet, .IIII. denarios.
Sibilla, filia ministri, .VII. denarios.
Poncez .III. denarios et obolum.
Iohannes de la Pera .III. denarios et obolum.
Margareta .VIII. denarios.
Andreas Pigniot .VI. denarios et obolum.
Casale Nicholai .II. denarios et obolum.
Roma .III. denarios de casali de Mossel.
Udrins de Aslens et Vuido Bernars .III. denarios.

Census terre et refectiones :
Reinerus Bauduini .XII. denarios de campo de Baie et .X. denarios de terra de Chardona.
Petrus Cuppa .II. solidos de vinea de Chaumontez.
Paris .II. solidos et .I. denarium de vinea de Merdasson.
Vuido Bernardus .II. solidos et .IIII. denarios de vinea del Crest.
Nicholaus .XII. denarios de vinea que est ibidem.
Iulianus Musart unam cuppam vini ibidem.
En Crusa, Nicholet .XVI. denarios et .III. sextaria vini.
Nicholet .VI. denarios de canpo ante Turrem, .II. pose in condemina sua.
Ibidem Petrus d'Astens duas cuppas vini de vinea sua.


Viveis. [f. 80 v.]
Titre courant de la main B.

Buemont .VI. denarios ex alia parte vie.
Iulianus Musart .II. et obolum de Vinea Rotumda.
Buemundus Luca ibidem .II. et obolum.
Vullermus Aynos .IX. denarios. /384/
Petrus, filius Ermenfroi, debet .III. solidos et .VI. denarios de vinea de Elles et de illa de Chaumontez.
Ibidem Uldricus de Vuivrie .XII. denarios et .XII. denarios de terra Mabillun.
Paris de Macello .XIIII. denarios de vinea de Souvrue.
De vinea de Autavila debet sacerdos .VI. denarios.
Vullermus Cuiniez .I. cuppam vini.
Petrus Parvus ibidem .II. denarios.
Udris de Corsel .II. denarios.
Petrus Cochar .VI. e denarios.
Petrus d'Astens .II. denarios.
Stephanus Sutor .III. obolos.

a de répété et effacé. b Vuivre corr. en Vuivrie. c Après Buemont, .III. biffé. d Peut-être y a-t-il une omission après Reineri. e .II. corr. en .VI..

444.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des vignes du chapitre de Lausanne sises dans la terre de Notre-Dame à Vevey.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 351. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Vinee de terra sancte Marie :
Reinerus Bauduini tenet clausum qui debet medium vinum.
Nicholaus ibidem vineam que debet medium vinum.
Petrus Asnos aliam.
Ponz Cova aliam.
Iohannes Pesez aliam, que debet medium vinum.
Iohannes de l'Oniuna piceolam vinee.
Rol de la Chiesa apud Onniona vineam.
Udris de Mellet aliam.
Udris Copa d'Avena piceolam vinee.
Paris en Sourne vineam.
Amico en Elles vineolam.
Li Caneal :
Vuillerier vineam.
Udris de Vuivrie vineam. /385/
Petrus, filius Ermenfroi, vineam ibidem.
Uldricus, filius Pelerini, vineolam apud Cors.
Buemundus vineam.
Iohannes de Sancto Martino aliam ibidem.
En Cleies, Iohannes, filius Rome, vineam.
Uldricus, frater eius, aliam apud Autavila.
Sacerdos ibidem aliam.
Vualterus d'Oniona vineolam en Autavila.
Petrus Copa vineam en Chaumontet.
En Crest :
Vu. Tonet vineam.
Nicholaus Sutor aliam.
Vuido Bernars vineam.
Iacobus, filius Vuilgier, vineam.
Anselmus de Grosler aliam ibidem.
Nicholet, filius Reimundi, vineam en Cruesa.
Udris de Vuivrie aliam.
Omnes vinee iste debent medium vinum, preterquam illa que est Nicholai en Crest et illa quam tenet Iacobus Vugie, que debent tercium sextarium.
Omnes vinee de Elles et de Crest debent decimam sancte Marie.
Iulianus Musart tenet vineam en Cleies in feudo.

445.   [1202 à 1215.] — Lausanne.

Copie du no 567.

Main J.


.LXXX I.Viveis.
Titre courant de la main B.

446.   1215 — S. l.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne accense à Iohannes, Cono et Petrus de la Tour, trois frères qui se sont donnés, eux et leurs biens, au chapitre, après s'être rachetés de Cono de Vulliens, chevalier, une vigne sise à Vevey que Vuillelmus, /386/ trésorier, tenait du chapitre et lui avait rendue en échange de biens sis à Ecublens et à Villars.

Main B (i. d.).

Ed. : Martignier, p. 353. — Reg. : Hidber, no 3188 ; Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Carta. Feodum. Feodum. Feodum a.
Notum fieri volumus universis quod Vuillelmus, thesaurarius Lausannensis, habebat quamdam vineam a capitulo apud Vives, que fuit filiorum Hermefre, desoz lo Crest de Elles, quam guerpivit capitulo, et capitulum dedit eam tribus fratribus de Turre, scilicet Iohanni, Cononi, Petro b, pro .VI. sextariis vini annuis ad mensuram de Vives c. Unum debent reddere statim in vindemiis et quolibet anno usque ad tres annos, in quarto anno integre sex sextaria. Dicti tres fratres, qui se hemerant et aquitaverant a Conone de Vuillens milite, dederunt se et allodium suum et possessiones suas et quicquid habebant vel acquirerent et heredes suos capitulo Lausannensi, in manu C. prepositi, et postea per regulam super altare, et fecerunt C. preposito hominium ligium ad opus capituli. Pro dicta vero vinea dedit capitulum Vuillelmo thesaurario in concambium in vita sua apud Escublens vineam ad Bassenges et Umbertum et servicium suum, salvo tamen iure Umberti, si quid iuris habet in vinea, et terram apud Escublens, .VI. posas quas pacifice possidebamus et .VI. quas ipse debet recuperare, et pratum et duas vineas destructas apud Vilar. Pro hiis omnibus d debet reddere dictus Vuillelmus capitulo quinque solidos in festo Omnium Sanctorum 1. Actum est hoc anno ab incarnacione Domini .M CC. quinto decimo. Testes : C. prepositus, Vuillelmus thesaurarius, magister Galterus, P. de Donnomartino, G. e Carbo, Uldricus de Vanel, Cono de Fonz f, Nicholaus de Chavornai, N. de Vuillens, Albertus de Novo Castro g, magister Alanus, canonici Lausannenses, Melioretus, capellanus de Viviaco, P. de Estavaiel, Garnerus de Escublens, clerici.

a Carta ... Feodum en marge, de la main de Cono d'Estavayer. b Après Petro, qui se he exp. c Après Vives, une lettre effacée. d Après omnibus, dedit exp. e Après G, C biffé. f Cono de Fonz adj. marg. g Albertus de Novo Castro adj. marg.
1 Le 1er novembre. /387/

447.   1217, 26 novembre. — Lausanne.

Concession à vie par le chapitre de Lausanne et Melior, chapelain de Vevey, à Meliorettus, neveu de Melior, de l'office de marguillier de Vevey, d'un champ et d'une petite vigne sis au même lieu.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 354. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Capitulum et Melior, capellanus de Viveis, concesserunt Melioretto, nepoti dicti Melioris, matriculariam de Viveis, in vita sua, et concesserunt ei campum qui est sub vinea beati Mauricii, super domum sacerdotis, ut ipsum plantet, et vineolam que est inter dictum campum et virgultum sacerdotis, et debet reddere sacerdoti pro campo et vinea .XII. denarios censuales in festo sancti Martini 1. Actum Lausanne, in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., .VI. kalendas decembris. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, R. cantor, magister G., P. Chenuns, N. de Vuillens, G. Carbo, G. Dapiferi, Vu. de Grançon, Iosep, Amedeus, R. de Roveno.

1 Le 11 novembre.


Viveis. [f. 81 v.]
Titre courant de la main B.

448.   1219 (n. st.), 28 janvier. — [Lausanne.]

Donation par Marmez de Vevey à l'église Notre-Dame de Lausanne d'une vigne sise à Vevey, qu'il tenait du chapitre, au cas où il ne reviendrait pas d'outre-mer.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 354. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Marmez de Viveis, iturus ultra mare, dedit beate Marie vineam de a Cors, quam habebat a capitulo a mievin. Dedit si non rediret de ultra mare. Actum in navi monasterii b, anno ab incarnatione c Domini .M CC XVIII., .V. d kalendas februarii. /388/ Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, P. Chenuns, Io., N. de Vuillens, R. de Roveno, Melior, sacerdos de Viveis.

a Après de, une lettre biffée. b in navi monasterii adj. interl. sur inter duo altaria biffé. c anno ab incarnatione biffé dans le ms. d .VI. corr. en .V..

449.   1219 (n. st.), 27 janvier. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Petrus de Burier, prêtre, d'une vigne sise à Vevey, qui fera retour au chapitre à la mort du dit Petrus, avec tout ce qu'il aura bâti et tous ses biens dont il n'aura pas disposé par testament.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 355. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Capitulum concessit P. de Burie sacerdoti clausum a de Viveis qui fuerat R. Bauduini a .IIII. annis pro medietate vini de dec et de tot. Actum inter duo altaria, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIII., .VI. kalendas februarii. Ipse vero post mortem suam quidquid ibi edificaret vel alibi super capitulum vel quidquid inventum b fuerit de bonis suis de quibus non faceret testamentum dedit capitulo. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, magister G., P. Chenuns, Io. sacrista, G. Carbo, N. de Vuillens, magister Lo., magister Ha., G. Dapiferi, C. de Fonz, A. de Novo Castro, I. de Grallie, Amedeus, P. de Vileta, R. de Roveno, canonici, Melior, capellanus de Viveis.

a Le ms. porte clasum. b Le ms. porte invetum.

450.   1220 (n. st.), 8 mars. — Vevey.

Vues et montrées des biens du chapitre de Lausanne sis à Vevey.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 355. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII. a, .VIII. ydus marcii, fuerunt missi apud Viveis a capitulo C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, R. de Ro. ad faciendam b vuidam de terris capituli et, imposito banno in ecclesia a sacerdote per excommunicationem, fuerunt electi tam a capitulo quam ab /389/ adversarius ad vuidas faciendas Iordanus c de Sancto Simforiano, Meliorettus de Corsie, sacerdotes, Vuulelmus Tonez, Nicolaus, Iohannes, filius Rome, Parisius et Vuingerus de Cort, Petrus Sonnez, et posuerunt terminos inter d vineam quam filii Vuidonis Bernardi e habent a capitulo ad medietatem vini et canaveriam quam similiter habent a capitulo ad censum pro .IIII. denariis. Postea posuerunt terminos inter vineam quam Iacobus li Bergognus habet a capitulo et quamdam pisceolam terre quam habet a domo de Satsales, et inter clausum f quem Melior sacerdos habet a capitulo et dictam pisciolam quam idem Iacobus habet a domo de Satsales, et sub vinea sua inventum fuit g ipsum Iacobum ex magna parte usurpasse de terra h capituli et sub clauso minus, et quod super plantaverat de terra capituli plantatum dimisit capitulo. Post hec idem vuidatores vuidaverunt qui viderant terminos i de Viveis j et Petrus Balduini, villicus capituli, cum ipsis quod de clausso k dol Marterai erat l fossatum et domus Amedei Balduini et torcular iusta domum et m


.LXXX II. Viveis.
Titre courant de la main B.

sicut summitas muri, gradus turris et summitas n parietis o torcularis tendit ad orientem usque ad domum Petri Bec et de domo Petri Bec illa pars retro, que quasi p per se murata est, usque ad quemdam lapidem q in quo scuptum est caput hominis dever Mossel, quod caput dixerunt pro signo fuisse appositum, et ex illo loco usque ad Mossel quantum clausus r durat.

a X adj. interl. b ad faciendam adj. interl. c r adj. interl. d ter adj. interl. e Le ms. semble porter Bervardi. f s répétée et exp. g fuit adj. interl. h terra adj. interl. sur vinea exp. i Après i, b exp. j qui viderant terminos de Viveis adj. interl. k so adj. interl. l t adj. interl. m Après et, exsitus biffé. n summitas adj. interl. o paries corr. en parietis. p quasi adj. interl. q lapidem répété et biffé. r Après a, s effacée.

451.   1220 (n. st.), 9 mars. — [Vevey].

Accensement par les commissaires du chapitre de Lausanne à Vuulelmus Cugnul de deux vignes sises à Vevey. /390/

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 356. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

.III. a
Post hec, die crastina, concesserunt 1 Vuulelmo b Cugnul c duas vineas que fuerant Marmet, que sunt sub via de Cort, ad terciam gerlatam vel ad medietatem vini clari d si capitulum voluerit. Debet etiam reddere pro eis censum et placitum in mutatione vassalli quem primo debebant.

a En marge. b mo répété et biffé. c Après Cugnul, une rature. d clari adj. interl.
1 Les commissaires du chapitre, énumérés dans le no 450 supra.

452.   1220 (n. st.), 14 mars. — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Martinus, fils de Vuido Bernardus, de la vigne que son père tenait du chapitre et d'une chenevière.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 356.

.II. a
Sabato vero sequenti concessit capitulum Martino, filio Vuidonis Bernardi, vineam quam habebat pater suus b a capitulo, ita quod ipsi promiserunt plantare canaveriam, et in vinea et in c verceria et in canaveria accipiet capitulum terciam gerlatam vel mietatem clari vini, in voluntate capituli est, et censum quem primo debebat, scilicet .II. solidos, et pro canaveria .IIII. denarios et placitum quem primo debebant.

a En marge. b suus adj. interl. sur eorum exp. c in répété.

453.   1220 — S. l.

Charte par laquelle Rodulfus de Fruence, chantre, et Vuillermus, son frère, partant pour la Terre sainte, donnent au chapitre de Lausanne des vignes sises à Vevey.

Main K (i. d.).

Ed. : Martignier, p. 357. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes) ; Diesbach, p. 46.

Notum sit omnibus tam presentibus quam futuris quod R., cantor Lausannensis, et Vu., frater suus a, de Fruenci, volentes /391/ in Sancte Terre subsidium proficisci, laudantibus N., sorore sua, et filiis suis b P. et Hu. et sorore sua de Outodenges, dederunt pro remedio animarum suarum et antecessorum suorum capitulo Lausannensi vineas suas de Aula, quas habebant c in territorio de Viveys, in loco qui dicitur Alta Villa, quas vineas excolunt Richardus Carpentarius, Petrus de Alta Villa et Gemellus diversis modis. Quia Ricardus Carpentarius vineas que fuerunt de tenemento Filot excolit et reddit quartam partem tam de claro quam de spisso, de vinea vero que fuit Stephani debet reddere medietatem vini, quod vinum per .XL. solidos in vadimonium habet, et in mutatione domini .X. solidos debet persolvere absque recepto et aliqua exactione libere et absolute ipse heredes sui pacifice possidere. De vineis vero quas excolunt Petrus de Alta Villa et Gemellus debent reddere medietatem vini et vinum receptum qualem domini de Fruenci recipere solent, et in mutatione domini .X. solidos. Auctum anno d ab incarnatione Domini .M CC XX..

a suus adj. interl. sur meus exp. ; s finale interl. b Après suis, Vu. exp. c habebamus corr. en habebant. d anno manque dans le ms.

454.   1225, 15 août. — Lausanne.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne inféode à Rodolfus, seigneur d'Oron, les alleux sis à Vevey que le dit Rodolfus avait donnés à l'église Notre-Dame et au chapitre de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Une charte de l'évêque Vuillermus d'Ecublens, datée du même jour, et notifiant cette inféodation, est conservée en original aux Archives cantonales Vaudoises, sous la cote C V a 20. Cf. infra, pièce justificative no 11.

Ed. : Martignier, p. 357. — Reg. : Montet, no XXIII ; Ibid., no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Carta. a
Notum fieri volumus quod Rodolfus, dominus de Oruns, dedit beate Marie Lausannensi et capitulo et canonicis quidquid habebat apud Viveis, a domo Vuulelmi Carterii b usque ad muros et a muris usque a c la bezeri que est iusta veteres muros. Hec dedit in alodio, in manu C. prepositi, et, grentavit se fore legitimum vueirent et quod faceret greintare d uxorem suam et filios suos /392/


Viveis. [f. 82 v.]
Titre courant de la main B.

et quidquid ipse ibi edificaret vel sui et homines quos ibi abergaret qui sui essent e, et capitulum dedit ei .XX V. libras et consiliariis suis .XX. solidos.
Feodum f.
Post hec dedit ei capitulum supradicta in feodum, sibi et heredibus suis, et ipse fecit inde hominium preposito ad hopus capituli. Actum Lausanne, in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX V., in die Assumtionis beate Virginis. Testes : dominus g Vu. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, magister G., U. de Va., G. Car., G. sacrista, C. de Fonz h, Io. celerarius, R. de Ro., Ame., R. de Vuul., magister Lo., magister Vu., Io. de Blo., Ul. Da., P. de Vi., canonici, Vuulelmus et Renaldus, domini de Estaviel, Richardus, dominus de Sancto Martino, milites.

a En marge. b Caterii corr. en Carterii. c ad corr. en a. d Le ms. porte greitare. e Peut-être y a-t-il une lacune après essent. f En marge. g dominus adj. interl. h Après Fonz, N. de Cha. exp.

455.   1226 (n. st.), 22 février. — Vevey.

Remise par Cono, prévôt de Lausanne, à Vuulelmus, fils de Vuulelmus, petit-fils de Nicolaus de Vevey, de la tenure de son père.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 358. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Vuulelmus, filius Vuulelmi, filii Nicolai de Viveis, recepit a C. preposito tenementum patris sui et persolvit capitulo pro .II. denariis a censualibus quos infra muros b debebat quatuor solidos de placito et pro c .XII. denariis de census quos debebat extra persolvit .XII. solidos, et participes sui persolverunt ei quilibet pro parte sua. Actum apud Viviacum, sub ecclesia, anno incarnationis dominice .M CC XX V., in catedra sancti Petri. Testes : C. prepositus, R. cantor, Ia. de Gra., Io. de Blo., canonici, Melior de Viveis, Melioretus de Corsie, P. de /393/ Buirie, sacerdotes, magister Andreas clericus, Iacobus Albus et alii multi.

a denariis adj. interl. sur solidis exp. b infra muros adj. interl. c pro adj. interl.

456.   1226 (n. st.), 27 février. — Vevey.

Abandon par Thomas, fils d'Amedeus Balduini, entre les mains de Melior, chapelain de Vevey, de ses droits sur un cellier sis à côté de l'église de Vevey, et donation par le dit Thomas d'une redevance pour fonder l'anniversaire de son père.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 358. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Thomas, filius Amedei Balduini, dedit et guerpivit in manu Melioris sacerdotis quidquid iuris vel calupnie habebat in cellario quod erat iusta ecclesiam, quamvis cimisterium non possit iure hereditario possideri, et assignavit pro elemosina patris sui .I. sextarium vini in quadam vinea de Chapponeres et .III. solidos alibi, scilicet ... a, et sacerdos debet, quando portabit processionem in secunda feria, facere stacionem super tumbam patris sui, et dedit ei licenciam murum auferendi. Actum apud Viviacum, in vico inter ecclesiam et b marterai, anno incarnationis dominice .M CC XX V., .III. kalendas marcii. Testes : Vu. episcopus, C. prepositus, R. cantor, Io. de Blo., canonici, Melior et Meliorettus et P. de Buirie, sacerdotes, magister Andreas clericus, Iacobus Grossus, Nicolaus, Micael Pelez, Iohannes de Grosler, burgenses de Viveis.

a La place du nom a été laissée en blanc dans le ms. b Après et, une lettre effacée.

457.   1226 (n. st.), 30 mars. — [Lausanne.]

Abergement par le chapitre de Lausanne à Michael, fils de Petrus de Burier, d'un chesal et d'une vigne sis à Vevey.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 359. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

.X. Feodum a.
Michael, filius domni Petri de Buiri, devenit homo ligius capituli, /394/ et capitulum b abergavit eum de quodam casali quod capitulum emerat ab Oidelina, filia Vullermi de Pantereia c, que erat capituli, et casale capituli unum de illis in quibus capitulum potest aberiare hominem qui sit burgensis capituli, et aberiavit eum de quadam vinea quam Vuulelmus Nicolai abebat a capitulo, cuius filiam dictus Michael duxerat. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XX V., .III. kalendas aprilis. Testes : Vu. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, G. Car., G. Da., U. de Va., C. de Fonz, N. de Cha., P. de Vi., Io. celerarius, Ame., Io. de Blo., R. de Vuul., U. Da..

a En marge. b Le ms. porte caplm. c filia Vullermi de Pantereia adj. marg.


.LXXX III. Viveis
Titre courant de la main B.

458.   1226, 28 novembre. — [Lausanne.]

Vente par Petrus, fils d'Hermenfre de Vevey, à Petrus de Salvion, d'un chesal qu'il tenait du chapitre de Lausanne, abergement par le chapitre de ce chesal à Petrus de Salvion, et abandon par Petrus, fils d'Hermenfre, à Petrus de Salvion de tous ses droits sur ce chesal.

Main J et main F a.

Ed. : Martignier, p. 360. — Reg. : Probationes, no 65 a ; Montet, no XX ; ibid., no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

P., filius Hermenfre de Viveis, homo ligius capituli, vendidit suum casale quod a capitulo habebat b P. de Salvion, de assensu capituli, et capitulum in eo haberiavit predictum P. de Salviun c, quia ille qui in illo casali manet ligius debet d esse capituli. Orta fuit discordia inter dictum e P. Hermenfredi et P. de Salvion, que ita fuit sopita quod P. Hermefredi f quicquid iuris vel calupnie habebat in dicto casali dedit in manu C. prepositi ad opus P. de Salvion, et capitulum illud dedit P. de Salviun. Actum g in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., die .III. post festum sancte Katherine. Testes : Vu. episcopus, C. prepositus, R. cantor, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, /395/ U. dol Vanel h, C. de Fonz, N. de Chavornay, N. de Vuil., A. de No. Cas., P. de i Vi., Io. celerarius, P. de Fru., Amedeus, R. de Ro., magister Vu., I. de Cos., R. de Vuol., Uldricus Da., Tho. de Sabaudia j, G. de Burgo, Pa. de Ten., P. de Sabaudia.

a Le texte est écrit de la main J. Pour une raison qui n'est pas évidente, peut-être pour que la transcription corresponde ligne à ligne à l'original, à la fin de chaque ligne quelques mots sont ajoutés dans l'interligne, de la main F. b habebat adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer. c predictum P. de Salviun adj. interl. de la main F. d debet répété et exp. e dictos corr. en dictum. f fuit sopita quod P. Herme adj. interl. de la main F. g dedit P. de Salviun. Actum adj. interl. de la main F. h G. sacrista, U. dol Vanel adj. interl. de la main F. i de adj. interl. j R. de Vuol., Uldricus Da., Tho. de Sabaudia adj. interl. de la main F.

459.   1228 (n. st.), 6 février. — Vevey.

Enquête ordonnée par Cono, prévôt, et Raymundus de Roveno, chanoine de Lausanne, et conduite par Melior, Melioretus et Petrus de Burier, prêtres, sur les dommages causés au chapitre de Lausanne à Vevey.

Main F.

Ed. : Martignier, p. 360. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

C., prepositus Lausannensis, venit aput Viviacum, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., .VIII. idus februarii, et cum eo R. de Roveno, canonicus Lausannensis, et fecit a quasdam iniurias que ibi fiebant capitulo Lausannensi ... b inquiri per Meliorem et Melioretum et Petrum de Burie, sacerdotes, et in scripto redigi cuius tenor talis est :
Hec sunt iniurie que fiunt Viviaci capitulo Lausannensi :
Humbertus, filius Durandi de Gaiet, vendidit casale suum .XX V. libris.
Iocelina vendidit casale suum Vuillermo, marito suo, .XX V. libris.
Prefatus Umbertus vendidit dimidium casale c .XIIII. libris Iuliano Bolenguns.
Iacobus Albus, Iacobus Grossus emerunt feodum capituli a maioribus, capitulo contradicente, scilicet terram de Clauso infra muros, et Roma similiter casale de torculari iusta Turrim. /396/
Thomas d vero vendidit, diu est, censum de Turre, unde debentur capitulo .III. solidi.
Oidelina vendidit furnum suum ausque assensu capituli.
Nicholaus possidet terram quam Uldricus de Macello alienavit iusta lo Denvenz ; ibidem fecit canaberiam.
Iohannes Minister aufert tolam vinee en la Crusa.
Ricardus Carpentarius possidet tolam vinee en Pois.
Ex alia parte Thomas fecit ortum de quadam vinea que erat capituli.
Guido Rigida Costa tenet campum qui fuit vinea que erat capituli in Palude.
In Alta Villa, Boemundus Marchis et fratres sui fecerunt virgultum de vinea que erat capituli.
Thomas e aufert decimam clausus de Chaponeres.
Filii Stephani f tenent vineolam iusta clausum de Chaponeres, cuius medietas vini debet esse capituli.
Martinus Maior usurpat sibi receveriam decime et terragii capituli, in qua nichil iuris habet.

a Après fecit, inquiri effacé. b Après Lausannensi, un mot effacé, et un espace laissé en blanc dans le ms. c Après casale, suum effacé. d s interl. e s interl. f Sur a, tilde superflu.

460.   1228, 6 août. — Vevey.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Petrus Borgeis et Ita, sa sœur, d'une part, et Iohannes Cauda, d'autre part, mettant fin à un différend au sujet d'une vigne sise à Chaumontet.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 361. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Cum discordia verteretur inter Petrum Borgeis et Itam, sororem suam, ex una parte, et Iohannem Caudam, ex alia, de quadam vinea que sita est en Chamontez, coram Conone a, preposito Lausannensi, presentibus I. decano et I. succentore, eadem discordia sopita est in hunc modum : Dictus siquidem Iohannes Cauda dedit supradictis Petro et sorori sue .X. solidos, et illi remiserunt et quitam clamaverunt dicto Iohanni omnem /397/ calumpniam quam faciebant de memorata vinea. Actum ante ecclesiam sancti Martini de Viviaco b, anno incarnationis dominice .M CC XX VIII., in festo sancti Syxti. Testes : magister Andreas, Richos de Ponte, Umbertus Gaiers, Henricus de Bisuntio, Petrus de Salvion, Martinus Villicus c.

a no répété et exp. b de Viviaco adj. interl. c + P. Mercatoris adj. au bas de l'acte de la main de P. Mercatoris.

461.   1228, 6 août. — [Vevey].

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Umbertus Gaier et Mabilia, veuve de Bugnet, mettant fin à leur différend au sujet d'un champ sis en Gilamont.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 362. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Eodem die pacificata est discordia que vertebatur inter a Umbertum Gaier, ex una parte, et Mabiliam, uxorem quondam Bugnet, ex alia, de quodam campo quem dicta Mabilia dicebat ad se pertinere in vico de Gillamont, sub eisdem testibus et aliis quampluribus, ita quod dictus Umbertus, consilio amicorum suorum, dedit eidem Mabilie unam posam terre b ou replan de Gillamont, super viam, et pactus est c se esse guerentem bonum dicte mulieri de eadem posa, et posuit inde fideiussores pacis in manu C. prepositi Nicholaum et Iacobum Album.

a ter adj. interl. b Après terre, une lettre effacée. c Après est, quod effacé.

462.   1228, 6 août. — [Vevey].

Promesse faite par Rodulfus de Vuibroye à Cono, prévôt, de prêter hommage lige au chapitre de Lausanne, qui remet au dit Rodulfus le chesal qu'il avait reçu en dot de sa femme.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 362. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

.III. a
Eadem die, in torculari sacerdotis, coram C. preposito, /398/ presentibus I. succentore, I., decano de Viveis, Meliore capellano et Melioreto, nepote suo, et P. de Burie, sacerdotibus, et magistro Andrea de Chardona et Martino Villico et P. de Salvion, Rodulfus de Vualbroie promisit fidelitatem capitulo, in manu C. prepositi, et promisit quod faceret hominium ligium in capitulo ; et capitulum graintavit ei casale quod acceperat in uxore sua et quod ipsum iuvaret et manuteneret sicut hominem capituli b, nisi hoc ei capitulum demandaret.

a En marge. b Après capituli, une lettre effacée.

463.   [Après 1228, 6 août.] — Lausanne.

Prestation par Rodulfus de Vuibroye au chapitre de Lausanne de l'hommage lige promis à Cono, prévôt de Lausanne (cf. supra, no 462).

Main de Cono d'Estavayer.

Cette note a été ajoutée après coup dans l'intervalle qui sépare les nos 462 et 464, peu après le 6 août 1228, vraisemblablement.

Ed. : Martignier, p. 362. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Quod et fecit ei postea Lausanne, in capitulo.

464.   [1228, 6 août.] — Vevey.

Accensement par Melioretus, chapelain de St-Martin de Vevey, à Bertoldus de Lausanne d'une vigne sise à Vevey.

Main B.

La date de cet accensement n'est pas expressément indiquée. Il est probablement du même jour que le no 462 supra.

Ed. : Martignier, p. 363. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Ibidem concessit Melioretus, capellanus sancti Martini, Bertoldo de Lausanna vineam cuius vuagneriam habuerat Cristanus de Turre pro duobus sextariis vini censualibus et .V. solidis de placito, et si dictus Bertoldus sine herede decederet, ipsa vinea debet redire ad dominium sacerdotis sancti Martini.

465.   1213 — S. l.

Copie du no 562.

Main B. /399/



Viveis. [f. 83 v.]
Titre courant de la main B.

466.   1229 (n. st.), 11 mars. — Vevey.

Reconnaissance par Melior, chapelain de Vevey, à Cono, prévôt, et à un certain nombre de chanoines mandés par le chapitre de Lausanne de la chapellenie de St-Martin de Vevey.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 363. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII., .V. idus martii, fuit C., prepositus Lausannensis, et G. sacrista et N. de Vuillens et R. de Roveno, canonici, apud Viveis de mandato capituli et interrogaverunt Meliorem, capellanum de Viveis, per fidelitatem quam debebat capitulo quod recognosceret antiquam capellaniam de Viveis, qui respondens dixit per fidelitatem capituli quod nesciebat que esset antiqua capellania, quia tota ecclesia fuit ei data ad censum pro .VII. libris, et debebat solvere medietatem expensarum que fiunt in vindemiis, sicut capitulum bene sciebat. Umbertus vero, capellanus de Viveis, qui ecclesiam tenuerat ante eum, habuerat eam ad censum pro .LX. solidis, et debebat recipere Arducium, episcopum Gebennensem, qui prepositus erat Lausannensis, quando veniebat apud Viveis, et qui ecclesiam de Viveis habebat a capitulo debebat etiam recipere episcopum Lausannensem. Petrus Guigo quidam, canonicus Gebennensis, habuerat ecclesiam ante Umbertum, sed Melior capellanus non erat bene certus quomodo. Ante Petrum Guigo habuerat ecclesiam de Viveis quidam de Guimuens, sed Melior capellanus nichil audierat de illo, nisi quod quandam terram alienaverat pro matre Paris de Cort, que dicebatur filia sua fuisse. Et ita dictus C. prepositus et canonici qui cum eo erant non potuerunt certificari de antiqua capellania. Erant autem cum eis Melioretus, capellanus de Corsie, et Petrus de Buirie a et Philippus de Corsie et Michael de Buirie, clerici. Illa vero que spectabant ad ecclesiam de /400/ Viveis quando data fuit dicto Meliori et ea que ipse adquisivit et recuperavit et que data fuerunt ecclesie in helemosinam tempore suo recognovit dictus Melior coram supradictis, et ea fecerunt C. prepositus et canonici supradicti scribi sicut in sequentibus continetur b :
Hii sunt census qui debentur de vino ecclesie beati Martini :
Casale de Turri .I. sextarium vini de helemosina Philippi militis et duas cuppas frumenti pro se et pro G., fratre suo, et decime de Capella duas partes c, et de tercia debent filii Ermencant .I. cuppam frumenti censualem.
Thorencus de Turre .I. sextarium vini super plantata sua et uxor sua Anfelis debet duas cuppas frumenti pro se et pro illis d de Gumuens et pro illis des Brent et de Nuvila.
Vuillermus de Turre .I. cuppam frumenti.
Anfelis de Turre .I. e sextarium vini pro anima mariti sui.
Vuillermus, miles de Turre, .I. sextarium vini sancto Martino de Viveis pro P., matre sua.
Iacobus Dagor duas f cuppas vini censuales super tenemento suo.
Petrus, filius Berchel, .I. cuppam vini super plantata sua de Peil.
Rychardus, filius Dalmacii, unam cuppam vini pro vinea de Pel quam tenet a sancto Martino.
Stephanus li Bovers .I. sextarium vini et .I. cuppam pro se et pro uxore sua.
Bauduinus .I. cuppam vini pro anima Ottonis.
Uldricus de Merlet .I. cuppam vini in plantata sua.
Vuillermus Dagor .I. cuppam vini super plantata sua.
Buemundus Brisicun .I. sextarium vini pro Mabilia Alba et pro matre sua .I. cuppam.
Giroldus Poteruz .I. sextarium vini pro Petro Ministro.
Vuillermus Probent .I. sextarium vini pro anima uxoris sue, .I. cuppam pro filio suo in clauso suo de Camponeres.
Filii Petri de Oulons dimidium sextarium vini.
Paris de la Porta pro anima sua .I. sextarium et pro domina Roma dimidium sextarium in vinea de Merdassun.
Albertus de Blonai .II. sextaria vini super vinea de Crestelles. /401/
Richos de Pont .II. sextaria vini super vinea de Chamontez et .V. solidos de plait g in mutatione cultoris.
Uldricus Pelez pro se .I. sextarium vini super vinea de Altavila et pro Florentia .I. sextarium vini en Cleies.
Vuillermus, filius Nicholay, dimidium sextarium vini.
Iacobus de Campo .IIII. sextaria vini in vinea de Rivueri, quos debet accipere capellanus antequam aliquid asportetur de vinea.
Richos Faber .I. sextarium pro Alaiz, uxore sua, in vinea de Quercu, versus Sanctum Symphorianum.
Enguicez dimidium sextarium vini et .XII. denarios et .II. albos panes in vigilia sancti Martini 1 super vinea Deulorendo, et ei debetur h procuratio cum uno socio.
Iohannes de Grosler .I. cuppam vini in translatione sancti Martini 2 pro la tola de Alta Villa.
Petrus Morgens .I. sextarium vini in vinea des f Perers.
Raymondus Maior .I. sextarium vini pro anima sua in vinea sua de Cumunal.
Petrus Gazez .I. sextarium et dimidium in vinea de Chamotez.
Iohannes li Esclepens .I. cuppam vini pro se.
Lambelinus et Iulianus .I. sextarium vini in vinea de Cleies, quem debet portare in domum sacerdotis, et .XII. denarios de plait.
Iohannes, filius Rome, .I. cuppam vini de vinea Chamontez.
Buemundus, filius ou Marchis, et fratres sui .I. sextarium vini in vinea de Rivueri pro patre suo.
Amedeus, filius Petri Antonii, .I. sextarium vini.
Uldricus Pelerins et sui .I. sextarium vini in vinea de Vivesia, quem debent apportare duo homines, et debetur utrique denariata panis et denarium casei.
Vuillermus Tonez .I. sextarium vini pro anima uxoris sue.
Iohannes de la Pera .I. sextarium vini in vinea de subtus sanctum Martinum.
Iordanus, filius Petri Boni, .I. sextarium vini in vinea de Palude et .I. cuppam in vinea de Cleis et .I. sextarium pro se ipso.
Petrus de Vuaut .II. sextaria vini super tenemento Petri Aynon. /402/
Vuiz Redicosta .I. sextarium en Revoiria pro anima uxoris sue.
Stephania et Vuillermus, filius suus, .I. sextarium vini super vinea de Molendino et decimam eiusdem.
Vuillermus de Panterea .I. sextarium vini in vinea de Communal quam tenet Iacobus Borgognons.
Iacobus Albus tenet in clauso Bolenion unam tolam vinee cuius decima est sancti Martini.
Iulianus, filius Petri Bec, .I. sextarium vini super suo casali.
Iohannes Coua .I. cuppam vini pro anima patris sui.
Uldricus de Macello dimidiam cuppam vini in vigilia Pasche.
Ministralissa .I. sextarium vini de vinea de la Placi et decimam eiusdem vinee.
Stephanus li Orbeis dimidium sextarium vini in vinea de Quercu.
Iocelina .I. sextarium vini pro Vuillermo, patre suo, et .I. cuppam vini pro Iohanne Vingiron in vinea de Condemina.
Petrus Copa de Porta dimidiam cuppam vini in vigilia Pasche et .I. sextarium de vino albo in vinea de Chamunteiz de primo.
Buemundus de Nais .I. cuppam vini pro fratre suo in vinea quam tenet a sancto Martino et de oschia retro domum suam .I. cuppam.
Stephanus, maritus Johannan le Uimpleri, .II. cuppas de duabus vineis Onnuna.
Christins Roncins .I. cuppam in vinea de j


.LXXX IIII. Viveis.
Titre courant de la main B.

Vivesi pro uxore sua. Bertoz li Fornezs .II. sextaria vini in vinea de Oununa et .V. solidos de plait. k
Nicholais de Viveis .I. sextarium vini de vinea de Ruvina.
Michael, filius P. sacerdotis, .I. sextarium vini de cultura vinee de l la Brestonechi et .III. solidos de plait.
Filii ou Bugniet .I. cuppam vini ad festum sancti Martini 3 de frustro terre de Piriruel. /403/
Rychas de Campo .I. cuppam avene de helemosina dun Hugun de Cozonay.
Vuillermus li Cumuiz debet .I. cuppam vini de vinea de Paluz, quam dedit ipse et Vuiz li Bitiz sancto Martino, et post obitum suum redeat predicta vinea ad ecclesiam.
Udrio de Onuina .I. cuppam vini in vinea Vuillermi Dagot.
Iohannes, filius Durant Gair, .II. sextaria vini d'un closel et decimam m.
Hee sunt vinee de dote sancti Martini de Viveis :
Campus sancti Martini, qui fuit divisus in .IIII. partes et datus ad plantandam vineam. Buemundus del Nais et nepos eius habent quartam partem et debent inde terciam ierlam et decimam. Petrus Sonnez aliam quartam, eodem modo. Petrus Copa aliam quartam, eodem modo. Raymondus de Cort aliam quartam, eodem modo. Quilibet istorum debet in mutatione cultoris .X. solidos de placito. In vindemiis debet quilibet istorum pro custodia prandium vel .II. denarios ad libitum custodis. Si quis istorum pro aliqua necessitate vellet partem suam vendere vel invadiare, prius exponeret eam cappellano venalem vel obligandam, et pro minori precio haberet eam capellanus quam alius. Aliter eis aliquam alienationem facere non liceret.
Iohanna Prava tenet tres pieces de vineis, duas in fonte de Autavila, terciam en Solerves, de subtus viam, que debent medium vinum et decimam.
Iulianus Dives dedit beato Martino vineam en Autavila, quam dedit Melior capellanus Iohanni de Piriruel ad terciam ierlam n, ita quod heredes sui non possint eam dividere, sed sit integra unius. De custodia debet prandium vel .II.º denarios ; in mutatione cultoris .V. solidos de placito. Dominis p de Pringie debet hec vinea .V. denarios censuales.
En Sovies habet sanctus Martinus duas vineas quas tenet Michael Pelez, que debent medium vinum et decimam et pascere custodem. In mutatione cultoris debet una .X. solidos, scilicet q maior, minor .III. solidos de plait.
Vuillermus Tonet tenet vineam en Autavila que debet medium vinum, sed de communi r solvitur unus sextarius s sancte Marie de Blonay. /404/
Apud Merdassun tenet capellanus vineam in dominio quam dedit in helemosinam Iulianus Musars et uxor sua et filius.
Petrus de Astens et uxor sua et filius dederunt aliam vineam ibidem.
Guido, pater Bartholomei, dedit in helemosinam vineam de Marterei.
Iulianus Chalvez dedit beato Martino vuagneriam cuiusdam vinee iusta molendinum qui est capituli. Hanc dedit Melior capellanus Petro Fabro pro .I. sextario vini annuo, ita quod si idem Petrus moriatur sine herede, dicta vuagneria redeat libere ad ecclesiam sancti Martini. Decima est sancti Martini.
Beroz Matricularius tenet vineam de soz lo Crest de Elles, que debet medium vinum.
Tota decima t de omnibus vineis et terris que sunt inter duas Vivesias est de dote sancti Martini.
Melior, capellanus de Corsie, debet .XII. denarios de vinea supra domum capellam de Viveis.
G. Beroz .I. sextarium vini in u vinea de Roveria, post decessum Melioris capellam.
Iulianus Bolengion .I. sextarium vini.
Buemondus v .I. sextarium vini in Revoria pro anima uxoris w sue x.
Iacobus de Cort debet terciam ierlam de vinea de Chamuntez, de terra Viviant Erfot, et .XII. denarios de plait.
Filii Borchart de Sancto Martino terciam ierlam de alia vinea et .II. panes albos in vigilia Pasche.
Iuliana, soror eorum, et Vuillermus, maritus Marietam M., sororis eius, debent decimam de vineis Erfot.
Anivars et maritus nepotis eius .II. sextaria vini in campo de la Revoiri, et Rychardus, filius dunt Buemunt, debet quartam ierlam y in vinea de Praz.
Donnez et Nicholez, sos cuniez, .I. sextarium vini en Autavila pro anima Agnetam.
Li Cunuoz z debet .VII. denarios et obolum de vinea de Cort de resat et Antonius tantum.
P. Senor .VI. denarios de resat de clauso de Cort.
Estevena .VIII. denarios de resat de vinea sub sancto Martino. /405/
Roma de Petra .VI. denarios de resat de vinea sub sancto Martino.
Iohannes, filius Roma, .X. denarios de grangia a' de sancto Martino et .IIII. denarios d'un soler.
Summa frumenti : .VI. cuppe et due partes decime de capella de Turre et .I. cuppa avene.
Panes albi : .VI..
De vino : .V. modii et .II. sextaria et .I. cuppa et .III. modii vini de decima inter duas Vivesias per estimationem et decima de .VII. aliis vineis.
Vinee : .XVIII..
Denarii de censu : .VI. solidi et .II. denarii.
De placito : .LXX III. solidi.
Et molendinum cum batior.

a Le ms. porte Luirie. b Après continetur, + P. Mercatoris adj. de la main de P. Mercatoris. c s interl. d s interl. e Après .I., st. f s interl. g Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., de plait se trouve après cultoris. h deberetur corr. en debetur. i s interl. j Au bas du folio, essai de plume : v, v. k et .V. solidos de plait adj. interl. l de répété, non exp. m Après decimam, V effacé. n ierlatam corr. en ierlam. o .I. denarium corr. en .II. denarios. p s interl. q Le ms. porte sclicet. r Vuillermus ... de communi est écrit sur un passage effacé. s Le ms. porte sextarus. t Après decima, que est biffé. u de corr. en in. v Après Buemondus, une lettre effacée. w s interl. x Après sue, une lettre illisible par suite de l'usure du parchemin, peut-être l'initiale du nom de la femme de Buemondus. y Le ms. porte ierla. z Gunoz corr. en Cunuoz. a' de grangia adj. interl.
1 Le 10 novembre. 2 Le 4 juillet. 8 Le 11 novembre.

467.   1229 [25 mars-28 avril]. — S. l.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne partage les revenus de l'église St-Martin de Vevey entre le chapelain de Vevey et le dit chapitre.

Main B.

Cette charte est postérieure au début de Vannée 1229 (a. st.) et antérieure à l'acte qui suit (no 468).

Ed. : Martignier, p. 370. — Reg. : M.D.S.R., t. XXIX, no 357, ; Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Carta a.
Notum fieri volumus quod cum nos nec per Melioretum capellanum, qui ecclesiam b tenuit per .XL. annos, nec per aliquem /406/ alium possemus certificari de antiqua capellania ecclesie de Viveis, nos, de communi consensu, talem capellaniam assignavimus quod de omnibus redditibus et proventibus, vineis, terris, decimis, placitis, censibus vini, frumenti et denariorum, molendini cum appendiciis, oblationibus et helemosinis et omnibus spectantibus ad ecclesiam sancti Martini que tenebat predictus Melioretus, excepto clauso ante ecclesiam, quod est integre capituli, habeat capellanus terciam partem et capitulum duas et persolvat idem capellanus terciam partem census et procurationis que debetur episcopo Sedunensi et terciam partem sumptus vindemiarum capituli per totum. De ceteris sumptibus qui debentur vel fiunt pro episcopo vel decano vel aliquibus aliis, nichil solvet capitulum, sed capellanus totum. Vinum in vindemiis c recipietur et colligetur totum insimul et postea dividetur sicut supradictum est. Donatio matricularie spectat ad capitulum. Actum anno gratie .M CC XX IX..

a En marge. b + de Viveis adj. de la main de P. Mercatoris à la fin de l'acte, avec signe de renvoi. c Le ms. porte vindemeiis.

468.   1229, 28 avril. — Lausanne.

Concession par Cono, prévôt, au nom du chapitre de Lausanne, à Lambertus de Suchy, diacre, de la chapellenie de Vevey.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 371. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Post hec contulit C., prepositus Lausannensis, ex parte capituli Lausannensis, dictam cappellaniam Lamberto de Souchie diacono, et ipse grantavit fidelitatem preposito et capitulo in manu C. prepositi et iuravit super sancta Dei evangelia quod ipse bona fide servaret et defenderet res ecclesie a et nichil alienaret, sed pro posse alienata recuperaret et contentus esset cappellania quam capitulum fecerat nec laboraret quod portio capituli minueretur nec quod cappellania ultra voluntatem capituli augeretur. Actum in capitulo, Lausanne, anno ab incarnatione Domini .M CC XX IX., .IIII. kalendas maii. Testes : C. prepositus, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., N. de Vuil., Io. succentor, Amedeus celerarius, Io. de Cosso., /407/


[f. 84 v.]

R. de Vuol., U. Dapifer, P. de Templo, canonici, et alii multi clerici et laici b.

a eclesie corr. en ecclesie. b + Acta in capitulo me presente P. Mercatoris adj. à la fin de l'acte de la main de P. Mercatoris.

469.   1229, 28 avril. — Lausanne.

Désignation par Cono, prévôt de Lausanne, de Lambertus de Suchy comme curé de Vevey.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 371. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Eadem die, in choro, contulit C. prepositus curam dicte ecclesie de Viveis dicto Lamberto, sub eorumdem testimonio, quia sedes Lausannensis vacabat et administratio episcopatus spectabat ad capitulum.

470.   1229, 28 avril. — Vevey.

Investiture de la chapellenie de Vevey par Cono, prévôt, et Giroldus, sacristain, chanoines de Lausanne, à Lambertus de Suchy.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 372. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Eadem die duxerunt dictum Lambertum C. prepositus et G. sacrista apud Viveis et investierunt eum de cappellania supradicta.

471.   1229, 29 avril. — [Vevey].

Reconnaissance par Lambertus de Suchy à Cono, prévôt, et à Giroldus, sacristain, chanoines de Lausanne, de l'office de marguillier de Vevey.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 372. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Die sequenti fecerunt C. prepositus et G. sacrista recognosci matriculariam ecclesie de Viveis sicut eam recognoverat Melleor, /408/ cappellanus de Viveis, qui capellaniam tenuerat per .XL. annos a.

a + Acta fuerunt in capitulo me presente P. Mercatoris adj. à la fin de l'acte de la main de P. Mercatoris. Avant Acta, un mot effacé.

472.   [Vers 1229.] — S. l.

Témoignage de Giroldus, sacristain, Ioseph, sous-chantre, chanoines de Lausanne, Meliorettus, chapelain de Corsier, et Petrus de Burier, prêtre, témoins jurés, terminant un différend entre le chapitre de Lausanne et Martinus, villicus de Vevey, au sujet de droits que le dit Martinus prétendait avoir à Vevey.

Main de Cono d'Estavayer.

L'absence, parmi les témoins jurés, de Melior, chapelain de Vevey, et de son successeur, Lambertus de Suchy, permet de dater cet acte de l'époque où la chapellenie de Vevey a changé de titulaire (cf. supra, nos 468 à 471). La place de l'acte dans le cartulaire confirme cette datation.

Ed. : Martignier, p. 372. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Discordia orta fuit inter capitulum Lausannense et Martinum, villicum de Viveis, qui negabat quamdam receptionem capitulo et dicebat se habere ius in receveria bladii de Viveis et dicebat quod in censu capituli apud Viveis habebat .III. solidos et quod debebat habere in placitis casalium capituli apud Viveis placitum. Hec discordia ita fuit pacificata a tam de assensu capituli quam dicti Martini quod G. sacrista et Io. succentor et Meliorettus, sacerdos de Corsie, et P. de Buire sacerdos dicerent veritatem per fidelitatem quam debebant ecclesie et per iuramentum quod fecerunt. Illi quatuor convenerunt quod ipsi viderant b Reimundum c Bauduini, villicum de Viveis, fratrem Amedei, patris dicti d Martini, dictam receptionem reddere et viderunt quod P. Bauduini, congnatus dicti Martini, dictam procurationem redemit, et dixerunt quod quando canonici veniunt apud Viveis pro faciendis vindemiis suis et ducunt secum familiam suam, clericos scilicet et laicos, medietas earum debet descendere in domo sacerdotis e et medietas in domo villici. Illam medietatem debet villicus procurare ea nocte f et sacerdos debet eis candelam et ei debet mitti una embatia. Post illam noctem debet villicus traere illis canonicis et sociis eorum espensas et villicus et familia quam habet debet inde vivere et non aliena et capitulum debet ei persolvere. In /409/ censu nichil habet villicus, sed quando vindemie sunt facte debent villico dare canonici .II. solidos vel .III. vel .II. sestaria vini, vel plus, vel minus, secundum quod ipse servierit. De receveria dixerunt quod viderant tenere Iordanum, sacerdotem Sancti Simphoriani, antequam esset sacerdos, et post, nomine capituli, sed tamen Reimundus Bauduini, tunc villicus, reclamabat. In placitis casalium capituli dixerunt quod nichil habet villicus, sed si capitulum vendebat vel dabat terram de novo alii quam heredi, ibi habebat villicus placitum.

a Après pacificata, quod exp. b Après viderant, quod effacé. c Reimundus corr. en Reimundum. d dicti adj. interl. sur dicti raturé. e Le ms. porte sacertis. f Le ms. porte mocte.

473.   1232 (n. st.), 4 février. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Meliorettus, chapelain de Corsier, de vignes sises à Vevey.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 373. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Capitulum concessit Melioretto, capellano de Corsie, clausum sancti Martini ad medietatem vini ex integro, ita quod ipse debet dividere vinum vinee superioris quam ipse plantaverat, quam capitulum ei dederat, et debet custodire .II. custodes et debet aquirere vineam illorum de Sancto Gingulfo quando poterit et capitulum debet eum iuvare. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX I., .II. nonas februarii. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, Io. cantor, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., A. de No. Cas., Io. succentor, P. de Vi., P. de Fru., Ame., R. de Vuul., U. Da., R. de Ro., Umbertus de Al., G. de Bur., O. de Gran., Ia. de Bur., P. de Fonz.

474.   1233, 21 avril. — [Lausanne.]

Désignation par le chapitre de Lausanne de Petrus Columbet comme chapelain de Vevey.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 373. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX III., .XI. kalendas maii, contulit capitulum capellaniam de Viveis P., connomine /410/ Columbet, talem qualem prius contulerat Lamberto, capellano eiusdem loci.

475.   [Vers 1233.] — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Petrus Columbet, chapelain de Vevey, de l'église de Vevey.

Main de Cono d'Estavayer.

Cet accensement est postérieur de peu à la désignation de Petrus Columbet comme chapelain de Vevey (cf. supra, no 474).

Ed. : Martignier, p. 373. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Capitulum dedit P., connomine Columbet, capellano de Viveis, eclesiam de Viveis a ad censum pro .XIIII. libris, de quibus debent reddi in Apparicione 1 .IIII. libre et .C. solidi in Pasca et .C. solidi in Pentecostes. Debet etiam terciam partem expensarum in vindemiis et .X. solidos de censu episcopi Sedunensis b solvere. Si quid ei calupnietur de hiis que ecclesia tunc tenebat, ipse debet placita tenere, et si voluerit habere in placitis suis canonicos, debet eos habere cum capellam tamen expensis. In die tamen quam acceperit peremptoriam, si sibi necesse fuerit, eant ad diem illam canonici cum eo, et si quid ei per iudicium sublatum fuerit, capitulum ei ad arbitrium capituli recompenset.

a eclesiam de Viveis adj. interl. b Le ms. porte Sedunesis.
1 Le 6 janvier.

476.   1235 — [Lausanne.]

Annonce de la transcription, sur l'ordre de Cono, prévôt de Lausanne, du rôle qui suit (no 477).

Main N.

Ed. : Martignier, p. 374.

Hec fecit scribi C., prepositus Lausannensis, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., sicut invenerat in antiquo cartulario beate a Marie.

a Le ms. porte beato.

477.   [Vers 1000.] — S. l.

Rôle de cens du chapitre de Lausanne à Vevey.

Main N. /411/

Sur la date de ce rôle, cf. Maxime Reymond, Un rôle de cens pour le chapitre de Lausanne en l'an mille, dans la Revue d'histoire ecclésiastique suisse, t. XI (Stans, 1917), p. 18 ss.

Ed. : Martignier, p. 374. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Hec est computatio terre et servicii quod debet exire fratribus Lausannensibus de Vivescio :
Casale .I. quod tenuit Dedalricus, frater Aldri, reddit .IIII. a denarios.
Abraham tenet casale ; reddit .VI. denarios.
Eingelburch tenet casale ; reddit .VI. denarios.
Iohannes tenet casale ; reddit .VI. denarios.
Aliud tenet ipse Iohannes ; reddit .VI. denarios.
Amicho tenet casale ; reddit .IIII. denarios.
Tiechelmus, filius eius b, tenet casale ; reddit .V. denarios.
Dedalricus tenet casale ; reddit .IIII. denarios.
Alaricus tenet casale ; reddit .IIII. denarios.
Martinus tenet casale ; reddit .VI. denarios.
Ermenfreiz tenet casale ; reddit .VI. denarios.
Tievuart .IIII. denarios.
Erranz tenet casale ; reddit .XII. denarios.
Burevuart tenet casale parvulum ; navidium debet.
Suffisi tenet casale ; reddit .IIII. denarios.
Josberz tenet casale ; reddit .VI. denarios.
Christans tenet casale ; reddit .VIII. denarios et medietatem vini.
Dedalricus pater c .VI. denarios.
Olarz .VI. denarios.
Et summa huius numeri .VIII. solidi et .VII. denarii, et solvunt in festo sancti Mauricii d 1.


.LXXX V. Viveis.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

De vineis dominicalibus, unam vineam dominicalem habent fratres Lausannenses sub ecclesia sancti Martini. Terminat ista vinea ex ambobus lateribus ad terram Sedunensem, ex uno fronte ad Burgum, ex alio fronte ad viam publicam. /412/
Aliam vineam tenent in loco qui nominatur Elnes. Terminat ista vinea ex uno latere ad terram sancti Mauricii, ex alio latere ad terram sancti Petri Monteiovensis, ex uno fronte ad viam vicinorum, ex alio fronte ad saxum.
Terciam in loco qui vocatur Caupunieres. Terminat ista vinea ex uno latere ad vineas que vocantur Montanieres, ex alio latere ad terram Vuiberti, ex uno fronte ad terram infantum Gosleni, ex alio fronte ad terram infantum Lanberti de Meldun.
Quarta est una plantata quam plantavit Adalbero.
Quinta est una plantaa quam plantavit Unbertus.
Sexta est una vineola quam dedit e Ozo fratribus ad Altavila, subtus fontem.
Septima est quam ipse Ozo dedit, que iacet inter alodium infantum Gosleni.
Octava est vineola in loco qui vocatur Petrosus.
Nona est in loco qui vocatur Capunieres, iuxta flumicellum qui vocatur Osnona.
Decima est una vineola que iacet ad Altavila, iuxta alodium infantum Gosleni et Ruodulfi de Sedurs.
Undecima est una vineola que iacet in loco qui dicitur Super Ortos.
Duodecima est que iacet in eodem loco. Quas anbas tenet Eingilgerz f.
Tercia decima est que iacet in eodem g loco, quam tenent Stephanus et h Ermenfredus.
Quarta decima est que iacet in eodem loco, quam tenent iterum Stephanus et Ermenfredus.
Quinta decima est que iacet ad Altavila, quam dedit i Ozo et quam tenet Engelburhc.
Sexta decima est que iacet ad Elnes, quam dedit Adalbertus Scolasticus pro prebenda j.
Septima decima est que iacet in eodem loco, quam dedit Freburhc k.
Octava decima est que iacet in eodem loco, quam tenet l Eingeburhc.
Nona decima est que iacet in loco qui vocatur Curt, quam tenet Aldricus. /413/
Vicesima est que iacet in eodem loco, quam tenet Suffisi.
Vicesima prima iacet in eodem m loco, quam tenet ipsa Suffisi.
.XX IIa. iacet in eodem loco, quam tenet Vuilelmus presbyter.
.XX IIIa. est que iacet ad Carduna, quam tenet Vualfredus.
.XX IIIIa. est n que iacet ad Blunai, quam tenet Dominicus.
.XX Va. est que iacet in loco qui vocatur Bai, cum casali et molendinario.
.XX VIa. est que iacet Super Ortos, quam tenent Aimeris et Eldols.
Vicesima septima est vinea que iacet in monticello iuxta ecclesiam sancti Martini. Terminat ista vinea ex uno latere et uno fronte ad viam publicam, ex alio latere ad terram sancti Petri Monteiovensis, ex alio fronte iterum ad viam publicam.
.XX VIIIa. est que iacet in loco qui dicitur Lischkieres, quam tenet Iohannes.
.XX IXa. est quam tenet Eingilgerh, que iacet in loco qui vocatur Kamuntels. Terminat ista vinea ex una parte ad alodium ipsius Eingelgirh, ex alia parte ad alodium Ruohan, ex .IIIa. parte et .IIIIa. sancti Petri Monteiovensis.
.XXXa. est una plantaa in canpo Faucianense, quam tenent Stephanus et Ermenfreiz.
.XXX Ia. est alia plantaa que iacet Supra Ortos, quam tenent iterum Stephanus et Ermenfreiz.

De terris o arabilibus in fine Vacianense iacent .XIII. campi p :
Primus campus est qui iacet in loco qui vocatur Sulei ad Pedra Orhc.
In fine de Pesieres iacent .XI. campi.
In fine de Ins iacent .VII. campi.
In fine qui vocatur Grant Camp iacent .III. campi.
In fine de Blunai iacent .VIII. campi.
In fine


Viveis. [f. 85 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

de Reresces .XIIII. campi. /414/ In fine de Lavieres .XI. campi.
In fine de Pra .VI. campi.
In fine de Cursceles q .IIII. campi et ad Bucenens .II. et ad Romulfens .II..
Et summa huius numeri .L XXX I. campus.

De pratis :
A la Ponteli iacet .I. pratum.
Ad Vilar .II..
Ad Pangieres .I..
A Praela .I..
A Malapalu .I..
Al Pra de Summont .I..
Et inter omnia ista prata possunt colligi .VI. carradas feni.

a .IIII. adj. interl. sur .VI. biffé et exp. b filius eius adj. interl. c Le ms. porte pr. d + P. Mercatoris adj. de la main de P. Mercatoris au bas du folio, répété, et effacé la seconde fois. e Après dedit, Ohs biffé. f rz interl. g eodem adj. interl. h et manque dans le ms. i dedit manque dans le ms. j Le ms. porte pro probenda. k h adj. interl. l Après tenet, Einge exp. m Le ms. porte edem. n Après est, q biffé. o Après terris, dominica biffé. p canpi corr. en campi. q Curceles corr. en Cursceles.
1 Le 22 septembre.


[f. 84 (2) r. et v.]
Ce folio est une bande de parchemin insérée entre les f. 84 et 85.

478.   [Vers 1200.] — S. l.

Copie du no 440.

Main L'.

479.   [Vers 1200.] — S. l.

Copie du no 410.

Main L'.


[Suite du f. 85 v.]

480.   1237 (n. st.), 2 mars. — [Lausanne.]

Donation par Iohannes de St-Prex, prêtre, au chapitre de Lausanne, pour fonder son anniversaire, d'une somme de dix /415/ livres que le chapitre emploie à faire bâtir un cellier à Vevey.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 377. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Iohannes de Sancto Protasio sacerdos dedit capitulo in elemosinam ad emendum aniversarium suum 1 .X. libras. De illis .X. libris precepit capitulum Iacobo de Burgo celerario facere cellarium lapideum apud Viveis, in torculari de Marterei, ad ponendum vinum capituli, et statuit capitulum quod annuatim dividerentur in aniversario a dicti Iohannis .VIII. sextaria canonicis qui interessent eius anniversario, et hoc de vino de Viveis. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VI., .VI. nonas marcii. Testes : C., Vu. thesaurarius, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., Io., P. de Fru., P. de Vi., R. de Ro., R. de Vuul., Ame., Ul. Da., Iacobus de Burgo celerarius, Henricus de Fru., Ot. de Gran. b, P. de S. Mar..

a Le ms. porte anversario. b Le ms. porte Gan.
1 Le 8 septembre. Cf. infra, no 905 j, et M.D.S.R., t. XVIII, p. 183.

481.   1237 (n. st.), mars. — [Lausanne.]

Echange entre Iacobus, frère de Buomundus de Vevey, clerc, et l'église St-Martin de Vevey d'un demi-chesal sis à Vevey, appartenant au dit Iacobus, contre une redevance que le chapelain de Vevey percevait sur une vigne des dits Iacobus et Buomundus, l'autre moitié du dit chesal ayant été précédemment échangée par le dit Buomundus contre un jardin proche de la maison du chapelain.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 378. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Carta a.
Iacobus, frater Buomundi de Viveis, clericus, dedit beato Martino et ecclesie de Viveis medietatem casalis quod ipse et Buomundus, frater suus, habebant iusta domum capellam de Viveis, ubi eorum grangia fuerat, et P. capellanus dedit ei terciam gerlatam quam dictus capellanus habebat in quadam vinea quam dictus Iacobus et Buomundus, frater suus, /416/ colebant apud Altam Villam, et hoc in vita Iacobi, et post eum debet dicta tercia gerlata redire libere ad eclesiam sancti Martini. Aliam medietatem dicti casalis dederat prius dictus Buomundus beato Martino pro quadam parte cuiusdam orti quod est prope domum capellam. Utrique cambio prebuit assensum capitulum. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VI., mense marcio.

a En marge.

482.   1238, octobre. — S. l.

Rôle des hommes liges du chapitre de Lausanne à Vevey, établi sur l'ordre de Cono, prévôt de Lausanne.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 378. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Buomonz.
P. de Salviuns et frater eius.
Iohannes, Petrus, Cono, fratres de Turre.
Vu., filius Duretam.
Iohannes Cauda.
Bertodus, frater Nanthelmi.
Udricus Pacoz.
Li Cusins.
Andreas de Macello.
Michael del Marterei.
Isti sunt de Viveis et sunt homines ligii capituli Lausannensis.
Hoc fecit scribi C., prepositus Lausannensis, anno a Domini .M CC XXX VIII., mense octobri.

a Après anno, une lettre effacée.

483.   1238, 19 décembre. — Vevey.

Empêchement signifié par Iacobus du Bourg, chanoine mandé par le chapitre de Lausanne, à Thomas Balduini d'engager le clos de Chapponeyres, sinon au dit chapitre, dont c'est un fief.

Main L.

Sur cette même affaire, cf. également le no 484 infra.

Ed. : Martignier, p. 378. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes). /417/

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VIII., dominica ante Nativitatem Domini, fuit Iacobus de Burgo, canonicus Lausannensis, apud Viveis a missus a capitulo, et rogavit Thomam Balduini ne clausum b de Chaponeres, quod est de feodo capituli, obligaret alicui preterquam capitulo, quia capitulum acciperet eundem clausum in obligatione pro eodem precio quo aliquis alius et daret ei litteras quod quando ipse vel heres suus vellet clausum redimere quod capitulum reciperet redemptionem et redderet ei clausum bona fide c. Et quia Thomas noluit, dictus Iacobus contradixit ei, ne feodum capituli obligaret. Huic d contradicioni presentes e fuerunt magister Andreas de Chardona, R., dominus de Orons, Martinus, villicus de Viveis, Buomonz Magnus de Viveis, Nicholaus de Viveis, Iacobus Albus, Petrus de Salviuns, Girardus, frater Iacobi Albi, Andreas de Macello, et multi alii.

a apud Viveis adj. interl. ; le ms. porte apd. b Le ms. porte clusum. c Après fide, une lettre effacée. d Après huic, capituli effacé. e presentes manque dans le ms.

484.   1238, 19 décembre. — Vevey.

Empêchement signifié par Iacobus du Bourg, chanoine mandé par le chapitre de Lausanne, à Rodulfus de Bulle de recevoir en gage de Thomas Balduini le clos de Chapponeyres, fief du dit chapitre.

Main L.

Sur cette même affaire, cf. également le no 483 supra.

Ed. : Martignier, p. 379. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Eadem die, supradictus Iacobus a canonicus ante missam rogavit ex parte capituli Lausannensis b apud Viveis Rodulfum de Bollo, filium Vu., militis de Bollo, ne acciperet in obligatione supradictum clausum, qui c est de feodo capituli, et capitulum volebat ipsum clausum recipere in gageria. Et proposuit supradictus Iacobus iamdicto Rodulfo quod pater suus erat ligius homo capituli, et ipse Rodulfus non debebat facere iniuriam capitulo. Et quia dictus Rodulfus noluit audire preces capituli, supradictus Iacobus canonicus contradixit eidem Rodulfo, ne clausum in gageria acciperet. Testes : magister A. de Chardona, /418/ R., dominus de Orun, Giroldus et Petrus, milites de Vuillens, Martinus, villicus de Vives, Buomonz Magnus, Petrus de Salviuns, Nicholaus de Vives, Andrea de Macello, et multi d alii.

a Après Iacobus, un mot biffé, peut-être est. b ex parte capituli Lausannensis adj. interl. c quod corr. en qui. d Le ms. porte mlti.


.LXXX VI.

485.   1239, 10 juin. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Martinus, villicus de Vevey, mettant fin à leur différend au sujet d'une terre sise à Vevey, sur laquelle Rodulfus de Vufflens et Girardus du Bourg, chanoines, élevaient des prétentions, et accord entre le chapitre et les deux dits chanoines.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 379. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes) ; ibid., no XXX.

R. de Vufleins et G. de Burgo, canonici Lausannenses, calumpniabantur Martino, villico de Viveis, plateam illam que est inter murum et aggerem et domum que dicitur Turris et portam. Et calumpnia ita fuit pacificata quod capitulum dedit dicto Martino .LX. solidos, et dictus Martinus quicquid habebat iuris vel calumpnie in supradicta terra dedit et guerpivit capitulo. Ita etiam convenerunt dicti R. de Vufleins et G. de Burgo et capitulum a, quia dicti R. et G. dicebant dictam terram ad eorum porcionem pertinere, quod ipsi dicti R. et G. dictam terram dimiserunt capitulo, si capitulum b supra terram dictam infra biennium c capellam vel domum edificaret. Quod si capitulum non faceret, dicti R. et G. ex tunc possent dictam terram dare ad censum, et capitulum recuperaret de intragio dicte terre .LX. solidos, et si quid de intragio plus daretur, capituli totum esset. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IX., .IIII. idus iunii. Testes : C. prepositus, Io. cantor, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, Io. succentor, P. de Vi., N. de Cha., P. de Sancto M., Ia. de Burgo.

a Le ms. porte capltm. b Le ms. porte capltm. c triennium corr. en biennium. /419/

486.   1239, juillet. — S. l.

Charte par laquelle Cono, prévôt, et le chapitre de Lausanne accensent à quatre habitants de Vevey une terre sise à Vevey, qu'ils avaient plantée de vigne.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 380. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Carta a.
C. prepositus et capitulum Lausannensis ecclesie omnibus presentes litteras inspecturis rei geste noticiam cum salute. Noverint universi quod nos Petro et Iacobo, fratri suo, et Petro, dictis Tamisiours, et Vuilberto de Brent et heredibus ipsorum dedimus in perpetuum ad censum sex cupparum frumenti ad mensuram de Viveis in nativitate beate Marie 1 reddendarum terram nostram quam a nobis tenebant apud Viveis, in loco qui dicitur Pratis, in qua vineam plantaverunt, cum decima eiusdem vinee, tali condicione quod si dictum censum prefixo termino nobis non persolverent, nos dictam vineam usque ad solutionem plenariam teneremus. Testes autem huius rei b sunt magister Ia. de Bur., R. de Vuflens, G. de Bur., canonici Lausannenses, P., capellanus de Viveis, magister An., P. de Burie sacerdos, Martinus, villicus noster, N. et Ia. Albus, burgenses de Viviaco. Actum anno Domini .M CC XXX IX., mense iulio.

a En marge. b rie corr. en rei.
1 Le 8 septembre.

487.   1241 (n. st.), janvier. — S. l.

Charte par laquelle Nicolaus, abbé de Hautcrêt, notifie la vente par Michahel de Burier au chapitre de Lausanne d'un cens d'un muids de vin à percevoir à Vevey.

Main L.

Original aux Archives cantonales Vaudoises, cote C V a 36. Cf. infra, pièce justificative no 26.

Ed. : Martignier, p. 381. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Carta a.
Nos frater Nicolaus, abbas humilis de Alta Crista, scire facimus universis quod Michahel dictus de Buirie, burgensis de Viviaco, /420/ vendidit capitulo Lausannensi unum modium albi vini et puri censualem ad mensuram de Viviaco, reddendum in vinea sua, in loco qui dicitur Brestereschi, que vinea est contigua vinee Iohannis de Turre, burgensis de Viviaco, tali modo quod si in predicta vinea de Brestereschi non posset colligi et recipi dictus modius vini, quod deesset dictus Michahel redderet in vinea quam habet a dicto capitulo, sita iuxta clausum de Marterei, appositis talibus conditionibus inter iamdictos capitulum et Micahelem quod dictus Micahel debet pascere custodem qui dictum vinum custodiet donec idem Micahel dictum vinum reddiderit in expensis propriis apud Viveis, in torculari vel in dolio capituli memorati. Predicta autem venditio cum supradictis pactionibus facta fuit de consensu et voluntate Perrete, uxoris dicti Micahelis, et Thome, filii eorum. Huius rei testes sunt magister Iacobus de Burgo et Rodulfus de Vuoflens, canonici Lausannenses, P., capellanus de Viveis, magister Andreas, decanus Sancti Hymerii b, Micahel de Buirie clericus, Boemondus dictus Magnus, P. et Albertus, fratres de Salvion, Uldricus dictus Pacot, Cono et P., fratres de Turre, Andreas de Macello, Bertoldus dictus de Mallie, Albertus dictus Seschauz, Umbertus dictus Gaier, burgenses de Viviaco. Nos autem, ad preces supradictorum capituli et Micahelis, Perrete et Thome, sigillum nostrum apposuimus in testimonium huic scripto. Datum anno Domini .M CC XL., mense ianuario.

a En marge. b Ymerii corr. en Hymerii.

488.   1241 (n. st.), janvier. — S. l.

Charte par laquelle Nicholaus, abbé de Hautcrêt, notifie la vente par Vullermus, fils de Dureta de Vevey, au chapitre de Lausanne, d'un cens d'un muids de vin à percevoir à Vevey.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 382. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Carta a.
Nos frater Nicholaus, humilis abbas de Alta Crista, scire facimus universis quod Vullermus, filius Durete de Viviaco, vendidit capitulo Lausannensi unum modium vini albi et puri censualem ad mensuram de Viviaco, reddendum in vinea prope lo Chano /421/ de Viveis, super porcione sua. Que vinea communis est dicto Vullermo et matri sue, et est contigua vinee Petri de Turre, burgensis de Viviaco. Supradictus Vullermus promisit iamdicto capitulo se esse bonum guerentem super prefata venditione contra omnes. Apposita fuit etiam talis conditio inter iamdictos capitulum et Vullermum quod idem Vullermus debet pascere custodem dicti capituli qui custodiet dictum vinum donec idem Vullermus supradictum vinum reddiderit in expensis propriis apud Viveis, in torculari vel in dolio capituli memorati. Predicta autem vendicio facta fuit de consensu Agnetis, uxoris dicti Vuillermi, et Durete, matris eiusdem Vullermi, et Petri, filii ipsius Vullermi. Huius rei testes sunt magister G. de Burgo, R. de Vuolflens, canonici Lausannenses, P., capellanus de Viviaco, magister Andreas, decanus Sancti Hymerii, Micahel de Buirie clericus, Boemondus dictus Magnus, P. et Albertus, fratres de Salvion, Uldricus dictus Pacot, Cono, Petrus, fratres de Turre, Andreas de Macello, Bertoldus dictus de Mallie, Albertus dictus Seschauz, Umbertus Gaier, burgenses de Viviaco. Nos autem, ad preces supradictorum capituli et Vullermi, Agnetis et Petri, filii dicti Vuillermi, sigillum nostrum apposuimus in testimonium huic scripto. Datum anno Domini .M CC. quadragesimo, mense ianuario.

a En marge.


Viveis. [f. 86 v.].
Titre courant de la main L. Au haut du folio, Vi effacé, de la même main.

489.   1241 (n. st.), 17 février. — Vevey.

Charte par laquelle Rodulfus, seigneur d'Oron, notifie le compromis entre le chapitre de Lausanne et lui-même, mettant fin à leur différend au sujet de deux hommes de Vevey.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 385. — Reg. : Forel, no 1231 ; Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Omnibus presentes litteras inspecturis Rodulfus, dominus de Orons, noticiam rei geste. Noverint universi quod ego Rodulfus calumpniarer capitulo Lausannensi Andream et Iohannem, fratres de Macello, de Viviaco. Mediantibus bonis viris, de consensu /422/ Alix, uxoris mee, Vuillermi militis, Rodulfi, Amedei, Petri et Girardi, filiorum meorum, talis facta fuit compositio inter me, ex una parte, et capitulum memoratum, ex altera, quod ego omnem calumpniam sive iustam sive iniustam quam habebam in predictis fratribus Andrea et Iohanne et in eorum progenie nata et nascenda et in matre eorumdem fratrum Andree et Iohannis guerpivi et quitam clamavi in perpetuum et eciam dedi in elemosinam capitulo supradicto. Dictus vero Andreas pro guerpina et quitacione supradictis dedit mihi .XIII. libras Lausannensis monete, quas ab eodem Andrea habui et recepi. Quia vero Iohannes, filius meus, canonicus Lausannensis, erat Parisius quando facta fuit compositio supradicta, promisi fide data quod dictum Iohannem, filium meum, quam cito ad partes istas veniret, consentire a facerem guerpine et quitationi prelibatis b, et easdem ratas et firmas habere. Preterea tam ego quam Alix, uxor mea, et Vuillermus, filius meus, miles, fidem dedimus in manu sacerdotis quod predictam compositionem inviolabiliter servaremus et rogaremus episcopum Lausannensem quod secundum tenorem istius carte super predicta compositione memorato capitulo cartam daret in testimonium sigilli eiusdem episcopi munimine roboratam 1. Huius rei testes sunt magister Iacobus de Burgo, N. de Chavornai, R. de Vuolflens, P. de Sancto Martino, R. de Sancto Georgio, canonici Lausannenses, P., capellanus de Viviaco, Nicholaus, sacerdos eiusdem loci, magister Andreas, decanus Sancti Hymerii, Giraldus dictus Platars clericus, Giroldus de Corsie, Iordanus de Mura, milites c, Uldricus de Villa Nova minister, Martinus, filius Sibille, Iacobus dictus Eschiens, cives Lausannenses, Vuillermus Albus, Martinus de Macello, Uldricus Pacot, Bertoldus dictus de Mallie, Aubertus, filius Amindale, Girardus de Petra, Richos de Ponte, burgenses de Viviaco. Ego autem et predictus filius meus Vuillermus sigilla nostra apposuimus huic carte in testimonium rei geste. Actum in foro de Viviaco, anno ab incarnatione Domini .M CC. quadragesimo, tercio decimo kalendas marcii.

a Dans le ms., un tilde superflu sur c. b prelibates corr. en prelibatis. c Après milites, Aubertus filius biffé.
1 La charte de l'évêque de Lausanne relative à ce compromis n'est pas conservée. /423/

490.   1242, 5 avril. — [Lausanne.]

Vente par Thomas de Vevey au chapitre de Lausanne d'une maison sise à Vevey, construite par Amedeus Balduini, son père, et remise de la dite maison par Martinus, frère du dit Thomas, au chapitre de Lausanne, de qui Martinus la tenait.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 386. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes) ; ibid., no XXXI (daté : 1243).

Thomas de Viveis vendidit capitulo Lausannensi domum quam fecerat Amedeus Bauduini, pater suus, que domus ad ipsum Thomam iure hereditario pertinebat, que dicitur Turris, pro qua et pro platea que est ante domum capitulum ei dedit .LXXX V. libras. Et promisit dictus Thomas quod si quis impeteret capitulum super dicta platea, ipse est inde legitimus vuerenz, et inde posuit fideiussorem Martinum, fratrem suum a. Martinus dictam domum b habebat a capitulo, set eam vuerpivit in manu C., prepositi Lausannensis, ad opus capituli. Huic venditioni assensum prebuerunt dictus Martinus et uxor eiusdicti Thome et filii sui et Amedeus, frater eius, et filii sui. Actum in choro, ante sedem prepositi, anno ab incarnatione Domini .M CC XLII., crastina beati Ambrosii. Testes : C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, N. de Cha., P. de Vileta, Io. succentor, Amedeus de Bornello, R. de Ro., R. de Vuflen, Ia. de Bur., P. de Sancto Martino, canonici, Vuolmarus, Richardus de Vizi, Nantelmus de Oschie, sacerdotes, Iohannes Matricularius, Lanbersuns, Stephanus, filius Clarmonde, Albertus Bever, Andreas Pollie, Aymo Rugines, clerici, Reinaldus de Prengie miles, Iacobus li Eschiens burgensis.

a Après suum, et effacé. b Après domum, une lettre effacée.


.LXXX VII. Viveis, Crans, Crimieres.
Titre courant de la main B.

491.   [1re moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle des hommes du chapitre de Lausanne à Cremire.

Main de Cono d'Estavayer. /424/

Ce rôle, ajouté dans la marge extérieure du f. 87 r., ne contient pas d'élément de datation précise.

Ed. : Martignier, p. 388.

Apud Crimieres habemus .II. homines : Vuigerium Claudum et filium Stephani et Marietan, quos dedit nobis Galcherus, dominus de Blonai.

492.   1200 (n. st.), 26 février. — Vevey.

Concession par le chapitre de Lausanne à Uldricus, fils de Durant Gaier, d'une vigne sise à Hauteville, que Petrus Pulex tenait du chapitre et qu'il avait donnée à l'église St-Martin de Vevey, en échange de laquelle le chapitre donne au chapelain de St-Martin le cinquième de la grande dîme que perçoit Richardus.

Main A.

Ed. : Martignier, p. 388.

Canonici dederunt Udrico, filio Durant Gaier, vineam suam de Autavila quam tenebat a capitulo P. Pulex. Eamdem dedit in elemosina ecclesie beati Martini ad tercium sextarium. Et promisit eis prefatus Uldricus quod desertum illius vinee ad idem pactum plantaret. Dederunt autem sacerdoti beati Martini in canbium pro eadem vinea quintam partem magne decime quam recipit Richardus. Huic dono et cambio interfuerunt Tomas celerarius, Stephanus de Orba, Raymundus de Vu., Umbertus de Pont, Enguicius cantor, Vullermus de Escublens, tunc obedientiarius, Iohannes Scriptor, Reimundus Bauduinus, Michael de Foro, Petrus Pienichat. Acta sunt hoc donum et hoc canbium et scripta canonicorum apud Viveis, anno ab incarnatione Domini .M C XC IX., .V. kalendas marcii.

493.   [Vers 1200.] — S. l.

Rôle des biens et des redevances du chapitre de Lausanne à Crans.

Main A et adjonctions de la main C.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction. Les adjonctions peuvent être postérieures d'une dizaine d'années.

Ed. : Martignier, p. 388.

In villa de Cranz habemus ecclesiam et dominium ville a. Habemus etiam ibi .XX VII. lunagios et medietatem unius /425/ lunagii. Pro quolibet lunagio debentur nobis manaide. Pro singulis manaidis datur unus panis, una cuppa vini et unum menbrum porci. Lunagium debet .II. solidos b de plait, de quibus sex denarii sunt maioris. De supradictis manaidis debet maior habere unas. Manaide que dantur pro manso de Pin c non debent vinum. Vicedominus habet in eadem villa unum mansum qui dicitur li mas de Pin d, quod debet duo paria manaidarum, .II. cuppas vini et .III. solidos, et clausum in quo accipitur dimidium vinum e. Accipitur terragium in predicto f manso a capitulo g.
In vindemiis habemus ibi .IX. refectiones :
Primam debet maior.
Petrus de Pin cum suis cognatis unam.
Iohannes de Cruce cum suo cognato unam.
Petrus Tropeaus cum suis nepotibus unam.
Martinus Matricularius unam.
Aymo de Marterei unam.
Giroldus de Bie unam.
Petrus de Mura unam.
Lambertus cum suis fratribus unam.


Crans. [f. 87 v.]
Titre courant de la main B.

Refectio Petri de Pin constat ex .XIII. denariatis carnium, .IIII. panibus, uno sextario vini, uno capone et .IIII. cuppis avene.
Refectio Petri de Cruce est similis isti, minus tamen uno denario existente.
Refectio Petri Tropeau debet tantumdem.
Refectio Aymonis de Marterei, refectio Lamberti et refectio Petri de Moura debent .VIII. denariatas carnium, videlicet unaqueque .II. panes, .II. cuppas vini et .II. cuppas avene.
Refectio Giroldi de Biez debet .VI. denariatas carnium, duos panes, dimidium sextarium vini et .II. cuppas avene.
Martinus Matricularius pro refectione .VIII. denariatas carnium, .II. panes, .II. cuppas vini et .II. avene. /426/
Novem h columgias habemus in predicta villa. Possidentes eas isti sunt :
Petrus de Pin.
Iohannes de Cruce.
Petrus Tropeaus.
Uldricus de Vuilleau.
Villici i .II., unam Tyeberti et aliam Renuardi.
Colungiam de Marteray tenet Petrus de Mura.
Albertus Faber et Runies .I..
Matricularii .I. j.
Isti columgiarii debent adducere vasa dominorum de Lausanna a Crans et picem et debent portare les gilles quando clausum dominorum vindemiatur.
Quodlibet lunagium debet unum pondus de serclos, qui debent dolari et parari de sumptibus dominorum.
Expensa competens debet dari illis qui vadunt pro adducendis vasis.
Homines de ista villa debent peier vasa dominorum et ducere ad Rippam.
Cena vel prandium debet dari illis qui vadunt pro adducendo vino de k Silignie et de Duallie.
Dolia preparantes debent domini procurare, cui procurationi debet villicus caseum addere.
Corvaes habemus in predicta villa 1.
In receveria decime habet villicus .II. partes, terciam capitulum. Debet etiam recipere villicus terragium. In decima habet lo rediemum, in terragio nichil m.
Decima et terragium sunt dominorum ; excipitur terra de maioria.
Maioria debet n de plait unum dolium vini, et si non habuerit debet .XV. solidos : preposito .VII., vicedomino .V..
Quando o domini emunt terram vel quando liberant aliquem de Crans a mala calumpnia vel a malo dominio, villa debet eis aiuva p.
Salteriam habent illi qui dicuntur villici hereditario iure, sed maioriam non.
Hec est recognitio Petri, capellam de Crant, qui villicus est et fuit longo temporis intervallo q. /427/


.LXXX VIII. Crans
Titre courant de la main B.

Bonus Mons debet .V. solidos Gebennensium in nativitate beate Marie 1.

a + Crans adj. marg. mod. b .II. solidos adj. marg, de la main C. c L'usure du parchemin rend incertaine la lecture de Pin. d qui dicitur li mas de Pin adj. marg. de la main C. e et clausum in quo accipitur dimidium virium adj. marg. de la main C. f Après predicto, un mot biffé. g a capitulo adj. de la main C. h Novem écrit de la main C sur un mot effacé. Le ms. portait primitivement quatuor, et l'énumération s'arrêtait à Uldricus de Vuilleau. i villicis corr. en villici. j Villici .II., unam Tyeberti ... Matricularii .I. adj. marg. de la main C. k Le ms. porte d. l Après villa, deux lignes effacées. m In receveria decime... in terragio nichil adj. marg. de la main C. n debet répété et effacé. o u interl. p quando liberant aliquem ... aiuva écrit de la main C sur un passage effacé. q tervallo adj. de la main C., de même que la fin du rôle, au haut du f. 88 r. Cette fin se trouve également de la main A au haut du f. 89 r. qui faisait suite primitivement au f. 87, avant que ne fût intercalé le f. 88.
1 Le 8 septembre.

494.   1213 — Crans.

Serment prêté à Cono, prévôt de Lausanne, par des habitants de Crans d'y maintenir les droits du chapitre.

Main C.

Cet acte est ajouté dans l'intervalle qui sépare les nos 493 et 495 et dans la marge.

Ed. : Martignier, p. 391.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XIII., fecit Cono prepositus iurare apud Crans Vualcherum villicum, Petrum del Sechor, Uldricum de Vuilleal, Armannum, Stephanum Claudum, Iohannem de Cruce, Petrum de Mura et fratrem suum, Petrum Tropel et Iohannem a de Osta et alios de Crans quod recognoscerent capitulo et preposito et vicedomno sua iura et terras, et recognoverunt per iuramentum et fidelitatem ea que Petrus, sacerdos de Crans, et villicus antiquitus recognoverant b, sicut scripta sunt ante 1, et ea que secuntur 2.

a Le ms. porte Iohannes. b Après recognoverant, et ea exp.
1 Cf. supra, no 493. 2 Cf. infra, no 495. /428/

495.   [Vers 1213.] — S. l.

Rôle des biens et des redevances du chapitre de Lausanne à Crans.

Main C.

Ce rôle est vraisemblablement antérieur de peu au serment qui précède (no 494 supra).

Ed. : Martignier, p. 391.

Colungia Tyeberti de Sumbavilla debet capitulo .VIII. solidos de placito in mutatione vassalli, in quibus nihil habet prepositus, sed villicus habet quartam partem. In mutatione vero prepositi debet novo preposito .III. solidos de placito. Debet etiam .III. solidos annuos quorum .XVIII. denarii sunt villici ; alii .XVIII. sunt prepositi, pro quibus prepositus debet ei vuarentire in contamina capituli de les Cumbes a Sum lo Pra .II. posas sine terragio a.
Casale Petri de Mura, quod est inter casale villici et ecclesiam, debet novo preposito .II. solidos de placito.
Quilibet ignis debent una die in anno hominem qui fodiat in clausu dominorum, et ei debetur unus panis.
Item quilibet ignis debet vindemiatorem in eodem clauso, et ei debetur panis.
Tenementum quod habent li Pofei apud Crans debet cupam avene semel in anno, in adventu dominorum. Villici debent lectum integrum quocienscumque domini veniunt b. Habent inde a Sumba Villa un tros d'on ochi, scilicet unum iornale.
Homines de Crans habent in nemoribus dominorum lo morbos.
Si quis inciderit quercum vel ramos quercus, quod vulgari dicitur esbranchier, debet .III. solidos a la marci.
Si quis vult facere domum, debet petere nemus a villico vel a preposito, et ei debet dari.
Apes sunt c villici, nec debet sociis dividere ceram, sed debet custodire ad lumen dominorum quando veniunt in villam.
Quotquot porcos habeat homo de Crans, debet unum solum custile villico de passonajo, et si vult colligere glandem debet .II. denarios eidem. De extraneis porcis est li passonajo capituli. Ubicumque homines de Crans extra parrochiam suam coluerint terram portantes semina de Crans habet capitulum medietatem decime. /429/
Terra de Chastellion debet .VI. denarios ad conducendam navem que portat vinum dominorum.
Apud Oysins habet capitulum unum pratum pro quo debent conversi et Iohannes, homo eorum, .XVIII. denarios in festo sancti Iohannis 1 annuos.
Apud Borrai abet capitulum .II. posas terre.
Apud Venai d abet capitulum .I. posam terre.
Apud Dualie habet capitulum vineam unam a Crosa, que debet medietatem vini et duos nuntios procurare. Habet eciam ibi alia.
Hec sunt que auferuntur capitulo e :
Illi de Bougie auferunt pratum .V. carratarum et multa alia ultra illud quod habent ad censum a capitulo f.


Crans, Promentour. [f. 88 v.]
Titre courant de la main B (Crans) et de la main de Cono d’Estavayer (Promentour)

Plus quam medietas de Pellens et li apiejos s de la Dola erant capituli, que alienata sunt ab episcopo et preposito et abbacie de Bono Monte, pro quibus in mutatione abbatis debebatur episcopo mula alba, preposito singulis annis unum dolium aptatum et picatum ad ponendum vinum de clauso del Pin.
Apud Arbero solebat habere ecclesia Lausannensis .IX. columgias.

a + Contamine adj. marg. mod. b e corr. en i. c Après sunt, prep effacé. d Avenai corr. en Venai. e Hec sunt que auferuntur capitulo adj. marg. f Au bas du folio se trouve intercalé un acte qui coupe le no 495 en deux et dont on trouvera le texte sous le no 496 infra. g e corr. en i.
1 Le 27 décembre.


[Suite du f. 88 r.]

496.   1236, 12 juillet. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à P., fils du villicus de Crans, de son fief.

Main de Cono d'Estavayer. /430/

Cet acte a été transcrit par Cono d'Estavayer au bas du f. 88 r. Cf. supra, no 495, note f.

Ed. : Martignier, p. 393.

P., filius Vuoulchiis a, villici de Crant, recepit feodum suum a C., preposito Lausannensi, et fecit ei hominium ad opus sui et capituli et afidavit ei placitum : ad opus capituli dolium vini vel .XV. solidos, ad opus prepositi .VII. solidos, ad opus vicedomini .V. solidos, per Iohannem, magistrum operis, salvo iure capituli. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VI., quarto ydus iulii. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, Io. cantor, Vu., prior sancti Marii, C. de Fonz, N. de Cha., Io. succentor, P. de Vi., R. de Ro., R. de Vuul., Ame., G. de Bur., Ia. de Bur., Vu. de Gu., P. de Sancto Mar., canonici, et alii multi b.

a o adj. interl. b + Nota pro preposito adj. marg. mod.


[Suite du f. 88 v.]

497.   [1202 à 1215.] — S. l.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne notifie le compromis entre lui-même et Vuillermus de Commugny mettant fin à leur différend au sujet d'un homme de Crans.

Main C.

Cette pièce ne contient pas d'élément de datation précise. Elle est vraisemblablement contemporaine des autres actes transcrits dans le cartulaire de la main C.

Ed. : Martignier, p. 394.

Notum fieri volumus quod cum Vuillermus de Cuminie calumpniaretur Iohannem de Cruce de Crans pro homine suo, taliter est calumpnia pacificata quod dictus Vuillermus venit apud Niums et in plena parrochia guerpivit quicquid iuris vel calumpnie habebat in dicto Iohanne et heredibus suis, et ille dedit ei ... solidos ... a cupas b avene, et dictus Vuillermus promisit quod faceret laudare filium suum, quod et fecit, et filius habuit inde quosdam substulares.

a La place des chiffres a été laissée en blanc dans le ms. b s interl. /431/

498.   1217 (n. st.), 12 mars. — Lausanne.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne concède à Iacobus de Grallie, chanoine, une vigne sise à Crans.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 394.

Notum fieri volumus quod capitulum Lausannense concessit Iacobo de Crallie, canonico Lausannensi, quamdam vineam, clausum scilicet a, apud Crans, in qua quilibet ingnis de villa debet una die in anno unum hominem qui fodiat, et ei debetur unus panis. Item quilibet ingnis b debet unum c vindemiatorem in eodem clauso d, et ei debetur unus panis. Actum est hoc in capitulo Lausannensi, anno ab incarnatione Domini .M CC XVI., in festo sancti Gregorii. Testes : B. episcopus, C. prepositus, Vu. thesaurarius e, A., prior sancti Marii, magister Gal., P. Chenuns, Iosep, sacerdotes, G. Carbo f, Ni. de Cavornai, Ni. de Vuillens, diaconi, C. de Fonz, magister Alanus g, P. de Vileta, Vu. de Grancon, Amedeus, R. de Roveno, subdiaconi, canonici Lausannenses. Pro qua dictus Iacobus debet reddere cuilibet canonico qui erit in anniversario regis Rolufi 1 vel qui ea die interfuerit matutinis dimidiam cuppam vini.

a clausum scilicet adj. interl. ; le ms. porte causum, précédé de vel effacé ; après scilicet, quam effacé. b quilibet ingnis répété et exp. c Le ms. porte vinum. d l adj. interl. e h interl. f G. Carbo adj. interl. g magister Alanus adj. interl.
1 Le 6 septembre, anniversaire de Rodolphe III. Cf. infra, no 905 j, et M.D.S.R., t. XVIII, p. 181.

499.   1236, 1er juillet. — Lausanne.

Accord entre le chapitre de Lausanne et Vuichardus, chapelain de Promenthoux, fixant les revenus du dit chapelain, jugés insuffisants par les enquêteurs délégués par Iohannes, archevêque de Vienne, légat pontifical.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 395. — Reg. : Rég. genev., no 697.

Dominus Iohannes, archiepiscopus Viennensis, apostolice sedis legatus, dedit in mandatis magistro Vu. d'Orses et P. a Murer, canonico Gebennensi, quod ipsi ecclesias episcopatus Gebennensis circuirent, et si invenirent in aliquo loco capellanias parvas, /432/ ipsas autoritate legati meliorarent. Ipsi vero citaverunt capitulum Lausannense pro ecclesia de Promentour. Capitulum misit ad diem Ia. de Burgo et P. de Sancto Martino, canonicos Lausannenses, qui ita com capellano convenerunt quod capellanus, Vuichardus nomine, Lausannam veniret et capitulum bene com eo concordaret. Qui venit Lausannam et recognovit quod ad capellaniam antiquam spectabant medietas b oblationum et elemosinarum et decima nascencium tota et candele preterquam in Nativitate Domini 1 et in festo sancti Stephani 2 et in Purificatione 3 et in festo Omnium Sanctorum 4, tunc per medium dividebantur. Decima spectabat ad personatum tota. Ipse vero habebat a capitulo personatum ad censum pro .LX. solidis, et ita convenerunt ipse et capitulum quod in vita sua dedit ei capitulum personatum ad censum pro .XL. solidis, et ipse pro bona habuit capellaniam. Sed si episcopus Gebennensis vel nuncii legati istut non acceptarent, esset sicut prius. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VI., in octava beati Iohannis Bautiste. Testes : C. prepositus, Io. cantor, G. sacrista, Io. succentor, Al. de No. Cas., R. de Ro., G. de Burgo, Vu. de Gu., Vu. de Gru. et Amedeus.

a P. adj. interl. b s adj. interl.
1 Le 25 décembre. 2 Le 26 décembre. 3 Le 2 février. 4 Le 1er novembre.


.LXXX VIIII. Leges.
Titre courant de la main B. Au haut du folio, de la main A, se trouve la fin du no 493 supra. Cf. no 493, note q.

500.   [Début du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne à Chavornay.

Main de Cono d'Estavayer (i. d.).

Les redevances énumérées dans ce rôle se retrouvent également dans un rôle qui, bien que non daté, peut être attribué au début du XIIIe siècle. Cf. infra, no 505. Vers 1228, ce sont les fils de Cicardus de Chavornay qui, avec son neveu Uldricus, paient la redevance de cinq sous. Cf. supra, no 270.

Ed. : Martignier, p. 396. /433/

Cicardus, miles de Chavornai, et Uldricus, nepos suus a, debent .V. solidos annuatim in festivitate ... b.
Guido de Gumuens .X. solidos pro terra quam habet a Chavornai a capitulo.

a Le ms. porte suuus. b Le nom du saint a été effacé dans le ms.

501.   [Vers 1200.] — S. l.

Règlement concernant la perception et le partage des profits de justice et d'autres redevances dans les possessions du chapitre de Lausanne.

Main A, deux adjonctions de la main B (i. d.) et deux adjonctions de la main C.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction. Les adjonctions de la main C peuvent être postérieures d'une dizaine d'années. Les autres adjonctions ne peuvent pas être datées avec précision.

Ed. : Martignier, p. 396.

Leges de Alba Aqua et de Rota en Ogo et de Donno Martino et de Essertines et de Tolochina et Sancto Prothasio et de Cranz : sunt capituli due partes et tercia pars prepositi vel obedienciariorum a qui habent a preposito et villici nostri .VI. denarii.
In hiis supradictis curiis habent obedienciarii avenam, vel prepositus, scilicet unam cuppam ab illis qui possibilitatem habent.
Ceteri villani nostri debent servire preposito, non coacti, sed gratia, vel de pane vel de vino vel de avena vel de aliqua re, et propter hoc debet eis valere et eos iuvare b.
In predictis curiis habet prepositus semel in anno unam procurationem.
Exactiones et enormitates obedienciariorum et villicorum debet prepositus emendare et eorum defectum supplere.
Item prepositus et etiam canonicus vel canonici, quando vadunt pro negociis villarum nostrarum, habent ibi procurationes.
Prepositus vel obedienciarius habet terciam partem legum et talliarum apud Albam Aquam. Cetera sunt capituli.
De obedienciis facta est mutacio per assensum prepositi et capituli, sicut alibi scriptum est et sigillatum c 1.
Apud Rotam in Ogo habet terciam partem legum et .III. solidos pro decursu aquarum et de .XX. et .I. solidis terciam partem d. /434/
Apud Donnum Martinum terciam partem legum et talliarum et a singulis domibus cuppam avene, si dare potest, et terciam partem placiti maiorie et unum feodum maioris.
Apud Essertines terciam partem legum et talliarum in antiquis possessionibus et a singulis domibus cuppam avene, si dari potest, et tenementum Vullermi Famelon.
Apud Tolochina terciam partem legum et .V. solidos de tallia et .V. solidos de placito maiorie et tenementum Divinatoris e.


Leges, duella. [f. 89 v.]
Titre courant de la main B.

Apud Sanctum Prothasium habet vicedominus terciam partem legum et feodum unum et maior .VI. denarios.
Apud Cranz habet vicedominus terciam partem legum et mansum de Pin et .V. solidos in placito maiorie et prepositus .VII. et capitulum dolium vini vel .XV. solidos.
Apud Viviacum habet obedienciarius placitum suum post placitum capituli in concessionibus possessionum nostrarum.
In omnibus nostris extra hanc villam manentibus qui pro furto capiuntur in hac villa habet prepositus f terciam partem legum et capitulum duas g, quod tenet ab episcopo.
In concessionibus possessionum nostrarum post placitum capituli placitum suum ad arbitrium capituli, si gravis voluerit esse. Si homines nostri serviunt preposito in aliquo spontanei et sine coactione, placet capitulo.
In nullo hominum nostrorum habet gerbariam familia sua.
In antiquis curiis habet procurationem semel in anno, si necesse fuerit eum illuc ire pro negocio capituli. Hoc autem incumbit honus preposito quod negocia ecclesie que per celerarium vel per obedienciarium tractari non possunt debet tractare cum consilio capituli h.
In proventibus duellorum habet medietatem.
De omnibus obedientiis tenet tantum in manu sua obedientiam de Donmartin et de Tholochina i. Alias debet dare consilio capituli.

a obedienciriarum corr. en obedienciariorum. b Après iuvare, deux /435/ lignes effacées. c De obedienciis facta est mutacio ... sigillatum adj. marg. de la main B (i. d.). d et de .XX. et .I. solidis terciam partem adj. de la main C. e Au bas du folio, essai de plume : do. f habet prepositus adj. marg. de la main B (i. d.). g s interl. h Après capituli, deux lignes effacées ; + Nota adj. marg. mod. i et de Tholochina adj. marg, de la main C.
1 Cf. infra, no 510.

502.   1210, 18 octobre. — [Lausanne.]

Charte par laquelle Rogerus, évêque, et le chapitre de Lausanne fondent et dotent l'office de sous-chantre du chapitre de Lausanne.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 399. — Reg. : Hidber, nos 3023 et 3217 ; Forel, no 829.

Carta a.
Notum fieri volumus quod Rogerus b, Lausannensis episcopus, Cono c prepositus, Bertoldus d thesaurarius, Aymo cantor totumque capitulum Lausannense in ecclesia Lausannensi constituerunt succentoriam in perpetuum. Et dedit episcopus ad hoc de bonis ad mensam suam pertinentibus .I. modium frumenti in decima de Chavornai, capitulum vero clausum de Maisirie, cantor, de consilio capituli, .XL. solidos, .XX. super id quod habet apud Sanctum Germanum et alios .XX. super decimam suam de Chavornai. Debet autem cantor cum consilio capituli eligere ydoneum e succentorem et capitulo instituendum representare. Actum est hoc anno incarnationis dominice .M CC X., .XV. kalendas novembris.

a En marge ; + Cantoria et succentoria adj. mod. en tête, à l'encre rouge. b ogerus adj. interl. c Cono adj. interl. sur C. d Bertoldus adj. interl. sur B. e ydoneum adj. interl.

503.   1216, 23 septembre. — Lausanne.

Accord entre le chapitre de Lausanne et Radulfus de Fruence, chantre, fixant le mode de désignation du sous-chantre.

Main G.

Cette pièce est intercalée entre les nos 502 et 504. A l'exception des premiers mots, elle se trouve sur un petit rectangle de parchemin, intercalé entre les f. 89 et 90.

Ed. : Martignier, p. 400. — Reg. : Hidber, no 3217.

Post hec vero, Radulfo de Fru. /436/


[f. 89 (2) r.]
Sur ce petit rectangle de parchemein, dont le verso est blanc, cf. la note en tête du no 503.

facto cantore, contencio fuit inter eum et capitulum super eo quod superius dictum est 1, et ita fuit sedata quod cantor representaret capitulo, sicut superius dictum est, ydoneum succentorem, et loco illorum .XL. solidorum de quibus mencio facta est, assignavit decimam frumenti quam habet ad Sanctum Germanum, et dominus episcopus modium avene in decima episcopi apud Chavornay. Auctum est hoc Lausanne, in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XVI., nono kalendas octobris. Huic concordie interfuerunt B. episcopus, C. prepositus, Rogerus quondam episcopus a, Vu. thesaurarius, R. cantor, Tho. de Cossonai, magister Galters, Petrus Che., G. Carbo, Ni. de Chavornay, Ni. de Vuillens, Uldricus de Vanel, Iacobus de Albona b, magister Alanus, Albertus de Novo Castro, Vu. de Grancon, P. de Vileta, Iacobus de Grallie.

a Après episcopus, Tho. de biffé. b Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., Iacobus de Albona se trouve après Iacobus de Grallie.
1 Cf. supra, no 502.


[f. 89 (2) v.] Feuillet blanc.
[suite du f. 89 v.]

504.   1210, 18 octobre. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à divers prêtres de bénéfices.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 400.

Eadem die 1 dedit capitulum Giroldo Carboni decimam quam Enguicius Cantor habebat a capitulo apud Puliacum.
Dedit eciam Eymerico clerico .X. solidos censuales apud Leisnuerre. /437/
Dedit eciam Iacobo Ponci .XX. solidos censuales in ecclesia de Sisilli.
Et dedit Umberto, clerico de sancto Paulo, .XII. solidos censuales en Chalcrues donec ei conferat maius beneficium.
Et dedit Iohanni, filio magistri operis, .XX. solidos censuales in ecclesia de Orba et de Binvilar a donec ei maius beneficium conferat.

a Par suite de l'usure du parchemin, la lecture Binvilar n'est pas certaine.
1 Eadem die se rapporte au no 502 supra. Le no 503 a été intercalé après coup.


LXXXX. Census.
Titre courant de la main B.

505.   [Après 1202.] — S. l.

Rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne, rangées par ordre chronologique.

Main A, une adjonction de la main B (i. d.) et deux adjonctions de la main C.

Ce rôle, qui fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, est postérieur, mais de peu seulement, à l'élection de Cono d'Estavayer comme prévôt de Lausanne. Les adjonctions de la main C peuvent être postérieures d'une dizaine d'années. L'autre adjonction ne peut pas être datée avec précision. Des adjonctions probables, antérieures à la transcription dans le cartulaire, altèrent l'ordre chronologique, surtout vers la fin.

Ed. : Martignier, p. 401.

24 décembre.
In vigilia Natalis Domini habet capitulum Lausannense .XV. solidos pro terra de Avernie et .III. solidos de molendino de Pullie.

30 novembre.
In festo beati Andree habet .XX. solidos, .I. modium frumenti et .XXX. palaes pro ecclesia de Ivonant.

26 décembre.
In festo sancti Stephani .XII. solidos, .X. cuppas frumenti, .VI. sextaria vini pro manso de Broete, quod est a Runens, /438/ et .VI. sextaria albi vini in vinea Bonerii apud sanctum Laurentium, de elemosina magistri Richardi, et .V. solidos de elemosina Christine de Escublens, quos debent sui rustici de Treges, que est vicina Orbe, et .XIX. denarios de elemosina Clarmunde super terram de Goleta, quos debet Girardus, burgensis de Burgo, et .XX. solidos de ecclesia de Granges a.

6 janvier.
In Epiphania Domini .XIII. solidos et modium frumenti et .VIII. sextaria vini pro ecclesia et decima de Danaisie.

21 janvier.
In festo sancte Agnetis .X. solidos quos debet abacia de Tela b.

22 janvier.
In festo sancti Vincentii .XVII. solidos quos debet ecclesia de Donmartin et decima de Vuarnerens.

2 février.
In Purificatione sancte Marie .XV. solidos pro ecclesia Sancti Prothasii c.

22 février.
In catedra sancti Petri .X. solidos pro anniversario Uldrici de Fonz thesaurarii, quos debet de decima de Ivonant, et alios .V. ad Pinetum, de anniversario Cononis Bozon canonici, et alios .III. de elemosina Vu. de Vuolflens, quos debet quoddam lunagium apud Brunens d.

7e dimanche avant Pâques.
Dominica qua cantatur : «Esto mihi» .XII. solidos et .X. cuppas frumenti et .VI. sextaria vini de elemosina Vuitelmi, quos debet terra de Betusie.

25 mars.
In Adnnunciatione beate Marie .L. solidos de ecclesia de Crissie et .X. solidos de ecclesia de Essertines e.

Dimanche des Rameaux.
In Ramis Palmarum .X. solidos quos debet ecclesia et decima de Vilar le Conte, et duo mansi qui iacent apud Capellam Vualdanam. Debentur eciam eadem die .V. solidi apud Corevont, quos debet Uldricus Faber f. /439/

Pâques.
In Pascha .XXX IIII. solidos quos debet ecclesia de Balmes pro ecclesia de Orba


Census. [f. 90 v.]
Titre courant de la main B.

et pro ecclesia de Binvilar et paratis g earumdem ecclesiarum et ecclesie Balmensis. Eadem die .X. solidos pro terris de Escublens quas tenet canonicus. Eadem die .XX. solidos pro ecclesia de Chavornai et .X. pro ecclesia de Baioes. Eadem die debet Uldricus de Lora nobis .XIIII. denarios pro casali quod possidet in Civitate, et filius Odonis .XII. denarios pro alio casali. Qui possidet casale Petri Bauduini alios .XII. denarios. Qui possidet casale Bosonis in Palude .III. solidos et .VI. denarios. In Burgo, qui possidet casale Vullerme, filie Bosonis Divitis, .XII. denarios. Qui possidet casale Vuiberti Morestini .II. solidos. Qui possidet casale Vullermi et Cononis, filiorum Amaldrici Botelli, .XVIII. denarios.

14 avril.
In festo Tyburcii et Valeriani .XII. solidos pro terra que iacet inter Venopiam et Albonam.

Ascension.
In die Ascensionis .V. solidos pro terra de Vilar Frelon, quos debet abacia de Lacu, et .IIII. solidos pro manso de Corsales, quos debent heredes Giroldi Cochon.

Pentecôte.
In Pentecosten debent nobis heredes Bovonis Divitis .XII. solidos, .I. modium frumenti, .VI. sextaria vini pro manso qui iacet ad Crissie et pro vinea que iacet ad Palaieres.

Octave de la Pentecôte.
In octabis Pentecostes .X. solidos pro decimis que iacent in Lausnotro et Champlone.

5 juin.
In anniversario Alberti Carbonis 1 .XII. solidos et .I. modium frumenti et .VI. sextaria vini, que debent heredes eius pro /440/ plantata que est apud Eschisiacum, quam dedit nobis ipse Albertus Carbo et Trutilia, uxor sua.

8 septembre.
In nativitate beate Marie debent domini de Estavaiez .V. solidos pro dominio de Berlens h. .IIII. solidos quos debet Evrardus de Berchie pro terra de Donmartin.

16 juin.
In festo sanctorum Ferreoli et Ferrucii .X. solidos de ecclesia de Tolochina.

24 juin.
In festo beati Iohannis Baptiste .XX. solidos de ecclesia de Granges, .VIII. solidos et .X. cuppas frumenti et .VI. sextaria vini, que debebat Arnoldus pro terris et decimis quas habebat a capitulo, et .II. solidos de elemosina Pagani, patris sui, et Nicholai, filii sui, quos debet casale quod tenet Cristina de Crissie, et .XII. denarios, quos debet terra de Preverenges pro anima Alberti Chainun, et .VI. denarios pro anima Augustini, filii sui, quos debet casale


LXXXX I. Census.
Titre courant de la main B.

magistri Wuiberti. Eadem die .XXV. i solidos de ecclesia de Dallens.

29 juin.
In festo sancti Petri debet sacerdos eiusdem ecclesie .IIII. cuppas frumenti, .II. sextaria vini et duos arietes.

22 juillet.
In festo sancte Marie Magdalene .XX. solidos de ecclesia de Chavornai.

5 août.
In anniversario magistri Andree 2 .V. solidos pro hereditate et allodio suo, de quibus solvit .II. solidos domus sancti Marii j ; habet enim proinde vineam unam apud Paludem, que vocatur Longimala ; et Giroldus de Donnomartin .XII. denarios pro vinea de Montauter, et Aymo Pistor .XII. pro terra de Banpasserin, et Dalmacius .XII. pro terris et domibus quas habet in Foro. /441/

30 juin.
Bertoldus Pistor debet nobis .VI. denarios et Giroldus de Donno Martino totidem supra casale quod dedit nobis Beatrix, uxor Arnoldi, reddendos pridie kalendas iulii k.

14 août.
In vigilia Assumptionis .XII. solidos de anniversario Pagani Rufi 3 de Viveis de Lustri l.

18 août.
In anniversario Vullermi Carbonis 4 .V. solidos, quos debet vinea sub torculari de Eschisie.

27 août.
In aniversario Amedei episcopi 5 .XX. solidos de ecclesia de Ursins. Cichardus et Uldricus, nepos suus, milites de Chavornai, .V. solidos pro terris quas tenent a capitulo. Terre ille sunt quicquid habent apud Chavornai m. Vullermus de Asnens .IIII. solidos et heres Iotfridi .XII. denarios.

8 septembre.
In nativitate sancte Marie .XII. solidos et .I. modium frumenti pro terra quam tenent filii Giroldi Cochun apud Runens. Item .III. solidos et unam libram piperis, quos debet domus de Montpreveiro reddere nobis. Quos cum libra piperis dedit nobis Albertus Carbo super allodium quod habebat in eadem villa. Guido de Gumuens et Vullermus, frater suus, .X. solidos.

31 octobre.
In anniversario Martine 6 .V. solidos quos debet vinea sub torculari de Eschisie. In vigilia Omnium Sanctorum .XII. solidos, .I. modium frumenti, .VI. sextaria vini, que debet ecclesia sancti Marii pro ipsa et vineis et terris quas tenet a capitulo n.

1er novembre.
In die .XX. solidos de ecclesia de Granges.

8 novembre.
In octava Omnium Sanctorum .XV. solidos apud Vilar Tiecelin.

11 novembre.
In festo sancti Martini .XV. solidos, quos debet maior de Donnomartino pro uno manso qui iacet in eadem villa.

14 novembre.
In anniversario Papie 7 .V. solidos, quos debet vinea de Rippa. /442/


Census. [f. 91 v.]
Titre courant de la main B.

30 novembre.
In festo sancti Andree .XII. solidos, .I. modium frumenti, VI. sextaria vini, que debet terra de Cors.

6 décembre.
In festo sancti Nicholai .XX. solidos de ecclesia de Rota en Ogo.

8 septembre.
Item .XX. solidos in nativitate beate Marie.

23 mars.
Item in anniversario Vullermi de Orsenens 8 .X. solidos. Preterea ecclesia de Sisili .XX. solidos 9. Apud Chauchinie .XX IIII. solidos. Apud Vuarens .XX. solidos. Apud Salins .IIII. libras Stephanensium.

Pentecôte.
1er août.

Cono prepositus debet pro ecclesia de o Bollo .XXX. solidos ad Pentecosten, et totidem ad Vincula sancti Petri.

1er novembre.
In festo Omnium Sanctorum debet nobis Stephanus de Cosnai .III. solidos.

24 décembre.
Lambertus de Penta, Achers, Uldricus Bovers, Adzos de Iauno, Bertrant debent de casalibus suis .III. solidos et dimidium et Uldricus Marchiant .XII. denarios. Casale Philippi de Gumuens .III. solidos et casale Amiconis .XVIII. denarios et Engalmars .XII. in vigilia Natalis Domini. Eadem die debet Marchisia .XX. denarios.

27 décembre.
Aymo abbas .XVI. denarios in nativitate beati Iohannis et Emma p .XII. denarios pro casalibus que habent a capitulo.

Veille de Pâques.
Petrus, villicus de Vuolflens la Vila, debet .XII. denarios in vigilia Pasche pro casali quod tenet a capitulo, quod iacet iuxta domum Thome celerarii. /443/

Mercredi des Cendres.
In capite Ieiunii debet Cono prepositus .V. solidos censuales pro Michaele et Petro, fratribus de Troiterens, quos Torens de Montsalvain dedit capitulo Lausannensi pro emendatione eorum que Vu., frater eius, abstulerat predicto capitulo.

Jeudi Saint.
Casale de Palaieres debet nobis unum sextarium vini in Cena Domini, pro quo habet vineam apud Chanblandes.

Veille de Pâques.
In vigilia Pasche debet nobis Garnerus de Maisirie .VI. denarios censuales de casali. Inde est ... q

24 juin.
Aventura r debet eciam nobis .XII. denarios censuales in festo beati Iohannis Baptiste pro domo quam possidet a la Palu, quos dedit nobis Iohannes Pilet pro Oudebor, uxore sua.


LXXXX II. Census.
Titre courant de la main B.

26 décembre et Pâques.
In natali beati Stephani debet nobis Vu., sacerdos sancti Stephani, pro ipsa ecclesia, que nostra est, .II. solidos censuales et pro domibus s Prati, que spectant t ad capellaniam sancte Crucis, .II. solidos in Pascha, quod factum fuit consensu duorum vel trium, non consensu capituli, quod factum ratum potest esse dum Vu. sacerdos vivet, sed defuncto eo expirabit, et predicte domus Prati ad capellaniam sancte Crucis libere revertentur.
Emmo, canonicus de Saices et sacrista Lausannensis, dedit nobis .VIII. solidos ultra Venopiam, quorum .III. solidos debet Gallia de Vuolflens et Iacobus sacerdos, filius suus ; alios .III. solidos debet David de Jolens pro terra de Vallibus, et Vullermus de Chinie .XII. denarios ; et aliorum .XII. denariorum debet Stephanus Forners .VIII. denarios et Giroldus Colluns .IIII. denarios pro quodam casali, quod casale aufert uxor Raymundi Pinguis de Vuolflens.
Uldricus de Lora dedit nobis pro anima filii sui Umberti quoddam /444/ casale quod tenebat a capitulo, quod iacet ante portam sancti Laurentii, laudante filio suo Vu. milite.
Tiebertus matricularius dedit nobis post obitum suum .III. solidos et matriculariis .XII. denarios. .II. solidos assignavit reddendos super vineam suam de Palaieres, que est de allodio suo, et alios .II. supra vineam de Chastanereia, que fuit Borchardi Dagelin. Idem Tiebertus debet nobis .VI. denarios supra casale de Strata, quod concessimus ei tantummodo in vita sua.

15 août.
Bonet de Sancto Sinphoriano debet duos solidos censuales in Assumptione beate Marie.

a + Prior adj. marg. mod. b + Abbacia de Thela debet .X. solidos adj. marg. mod. à l'encre rouge. c Après Prothasii, et .X. solidos pro ecclesia de Bollo effacé. d Bunens corr. en Brunens. e + Prior adj. marg. mod. f Après Faber, et .XV. solidi de Avernie effacé. g pratis corr. en paratis de la main C. h Après Berlens, In dedicatione ecclesie .XX. solidos de... effacé. i .XII. corr. en .XXV.. j + Prior adj. marg. mod. k iunii corr. en iulii. l Après Lustri, In die .XX. solidos de ecclesia de Bollo effacé. m Terre ille ... Chavornai adj. marg. de la main B (i. d.). n + Prior adj. marg. mod. o Cono prepositus ... de adj. de la main C sur passage effacé. p Emmo corr. en Emma. q In vigilia ... Inde est biffé ; après est, une ligne effacée. r Aventura adj. de la main C sur un mot effacé. s domibus répété. t Le ms. porte spectat.
1 Cf. infra, no 905 g. 2 Cf. infra, no 905 i. 3 Cf. infra, no 905 i. 4 Cf. infra, no 905 i et M.D.S.R., t. XVIII, p. 174. 5 Cf. infra, no 905 i et M.D.S.R., t. XVIII, p. 176. 6 Cf. infra, no 905 k. 7 Cf. infra, no 905 l. 8 Cf. infra, no 905 d et M.D.S.R., t. XVIII, p. 125, où cet anniversaire est inscrit à la date du 24 mars. 9 Preterea ... solidos : Ed. : Zeerleder, t. I, no 51.

506.   [Avant 1185, 25 juillet.] — S. l.

Règlement concernant l'office de sacristain du chapitre de Lausanne.

Main A et une adjonction de la main C.

Ce règlement est antérieur à la mort d'Arducius, évêque de Genève. La transcription dans le cartulaire a été faite vers 1202. L'adjonction de la main C peut être postérieure d'une dizaine d'années à cette date.

Ed. : Martignier, p. 408.

Notandum quod sacrista debet cuilibet canonicorum ter in anno dare .III. candelas, scilicet in Nativitate Domini 1, in dedicatione ecclesie 2 et in nativitate beate Virginis Marie 3. Ista que hic continentur audivi ab Arducio, episcopo Gebennensi /445/ et preposito nostro, et G. Carbone et Petro Bovone dapifero et Petro Armant celerario et Vuiberto celerario et a Vullermo de Orsenens dapifero et a Petro, priore sancti Marii, et a multis aliis.
In vigilia Pasche debet propinare sacrista canonicis et aliis clericis de choro post conpletione. Debet etiam hoc a facere in vigilia Ascensionis et Pentecostes


Recognitiones. [f. 92 v.]
Titre courant de la main B.

et beati Iohannis Baptiste 4 et in vigilia Assumptionis beate Marie 5. Tunc debet etiam ecclesiam sternere iuncis b.

a Peut-être y a-t-il un mot entre hoc et facere. L'usure du parchemin ne permet pas une lecture certaine. b Tunc debet ... iuncis adj. interl. de la main C.
1 Le 25 décembre. 2 Le 20 octobre. 3 Le 8 septembre. 4 Le 23 juin. 5 Le 14 août.

507.   [Avant 1185, 25 juillet.] — S. l.

Règlement concernant les chapelains de Pully et de Vidy.

Main A.

Ce règlement paraît contemporain du règlement no 506 supra.

Ed. : Martignier, p. 408.

Capellanus de Pullie et de a Vinzi debent quinquies in anno ferre capsam ; isti duo et alii .X. qui intersunt consecrationi crismatis ex debito, ex antiqua consuetudine sunt liberi a collecta episcopi et ab omni alia exactione.

a de adj. interl. de la main C.

508.   [Avant 1185, 25 juillet.] — S.l.

Règlement concernant l'évêque de Lausanne dans ses rapports avec le chapitre.

Main A et une adjonction de la main de Cono d'Estavayer.

Ce règlement paraît contemporain du règlement no 506 supra. L'adjonction de Cono d'Estavayer, postérieure, ne peut être datée avec précision.

Ed. : Martignier, p. 409 ; M.D.S.R., t. VII, p. 11. — Trad. : Bridel I, t. 12, f. b 6 ; Bridel II, t. 4, p. 62 ; Bridel III, t. 3, p. 25 ; Bridel IV, t. 3, p. 19 ; Verdeil I, p. 95 ; Verdeil II, p. 81 ; Mémorial de Fribourg, /446/ t. I, p. 137 ; Ibid., t. V, p. 414 ; Migne, P.L., t. 188, col. 1286. — Reg. : Hidber, no 2936 (daté : 1206 ?) ; Forel, no 520 (daté : circa 1145).

Quocienscumque dominus episcopus celebrat divina in maiori altari, capellanus, diaconi, subdiaconi et matricularii sibi astantes et servientes debent ea die secum manducare a.
Secunda feria Pasche debet episcopus procurare canonicos et omnes clericos chorum frequentantes et familiam canonicorum. Oblationes que fiunt episcopo in consecrationibus quas facit in sua diocesi et etiam ubicumque divina celebrat sunt canonicorum secum equitantium preter ceram et candelas, que sua sunt, et annonam, que est b matriculariorum ; panis etiam excipitur, ova, caseus, canapus ; que excepta sunt custodum c. Capellanus suus debet habere duo manutergia d.
Oblationes que fiunt episcopo post consecrationem suam, scilicet quando noviter assumitur in episcopum, in priori missa quam celebrat sunt canonicorum.

a + Debet episcopus adj. marg. mod. b est répété. c + Episcopus adj. marg. mod. d Capellanus suus ... manutergia adj. marg. de la main de Cono d'Estavayer.

509.   [Avant 1185, 25 juillet.] — S. l.

Règlement concernant les domestiques du chapitre de Lausanne.

Main A.

Ce règlement paraît contemporain du règlement no 506 supra.

Ed. : Martignier, p. 409 ; M.D.S.R., t. VII, p. 11. — Trad. : Bridel I, t. 12, f. b 6 ; Bridel II, t. 4, p. 63 ; Bridel III, t. 3, p. 26 ; Bridel IV, t. 3, p. 19 ; Verdeil I, p. 96 ; Verdeil II, p. 81 ; Mémorial de Fribourg, t. I, p. 138 ; Ibid., t. V, p. 415 ; Migne, P. L., t. 188, col. 1287. — Reg. : Hidber, no 2936 (daté : 1206 ?) ; Forel, no 520 (daté : circa 1145).

Servientes canonicorum legem persolvere non tenentur nisi dominis, quamvis grande scelus perpetraverint et enorme a. Item familia capituli b que prebendam recipit legem pro aliquo excessu cuiquam nisi tantum capitulo dare debet.

a + Episcopus adj. marg. mod. b a adj. interl.

510.   [Avant 1185, 25 juillet.] — S. l.

Règlement concernant les profits de justice du chapitre de Lausanne.

Main A et une adjonction de la main de Cono d'Estavayer. /447/

Ce règlement paraît contemporain du règlement no 506 supra. L'adjonction de Cono d'Estavayer, postérieure, ne peut être datée avec précision.

Ed. : Martignier, p. 409 ; M.D.S.R., t. VII, p. 12 (le 1er et le 3e paragraphe seulement). — Trad. : Bridel I, t. 12, f. b 6 (abrégé) ; Bridel II, t. 4, p. 63 (id.) ; Bridel III, t. 3, p. 26 (id.) ; Bridel IV, t. 3, p. 20 (id.) ; Verdeil I, p. 96 (id.) ; Verdeil II, p. 81 (id.) ; Mémorial de Fribourg, t. I, p. 138 (id.) ; Ibid., t. V, p. 415 (id.) ; Migne, P.L., t. 188, col. 1287. — Reg. : Hidber, no 2936 (daté : 1206 ?) ; Forel, no 520 (daté : circa 1145).

Item tercia pars legis hominum nostrorum qui capiuntur in hac villa pro furto est a prepositi et capituli due partes.
Leges et placita de Masirie et de Jotens b et de Crissie c et de d Dallens et de Vuarens, de Runens, de Prillie e, de Espaningio f, de Charlie, de Romaneaus, de Quintinie g, de Biez, de Cors, de Jolens h, de Chanblandes i et de Eschisie sunt capituli due partes et prepositi tercia et de omnibus hominibus capituli j prepositus habet post k capitulum placitum ad libitum capituli et dapifer et celerarius l.
Duella debent fieri in presentia prepositi. Latrones m debent iudicari in capitulo. Dampnatio spectat n ad prepositum. Media pars legum duellorum est o prepositi p.

a Après est, capituli biffé. b de Masirie et de Jotens récrit, peut-être de la main A, sur un passage effacé. c de Cri récrit d'une main non identifiable pour rendre lisible un passage effacé par suite de l'usure du parchemin. d et de récrit ut supra. e de Runens, de Pri récrit ut supra. f de Es récrit ut supra. g de Romaneaus, de Quin récrit ut supra. h Jolens récrit ut supra. i Chanblan récrit ut supra. j due partes et prepositi ... capituli adj. marg. de la main de Cono d'Estavayer. k prepositus habet post récrit ut supra. l ad libitum capituli et dapifer et ce récrit ut supra. m fieri in presentia prepositi. Latrones récrit ut supra. n iudicari in capitulo. Dampnatio spectat récrit ut supra. o media pars duellorum est récrit ut supra. p Le ms. porte positi.


.LXXXX III. Recognitiones.
Titre courant de la main B.

511.   [Avant 1185, 25 juillet.] — S. l.

Rôle des revenus du chapelain de l'autel de la Ste-Croix de l'église Notre-Dame de Lausanne.

Main A et deux adjonctions de la main C. /448/

Ce rôle paraît contemporain du règlement no 506 supra. Les adjonctions, de la main C, peuvent être datées des environs de 1210.

Ed. : Martignier, p. 410.

Capellania sancte Crucis talis est :
Tercia pars oblationum et confessionum a est capellani ; in testamentis .XII. denarii tantum et a .XII. denariis inferius totum et .IIII. denarii b de pueris.
In presbiteratis c et receptionibus non debet capellanus comedere sine matriculario in parrochia sua d.

a o adj. interl. b et a .XII. denariis ... .IIII. denarii récrit de la main C sur un passage effacé. c prebisteratis corr. en presbiteratis. d in parrochia sua adj. de la main C.

512.   [Avant 1185, 25 juillet.] — S. l.

Rôle des revenus du chapelain de l'église St-Pierre de Lausanne.

Main A.

Ce rôle paraît contemporain du règlement no 506 supra.

Ed. : Martignier, p. 410.

Capellanus sancti Petri habet per totum terciam partem. Tamen, in festo Apostolorum 1, debet nobis .IIII. cuppas frumenti, .II. sextaria vini et .II. arietes.

1 Le 1er mai.

513.   [Vers 1200.] — S. l.

Charte par laquelle Petrus d'Echandens, chanoine et maior de Lausanne, reconnaît que ni lui, ni Emmo, son père, n'ont perçu d'amendes d'hommes du chapitre de Lausanne.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 410.

Sciant quorum interest scire quod donnus Petrus de Eschandens, canonicus noster et maior Lausannensis, iuratus dixit quod non habuit nec recepit legem ab hominibus capituli. Idem Petrus iuratus dixit quod pater suus Emmo, qui villicus extitit octoginta annis et eo amplius, recognovit ei multociens quod nunquam recepit et nunquam habuit legem ab hominibus capituli. /449/ Et sciendum quod predictus Petrus tenuit maioriam .XXX. annis et eo amplius a.

a + Episcopus adj. marg. mod.

514.   [Vers 1200.] — S. l.

Règlement concernant les chanoines de St-Maire dans leurs rapports avec le chapitre de Notre-Dame de Lausanne.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction.

Ed. : Martignier, p. 411.

Ecclesia sancti Marii habet in maiori ecclesia Lausannensi prebendam. Item prebendam defuncti canonici debet habere usque ad anniversarium, et propter hoc tenentur facere canonici sancti Marii tricenarium a et qualibet secunda feria debent in conventu celebrare missam pro fidelibus defunctis. Si vero predicta feria festum .IX. lectionum evenire contigerit, unus fratrum predicte ecclesie debet privatim missam pro defunctis celebrare. Et canonicorum omnium debent b facere anniversaria et scribere et sollempnibus processionibus que fiunt in maiori ecclesia et in Rogationibus debent ex antiqua consuetudine interesse ; verumptamen venire debent processionaliter et honeste, et sepulturis c canonicorum maioris ecclesie debent honorifice convenire. Ecclesia sancti Marii d cum parrochia nostra est, et .II. molendina et ortus cum viridario que sunt extra portam sancti Tyrsi, et multa alia beneficia.

a tricenairium corr. en tricenarium. b debent répété. c et sepulturis récrit d'une main non identifiable pour rendre lisible un passage effacé par suite de l'usure du parchemin. d norifice convenire. Ecclesia sancti Ma récrit ; cf. supra, note c.

515.   [Vers 1200.] — S. l.

Règlement fixant le nombre des chanoines du chapitre de Notre-Dame de Lausanne.

Main A.

Cette pièce fait partie de la tranche la plus ancienne du cartulaire, rédigée vers 1200, et paraît contemporaine de la rédaction. Une confirmation par Honorius III du nombre des chanoines de Notre-Dame de Lausanne, fixé à trente, est datée d'Anagni, 1222, 23 mars. Cf. Bernoulli, no 116. /450/

Ed. : Martignier, p. 411 ; M.D.S.R., t. VII, p. 12. — Trad. : Bridel I, t. 12, f. b 6 ; Bridel II, t. 4, p. 64 ; Bridel III, t. 3, p. 26 ; Bridel IV, t. 3, p. 20 ; Verdeil I, p. 96 ; Verdeil II, p. 81 ; Mémorial de Fribourg, t. I, p. 138 ; Ibid., t. V, p. 415 ; Migne, P. L., t. 188, col. 1287. — Reg. : Hidber, no 2936 (daté : 1206 ?) ; Forel, no 520 (daté : circa 1145).

In maiori ecclesia debent esse numero tantum .XXX. canonici, scilicet .X. sacerdotes, .X. a diaconi et .X. subdiaconi.

a nici, scilicet .X. sacerdotes, .X. récrit d'une main non identifiable pour rendre lisible un passage effacé par suite de l'usure du parchemin.

516.   [1re moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Règlement concernant le décès d'un chanoine de Notre-Dame de Lausanne.

Main B (du début à psalterium) et main G (de et debet cotidie à la fin).

Ni le texte primitif, ni l'adjonction de la main G ne contiennent d'élément de datation précise.

Ed. : Martignier, p. 411 ; M.D.S.R., t. VII, p. 12. — Trad. : Bridel I, t. 12, f. b 6 ; Bridel II, t. 4, p. 64 ; Bridel III, t. 3, p. 27 ; Bridel IV, t. 3, p. 20 ; Verdeil I, p. 96 ; Verdeil II, p. 81 ; Mémorial de Fribourg, t. I, p. 138 ; Ibid., t. V, p. 415 ; Migne, P. L., t. 188, col. 1287. — Reg. : Hidber, no 2936 (daté : 1206 ?) ; Forel, no 520 (daté : circa 1145).

Defuncto canonico debet unusquisque canonicus sacerdos .III. missas celebrare. Ille vero qui non est sacerdos debet legere psalterium et debet cotidie pro eo missa conventualis in altari sancti Iohannis celebrari usque ad .XXX.mum diem, et si fuerit in claustro sepultus debet super tumulum eius ire cotidie usque ad .XXX.mum diem processio a.

a celebrari usque ad ... processio adj. marg.

517.   [1re moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Règlement concernant les saisies dans les maisons de l'évêque, des chanoines et des chevaliers.

Main B.

Ce règlement ne contient pas d'élément de datation précise.

Ed. : Martignier, p. 411 ; M.D.S.R., t. VII, p. 12. — Trad. : Bridel I, t. 12, f. b 7 ; Bridel II, t. 4, p. 64 ; Bridel III, t. 3, p. 27 ; Bridel IV, t. 3, p. 20 ; Verdeil I, p. 96 ; Verdeil II, p. 82 ; Mémorial de Fribourg, t. I, p. 139 ; Ibid., t. V, p. 416 ; Migne, P. L., t. 188, col. 1287. — Reg. : Hidber, no 2936 (daté : 1206 ?) ; Forel, no 520 (daté : circa 1145).

In domo episcopi a, canonici vel militis non debet aliquis vadiari, nisi solus dominus domus b.

a episcopi adj. interl. b + Nota adj. marg. mod. /451/


Recognitiones. [f. 93 v.]
Titre courant de la main B. Au haut du folio, deux lignes effacées.

518.   [Avant 1211.] — S. l.

Concession par le chapitre de Lausanne à Raymundus de Font, doyen de Fribourg, de biens divers sis à Contigny, Pully, Vulliens et Goumoëns.

Main A.

En 1211, les biens du chapitre de Lausanne sis à Contigny sont inféodés à Umbertus du Chabloz ; cf. infra, no 540.

Ed. : Martignier, p. 412.

Capitulum concessit Raymundo canonico et decano de Friborc omnia que habet a Quintinie in vita sua, qui et habet a Pullie unam parvam vineam, quam destructam plantavit et edificavit, et a Vuillens a octavam gelinam de decima tocius ville, et terragium de terra donni Giroldi de Gumuens, canonici Lausannensis.

a Après Vuillens, une lettre effacée.

519.   [Avant 1216, 19 juin.] — S. l.

Concession par le chapitre de Lausanne à Stephanus d'Orbe, chanoine, des hommes du chapitre à Mézery, et à Petrus de Dommartin, chanoine, d'une vigne sise au dit Mézery.

Main A.

Cette concession est antérieure au 19 juin 1216, date de la mort de Petrus de Dommartin ; cf. M. Reymond, Dignitaires, p. 314.

Ed. : Martignier, p. 412.

Capitulum Lausannense concessit Stephano de Orba homines quos habebat a Masirie, in vita sua, et Petro de Donmartin vineam ibidem, in vita sua.

520.   [Début du XIIIe siècle.] — S. l.

Concession par le chapitre de Lausanne à Abicellus, chanoine, d'une vigne sise à Jurigoz.

Main A.

Abicellus vivait encore en 1203 ; cf. M. Reymond, Dignitaires, p. 251.

Ed. : Martignier, p. 412.

Capitulum concessit Abicello .I. vineam a Iovego, in vita sua, /452/ que debet devolvi post eius obitum ad filium suum et reddet nobis medium vini, qui etiam pascet .II. custodes. Sed sciendum quod habebit lo dec.

521.   [Vers 1152 — Lausanne.]

Attestation par R. de la reconnaissance faite par Vuillermus d'Orsonnens, chanoine de Lausanne, au nom du clergé et du peuple, à Bertholdus IV de Zaeringen, de ses droits à Lausanne.

Main A.

Cette pièce a généralement été datée des environs de 1187 ; la reconnaissance aurait été faite à Bertholdus V de Zaeringen. La transcription dans le cartulaire est des environs de l'année 1200. A ce moment, Bertholdus V vivait encore. Le dux B., pater istius ducis ne peut donc se rapporter qu'à Bertholdus IV, et la reconnaissance doit être datée du début de son règne, vers 1152. Quant au témoin R. qui relate la cérémonie, son identité n'est pas certaine. Il s'agit vraisemblablement d'un dignitaire ecclésiastique de Lausanne : ce pourrait être Raymundus de Font, s'il s'agit d'un chanoine, ce qui n'est pas certain du tout.

Ed. : Martignier, p. 412 ; Schoepflin, Hist. Zar. Bad., t. V, p. 128, no 66 (daté : 1186 ; d'après une copie de Ruchat) ; M.D.S.R., t. VII, p. 30 (daté : 1186) ; Waitz, p. 775 ; Fontes, t. I, p. 480, no 84 (daté : 1186, après le 13 sept.). — Trad. : Verdeil I, p. 100 (abrégé) ; Verdeil II, p. 84 (id.). — Reg. : Hidber, no 2558 (daté : 1186 ?, après le 13 sept.) ; Forel, no 735 (daté : circa 1187) ; Diesbach, p. 34 (daté : 1186, après le 13 sept.).

Ego R. dico in verbo veritatis quod interfui recognitioni que facta fuit duci B., patri istius ducis, a canonicis, militibus et burgensibus. Recognitum fuit quod clerici debent eum recipere cum processione et burgenses debent illi duas procurationes a, quas .II. burgenses cum familia episcopi debent trahere de mandato episcopi, qui eciam et sua familia debent procurari b. Hanc recognitionem fecit Vu. de Orsenens canonicus, de consilio et assensu tam cleri quam populi c.

a Le ms. porte procuratones. b Après procurari, quelques lettres effacées. c + Episcopus adj. marg. mod.

522.   [1178 à 1200.] — S. l.

Règlement concernant les voyages de l'évêque de Lausanne à la cour de l'empereur.

Main A.

Il est probable que l'expression has recognitiones du no 523 infra vaut également pour le no 522, ce qui permet de dater ces deux pièces de l'épiscopat /453/ de Rogerus, mais antérieurement à la transcription dans le cartulaire, vers 1200.

Ed. : Martignier, p. 412 ; M.D.S.R., t. VII, p. 12 ; Waitz, p. 775. — Trad. : Bridel I, t. 12, f. b 7 ; Bridel II, t. 4, p. 64 ; Bridel III, t. 3, p. 27 ; Bridel IV, t. 3, p. 20 ; Mémorial de Fribourg, t. I, p. 139 ; Ibid., t. V, p. 416 ; Migne, P. L., t. 188, col. 1287. — Reg. : Hidber, no 2936 (daté : 1206 ?) ; Forel, no 520 (daté : circa 1145).

Sciendum etiam quod cum episcopus vadit ad curiam inperatoris pro communi negotio, duo burgenses vel .IIII. debent trahere expensas, quas debent persolvere burgenses istius ville, burgenses a de Aventica et de curia de Curtilli et Bullo.

a Après burgenses, deux lettres effacées.

523.   [1178 à 1200.] — S. l.

Reconnaissance du droit de l'évêque de Lausanne de demander l'aide aux bourgeois de Lausanne, reconnu en dernier lieu par Vuillermus d'Orsonnens, chanoine, à l'évêque Rogerus.

Main A.

Sur la date de cette reconnaissance, cf. la note en tête du no 522 supra.

Ed. : Martignier, p. 413 ; M.D.S.R., t. VII, p. 12. — Trad. : Bridel I, t. 12, f. b 7 (abrégé) ; Bridel II, t. 4, p. 65 (id.) ; Bridel III, t. 3, p. 27 (id.) ; Bridel IV, t. 3, p. 20 (id.) ; Verdeil I, p. 96 (id.) ; Verdeil II, p. 82 (id.) ; Mémorial de Fribourg, t. I, p. 139 (id.) ; Ibid., t. V, p. 416 ; Migne, P. L., t. 188, col. 1288 (id.). — Reg. : Hidber, no 2936 (daté : 1206?) ; Forel, no 520 (daté : circa 1145).

Qando episcopus emit terram vel gageriam et quando eget, tunc burgenses debent ei eiva de iure, et non cives. Has recognitiones fecerunt Arducius, episcopus Gebennensis et prepositus Lausannensis, qui in prepositura sedit octoginta annis, et G. Carbo et P. Bovo et Vu. de Orsenens, Arducius in presentia Amedei episcopi, G. Carbo in presentia Landrici episcopi, Vu. de Orsenens in presentia Ro. episcopi.

524.   [1178 a 1200.] — S. l.

Règlement concernant les chanoines et l'évêque de Lausanne lorsqu'ils négligent de payer le cens.

Main A.

Ce règlement, qui fait corps avec le no 523 supra, est probablement de la même date.

Ed. : Martignier, p. 413 ; M.D.S.R., t. VII, p. 13. — Trad. : Bridel I, t. 12, f. b 7 ; Bridel II, t. 4, p. 65 ; Bridel III, t. 3, p. 28 ; Bridel IV, /454/ t. 3, p. 21 ; Verdeil I, p. 96 ; Verdeil II, p. 82 ; Mémorial de Fribourg, t. I, p. 139 ; Ibid., t. V, p. 416 ; Migne, P.L., t. 188, col. 1288. — Reg. : Hidber, no 2936 (daté : 1206 ?) ; Forel, no 520 (daté : circa 1145).

Si quis canonicus contempnit reddere censum quem debet ad terminum a statutum vel iniuriatur capitulo, non debent ei alii canonici comunicare in choro, nec ebdomadarius b incipere horas quamdiu est in choro, facta prius ammonitione. Hoc idem faciendum est de episcopo. Qui si non satisfecerint ab .VIII. diebus in antea, potest eis c subtrahi prebenda, et debet de iure usque ad satisfactionem d.

a Dans le ms., un jambage de trop. b da adj. interl. c s adj. interl. d + Nota contra canonicos et contra episcopum. Episcopus. Adj. marg. mod.


.LXXXX IIII. Lustrie.
Titre courant de la main B.

525.   [1er quart du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle des biens et revenus du chapitre de Lausanne à Lutry.

Main B.

Ce rôle ne contient pas d'élément de datation précise. Il est probablement antérieur au no 526 infra. Le clos de l'évêque de Chamarei a été acquis par l'évêque Rogerus ; cf. infra, no 696.

Ed. : Martignier, p. 413.

Hec sunt que habet capitulum in valle Lustriaci :
De eo quod emimus apud Lustrie a militibus qui vocabantur Garlandeis tenet maior Lustriacensis molendinum et vineam et si quid amplius recognoverit Vullermus de Campis, qui iam recognovit quod teneat duas posas terre que sunt prope domum de Campis, unde maior debet hominium ecclesie et de placito .IIII. sextaria vini, cui remissa sunt de misericordia duo sextaria, cum sex deberet. Debet eciam singulis annis in vindemiis refectionem tribus personis cum tribus equis. Tenent eciam inde Vullermus de Campis et Petrus, nepos eius, vineam ad medietatem vini et debent singulis annis .II. cuppas avene et .VI. denarios in vindemiis.
Tenent eciam inde fratres qui vocantur Mutil duas posas terre /455/ et plures castaneas, et debent singulis annis in vindemiis .III. solidos.
Tenet eciam inde Martinus Vingirons casale prope fluvium et debet .XII. denarios singulis annis in vindemiis.
Ad vinagium recipitur decima in clauso episcopi de Chamarei et in omni territorio de Chastelet et in omni territorio de Dicit Dominus et in territorio de Fossau et in quadam vinea super domum de Fossau et in quadam vineola que est retro domum eorum qui recipiunt nuces et in quadam vinea quam colunt conversi sancti Mauricii, prope fluvium, et in vinea Richardi, sacerdotis defuncti de Penta, super quam idem Richardus a moriens dedit in helemosina unam cuppam vini censualem. Dedit preterea uxor Rodulfi de Palude eschimellum in quadam vinea sua in qua eciam recipitur decima b.

a Richardus adj. interl. b + Decima vinagii Lustriaci adj. marg. mod. à l'encre rouge.

526.   1227. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Reimundus, chapelain de Lutry, d'un champ sis à Lutry, pour y planter de la vigne.

Main de Cono d'Estavayer.

Les Archives cantonales Vaudoises, sous la cote C V a 29, conservent une charte du chapitre de Lausanne relative à cette concession, datée de 1236, 29 septembre. Cf. infra, pièce justificative no 20.

Ed. : Martignier, p. 414.

.X. a
Capitulum concessit Reimundo, capellano de Lustrie, quemdam campum apud Lustrie, qui dicitur Campus Riferii, ad plantandum vineam quam debet tenere a capitulo pro .II. solidis censualibus reddendis ... b et post ipsum debet redire libere ad capitulum. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII..

a En marge. b La place de la date a été laissée en blanc dans le ms. ; avant et, ac effacé.

527.   1229, 6 mai. — [Lutry].

Abandon par Petrus et Rodulfus de la Cumba, entre les mains de Cono, prévôt, d'une vigne sise à Lutry, qu'ils tenaient du chapitre de Lausanne. /456/

Main B.

Ed. : Martignier, p. 415.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX IX., in festo sancti Iohannis ante Portam Latinam, guerpierunt Petrus et Rodulfus de la Cumba in manu C. prepositi vineam que dicitur Lunstrai et Campum Muntarier, quem habebant a capitulo ad censum pro modio albi vini, et capitulum dedit eis valens novem libras. Testes : Vu., prior sancti Marii, R. de Roveno, R., cappellanus de Lustrie, Umbertus de Estavail, Cristinus.

528.   1229, 7 mai. — [Lausanne.]

Confirmation par Petrus et Rodulfus de la Cumba de l'abandon précédent.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 415.

Die sequenti supradicti Petrus et Rodulfus eandem vineam et eundem campum guerpiverunt in manu dicti C. prepositi, in choro, et interfuerunt Vu., prior sancti Marii, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, Io. succentor, canonici, et alii multi.

529.   [1229, après le 6 mai.] — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Reimundus, chapelain de Lutry, de la vigne et du champ sis à Lutry que Petrus et Rodulfus de la Cumba ont abandonnés au chapitre.

Main B.

Cet accensement suit probablement de près la transaction précédente ; cf. supra, nos 527 et 528.

Ed. : Martignier, p. 415.

Dictam vineam et campum dedit capitulum R., capellano de Lustrie, in vita sua pro supradicto censu, et ipse debet campum plantare, et post ipsum debet totum integre redire ad capitulum.

530.   1219, 9 avril. — [Lausanne.]

Copie du no 631.

Main J.


[f. 94 v.] Feuillet blanc.
/457/
.LXXXX V. Concessiones.
Titre courant de la main B.

531.   [Vers 1210.] — S. l.

Inféodation par le chapitre de Lausanne à Umbertus du Chabloz de la foresterie de Sauvabelin.

Main B.

Cette pièce paraît contemporaine du no 533 infra, daté de 1210, transcrit dans le cartulaire de la même main et au même moment.

Ed. : Martignier, p. 416. — Reg. : Revue d'histoire ecclésiastique suisse, t. I (Stans, 1907), p. 108, note 7 (daté : 1227).

Feodum a.
Umbertus de Chablo accepit feodum foresterie de Savaberlin a capitulo, et recognovit .X. solidos esse de placito. Recognovit quoque de feodo esse totum nemus supradictum usque ad petram cornutam que est in viridario. Capitulum vero dixit totum viridarium esse de feodo.

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer.

532.   [Vers 1210.] — S. l.

Concession par le chapitre de Lausanne à Albertus du Chabloz et à Maria, sa femme, de la dîme de Vallibus qu'ils contestaient devoir au dit chapitre.

Main B.

Cette pièce paraît contemporaine du no 533 infra, daté de 1210, transcrit dans le cartulaire de la même main et au même moment.

Ed. : Martignier, p. 417.

Capitulum concessit Alberto de Chablo et uxori sue Marie decimam de Vallibus, quam reddere contendebant, ita quod in vita sua eandem decimam habeant, et post obitum utriusque ad capitulum libere redeat a.

a + Chabloz adj. mod. en tête.

533.   1210, 18 octobre. — [Lausanne.]

Institution et dotation par l'évêque et le chapitre de Lausanne de neuf clercs devant assurer le service de l'autel de St-Michel dans l'église Notre-Dame de Lausanne.

Main B. /458/

Ed. : Martignier, p. 417. — Reg. : Hidber, no 3024 (la référence à Martignier, p. 477, est inexacte) ; Forel, no 830.

Carta a.
Episcopus et b capitulum instituerunt novem clericos in altari sancti Michaelis, qui debent assidue servire in choro et interesse omnibus horis. Debentque esse .III. sacerdotes, .III. diaconi, .III. subdiaconi, et in anniversariis canonicorum debent ex istis diaconus et subdiaconus assumi. Assignaverunt autem episcopus et capitulum eisdem clericis novem libras de redditibus : episcopus .LX. solidos c super ecclesia de Melduno quousque alibi assignentur, capitulum .LX. super ecclesia de Viveis quousque alibi assignentur ; alios .LX. debet eis reddere opus ecclesie : .XX. solidos quos habebat super casale la Bruidi de Jolens, et de oblationibus operis .XL.. Actum anno incarnationis dominice .M CC X., .XV. kalendas novenbris d.

a En marge. b Episcopus et adj. marg. c Après solidos, de redditibus biffé. d + Canonici sancti Michaelis adj. mod. en tête.

534.   [Vers 1210.] — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Uldricus de Vanel, chanoine, de la dîme du bois de Plan et de la maison qui fut à Raymundus de Vulliens, chanoine.

Main B.

Cette pièce paraît contemporaine des nos 533 et 538, datés de 1210 et 1211, transcrits dans le cartulaire de la même main et au même moment.

Ed. : Martignier, p. 417.

Capitulum dedit Uldrico de Vanel decimam nemoris episcopi de Plan pro uno modio frumenti et .I. modio avene singulis annis reddendis. Dedit autem eidem Uldrico domum que fuit Raymundi de Vuillens a.

a + Decima adj. mod. en tête.

535.   [Vers 1210.] — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Iocelmus de Corbières, chanoine, du clos d'Ouchy.

Main B.

Cette pièce paraît contemporaine des no 533 et 538, datés de 1210 et 1211, transcrits dans le cartulaire de la même main et au même moment.

Ed. : Martignier, p. 418. /459/

Capitulum dedit Iocelmo de Corberes clausum de Oschie, pro quo debet reddere singulis annis in festo beati Martini 1 singulis canonicis dimidiam cuppam vini a.

a + Ochie adj. mod. en tête.
1 Le 11 novembre.

536.   [Vers 1210.] — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Giroldus Dapiferi, chanoine, de deux vignes, l'une sise en Chissiez, l'autre sise vers Rive, qui furent à Enguicius, chantre.

Main B.

Cette pièce paraît contemporaine des nos 533 et 538, datés de 1210 et 1211, transcrits dans le cartulaire de la même main et au même moment.

Ed. : Martignier, p. 418.

Capitulum dedit Giroldo, filio Dapiferi, vineam apud Eschisie, pro qua debet reddere singulis annis singulis canonicis dimidiam cuppam vini. Aliam vineam dedit Giroldo capitulum versus Rippam, pro qua debet reddere tantumdem. Que ambe vinee fuerunt Enguicii cantoris a.

a + Eschissie adj. mod. en tête.

537.   [Vers 1210.] — S. l.

Concession par le chapitre de Lausanne à Iohannes, fils du maître de l'œuvre, de la maison qui fut à Richardus Provain.

Main B.

Cette pièce paraît contemporaine des nos 533 et 538, datés de 1210 et 1211, transcrits dans le cartulaire de la même main et au même moment. Elle est certainement antérieure au no 582 infra, daté de 1215 (a. st.), soit de 1216 (n. st.), avant le 10 avril, où il est fait état de cette concession.

Ed. : Martignier, p. 418.

Capitulum dedit Iohanni, filio magistri, domum que fuit Richardi a Provain.

a Richardus corr. en Richardi.

538.   1211, 15 juillet. — [Lausanne.]

Désignation par le chapitre de Lausanne des chapelains de la Ste-Croix, de St-Pierre et de St-Laurent.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 418. /460/

Anno incarnationis dominice .M CC XI., idibus iulii, data est capellania sancte Crucis Ioseph, capellania sancti Petri Anselmo, capellania sancti Laurentii Cononi a.

a + Capellanie sancte Crucis, Petri et Laurentii adj. mod. en tête.

539.   1207 (n. st.), 1er mars. — S. l.

Charte par laquelle Stephanus, fils de Petrus d'Oulens, chevalier, lègue au chapitre de Lausanne une manaide à percevoir à Oulens.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 418.

Notum sit scire volentibus quod Stephanus, filius domini Petri, militis de Ollens, dedit pro anima sua post obitum suum quasdam manaidas .IIII. panum et unius espalle et unius cuppe vini apud Ollens, quas debet Lambertus, homo suus de Ollens. Factum est hoc anno ab incarnatione Domini .M CC VI., kalendis martii.


Concessiones de thesauraria et cantoria. [f. 95 v.]
Titre courant de la main B.

540.   1211. — S. l.

Inféodation par le chapitre de Lausanne à Umbertus du Chabloz de son fief sis à Contigny.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 419. — Reg. : Hidber, no 3055.

Feodum a.
Umbertus de Chablo accepit a capitulo feodum suum quod iacet b apud Quintignie, et recognovit quod hoc feodum debet .V. solidos de placito et hominium. Est autem de predicto feodo decima vinearum, ortorum et casalium c que pertinent ad clausum episcopi. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XI..

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer. b quod iacet adj. interl. c vinearum, ortorum et casalium adj. interl. sur passage effacé. /461/

541.   1211. — S. l.

Concession par le chapitre de Lausanne à Rodulfus de Fruence, chanoine, d'une vigne sise à Pully, qui fut à Raymundus de Vulliens, chanoine.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 419. — Reg. : Hidber, no 3054.

Capitulum dedit Rodulfo de Fruenci in vita sua vineam unam apud Pullie, que fuerat Raymundi de Vuillens, que est prope clausum qui fuit donni Emerradi, ex alia parte vie. Anno ab incarnatione Domini .M CC XI. a.

a + Pullie adj. mod. en tête.

542.   1211. — S. l.

Concession par le chapitre de Lausanne à Aymo, clerc de St-Saphorin, de la maison qui fut à Guido Fortis.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 419.

Capitulum dedit Aymoni, clerico de Sancto Symphoriano, domum que fuit Guidonis Fortis, anno ab incarnatione Domini .M CC XI.. Ipse vero dedit capitulo quicquid edificaret vel melioraret in predicta domo.

543.   1211. — S. l.

Charte par laquelle Giroldus Carbo accense à Iohannes de Cheseaux une vigne et au dit Iohannes, à Richardus, à Rodulfus de la Palud et à Benedictus Sutor un chesal, tous deux sis jouxte la porte du faubourg St-Laurent, et que feu Enguicius, chantre, avait donnés au chapitre de Lausanne pour fonder son anniversaire.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 420. — Reg. : Hidber, no 3056.

Notum fieri volumus quod Enguicius, frater Dapiferi, quondam cantor Lausannensis, emit vineam et casale iuxta portam suburbii sancti Laurentii a Vullermo Benevent, pro centum solidis, et eadem dedit beate Marie, volens ut quicumque post eum habuerit in anniversario suo 1 det .V. solidos capitulo, et matricularius ebdomadarius sicut canonicus accipiat. Istud dedit /462/ Giroldo Carboni, nepoti suo, canonico Lausannensi, in vita sua, et post obitum eius redeat ad capitulum. Giroldus vero concessit dictam vineam Iohanni de Chesauz ad medietatem vini et sextarium vini por lo dech ; terram vero dedit pro .VI. solidis censualibus .IIII. hominibus, scilicet Iohanni de Chesauz, qui debet .II. solidos et .III. denarios, Richardo, qui debet .XV. denarios, Rodulfo de Palude, qui debet .XV. denarios a, Benedicto Sutori, qui debet .XV. denarios, de consensu capituli in nativitate beate Marie 2 solvendos. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XI. b.

a denarios manque dans le ms. b + Apud sanctum Laurentium adj. mod. en tête.
1 Le 11 octobre ; cf. infra, no 905 k. 2 Le 8 septembre.

544.   [Début du XIIIe siècle.] — S. l.

Rôle des biens du chapitre de Lausanne sis à Pailly.

Main B.

Ce rôle ne contient pas d'élément de datation précise.

Ed. : Martignier, p. 102 et 420.

Notum sit omnibus quod capitulum Lausannense habet a Parlie duas posas terre et casale b unum et decimam .XVIII. c posarum terre a.

a En marge : Alibi, de la main de Cono d'Estavayer. Variantes du no 56 : b casalae. c decem et octo.

545.   [1204, 13 décembre.] — S. l.

Concession par le chapitre de Lausanne à Iohannes Scriptor et à Girardus, clerc, fils de Girardus du Bourg, du quart de la dîme de Bremblens.

Main B.

Original aux Archives cantonales Vaudoises, cote C V a 10. Cf. infra, pièce justificative no 3.

Ed. : Martignier, p. 421. — Reg. : Hidber, no 2913 (daté : 1204, 13 déc.) et no 3057 (daté : 1211).

Capitulum Lausannense concessit Iohanni Scriptori et Girardo clerico, filio Girardi de Burgo, in vita sua quartam partem decime de Brenblens a.

a + Bremblens adj. mod. en tête. /463/

546.   1211. — S. l.

Concession par le chapitre de Lausanne à Henricus de Corbières, chanoine, de la maison qui fut à Petrus d'Echandens, chanoine.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 421. — Reg. : Hidber, no 3057.

Capitulum dedit Henrico de Corberes domum que fuit Petri de Eschandens, anno incarnationis dominice .M CC XI., et debet recuperare casale quod est super domum quod filii Alberti Carbonis iniuste auferunt.

547.   1211, 18 octobre. — Hautcrêt.

Conclusion de la paix entre Bertoldus V, duc de Zaeringen, et Tomas, comte de Maurienne, à Hautcrêt.

Main B, à l'encre rouge.

Ed. : Martignier, p. 421 ; M.D.S.R., t. I, p. 123, n. 311 ; Chronica, p. 63 ; Probationes, p. 19, no 44 ; Forel, no 841 ; Waitz, p. 781 ; Fontes, t. I, p. 506, no 117. — Reg. : Rég. genev., no 528 (note).

Anno incarnationis dominice .M CC XI., .XV. kalendas novembris, pacificati sunt dux Bertoldus a et comes Maurianensis Tomas b iuxta cenobium de Alcrest.

a B. complété en Bertoldus. b T. complété en Tomas.

548.   1212 (n. st.), 6 janvier. — Lausanne.

Déclaration du chapitre de Lausanne mettant fin à un différend entre Bertoldus de Neuchâtel, trésorier, et Aymo de Grandson, chantre, au sujet du rang du trésorier et du chantre au sein du chapitre.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 421. — Reg. : Hidber, no 3060 ; Rég. genev., no 532.

Anno incarnationis dominice .M CC XI., die sancto Epiphanie, facta questio est in capitulo Lausannensi inter Bertoldum de Novocastro thesaurarium et Aymonem de Grancon cantorem, uter eorum maior esset in capitulo quantum ad personatum. Recognitum fuit a capitulo sine contradictione utriusque quod thesaurarius maior erat, quia thesauraria ab antiquo erat /464/ personatus, et cantoria de novo. Huic recognitioni interfuerunt Cono de Estavaiel prepositus, Bertoldus thesaurarius, Aymo cantor, Acelinus, prior sancti Marii, Thomas celerarius, Richardus sacrista, magister Galterus, Petrus Chen., sacerdotes, Petrus de a Donmartin succentor, Rodulfus de Fruenci, diaconi, Vullermus de Escublens, Giroldus Carbo, Henricus de Corberes, Giroldus Dapiferi, Uldricus de Vanel, Cono de Fonz, Nicholaus de Vuillens, canonici Lausannenses b.

a de répété, non exponctué. b + Thesauraria et cantoria adj. marg. mod.


.LXXXX VI. Concessiones.
Titre courant de la main B.

549.   1210, 22 août. — Evian.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne, d'une part, et Belun de Blonay et son fils Henricus, d'autre part, mettent fin au différend entre le dit chapitre et feu Vullermus de Blonay au sujet des dommages causés par le dit Vullermus à Dommartin, accord comportant la donation au dit chapitre de biens sis à Montigny et leur rétrocession au dit Henricus à titre de fief.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 422. — Reg. : M.D.S.R., t. I, p. 121, n. 302 (daté : 1210, 31 août) ; Hidber, no 3017 ; Forel, no 828 ; Rég. genev., no 520.

Feodum a.
Notum fieri volumus quod cum querela moveretur inter capitulum Lausannense et Vullermum de Blonai pro dampno ab eodem Vullermo illato hominibus capituli apud Donmartin, eo defuncto inter uxorem eius Belun, filium eius Henricum et capitulum taliter fuit pacificatum quod predicta domina cum matre sua et filio in restitutionem dampni illati reddidit capitulo .XX V. libras. Dedit eciam quicquid habebat de alodio apud Mustignie. Capitulum vero dedit nominato Henrico dictum alodium in feodum, et fecit hominium capitulo in manu Cononis prepositi. Promisit etiam se soluturum singulis annis capitulo Lausannensi pro eodem feodo .V. solidos in festo sancti Petri ad vincula 1. Eodem modo tenebitur heres eius /465/ imperpetuum capitulo Lausannensi tam in hominio faciendo quam in solutione census. Huius rei testes sunt Cono prepositus, Acelinus, prior sancti Marii, Thomas celerarius, Petrus Chen., sacerdotes, Petrus de Donmartin, Rodulfus de Fruenci, diaconi, Vullermus de Escublens, Aymo de Grancon, Giroldus Dapiferi, subdiaconi, canonici Lausannenses, Petrus, prior Lustriaci, Petrus, prior Sancti Pauli, Giroldus, decanus de Alingio, Anselmus, monachus de Lustrie, Richardus de Rippa sacerdos, Uldricus, sacerdos de Varens, Melioretus, sacerdos de Viveis, Iacobus, sacerdos Sancti Pauli, Galcherus, dominus de Blonai, Vullermus de Fruenci, Iordanus de Fruence, Nicholaus, filius eius, Petrus Dapifer de Blonai, Vullermus de Paleisuel, Philippus de Pringie, Petrus Dapifer de Alingio, Amaldricus de Runens, Boso de Concisa, Petrus Gargaus de Festerna, Aymo de Sancto Paulo, Amedeus de Festerna, milites, Ugo, minister Sancti Pauli, Thomas, frater eius, Vullermus Duchez, Petrus Duchez, Iacobus Grossus de Viveis, Iacobus Rex, Iacobus Albus, Nicholaus, burgenses Viviaci, Giroldus et Guido de Donmartin, Parisius de Lausanna, Petrus de Monte Ioculator, Umbertus de Estavaiel. Actum est apud Evian, anno incarnationis dominice .M CC X., .XI. kalendas septembris, Ottone imperante, Rogero Lausannensi episcopo, Bernardo Gebennensi episcopo. Amen b.

a En marge. b + Mutignye adj. marg. mod.
1 Le 1er août.

550.   [Vers 1210.] — S. l.

Charte par laquelle Agnes de Fruence et ses fils, Rodulfus, chanoine de Lausanne, et Vullermus, chevalier, donnent au chapitre de Lausanne leur alleu de Charmey, racheté de Petrus Tardi de Corbières par le dit Rodulfus, qui en gardera l'usufruit sa vie durant.

Main B.

Cette donation est antérieure au 8 janvier 1212 (n. st.), date de la résignation de l'évêque Rogerus (cf. infra, no 552), et paraît contemporaine du no 549 supra, daté du 22 août 1210, transcrit dans le cartulaire de la même main et au même moment.

Ed. : Martignier, p. 423. — Reg. : Hidber, no 3036 (daté : 1211 ?, avant le 9 janvier) ; Diesbach, p. 46 (daté : vers 1220). /466/

Carta a.
Notum fieri volumus quod Agnes de Fruentia et filii eius, Rodulfus, canonicus Lausannensis, et Vullermus b miles, dederunt Deo et beate Marie Lausannensis ecclesie et canonicis ibidem Deo servientibus totum alodium suum de Chalmeis cum hominibus supramanentibus, libere, sine ulla retencione vel advocatia alicuius. Quod alodium redemit predictus Rodulfus canonicus .XII. libris et .XIII. solidis a Petro Tardi de Corberes ; matri vero sue persolvit .LX. solidos, fratri vero .C., ut predictum donum firmius et libentius predicte ecclesie Lausannensi concederent. Statuit autem predicta Agnes quod Rodulfus, filius eius, dictum alodium possideret in vita sua et distribueret de proventibus ipsius alodii in anniversario Umberti de Fruenci 1, patris sepedicte domine, .X. solidos canonicis presentibus. Post decessum vero predicti Rodulfi, sepedictum alodium libere ad ecclesiam rediret. Hoc etiam donum fecit predicta domina Agnes in presentia Rogeri episcopi, rogans ut predictum donum manuteneret ecclesie Lausannensi et filio suo Rodulfo canonico, et scriptum de dono factum sigilli sui munimine roboraret. Huius rei testes sunt Cono prepositus, Acelinus, prior sancti Marii c,


Electiones. [f. 96 v.]
Titre courant de la main B.

Thomas celerarius, magister Richardus, magister Galterus, Petrus Chen., sacerdotes, Petrus de Donmartin diaconus, Vullermus de Escublens, Giroldus Carbo, Giroldus Dapiferi, subdiaconi, canonici Lausannenses, Lodovicus Dapifer, Uldricus de Escublens et Umbertus, frater eius, milites.

a En marge. b Le ms. porte Vullmus. c + Chalmeys adj. mod. en tête.
1 Cet anniversaire n'est inscrit ni dans l'obituaire qui termine le cartulaire, no 905 infra, ni dans l'obituaire publié dans M.D.S.R., t. XVIII.

551.   1202. — [Lausanne.]

Election de Cono d'Estavayer comme prévôt de Lausanne.

Main C. /467/

Cette pièce a été ajoutée après coup dans l'intervalle qui séparait les nos 550 et 552.

Ed. : Martignier, p. 424 ; Chronica, p. 62 ; Waitz, p. 781. — Reg. : Forel, no 798 ; Diesbach, p. 39.

Anno ab incarnatione Domini .M CC II. fuit electus Cono de Estavayel in prepositum Lausannensem, et primo ad sedem prepositi ductus, et postea representatus in palatio Rogero episcopo, qui reduxit eum in capitulum et ibi eum a recepit in hominem ligium et reddidit ei feodum prepositure.

a eum adj. interl.

552.   1212 (n. st.), 8 janvier. — Lausanne.

Résignation de l'évêque Rogerus.

Main B et une adjonction de la main C.

Ed. : Martignier, p. 424 ; Chronica, p. 63 ; Zeerleder, t. I, no 105 (jusqu'à sancti Marii) ; Probationes, no 44 (id.) ; Waitz, p. 781 ; Fontes, t. I, p. 510, no 121 (jusqu'à delegati ad hoc a domino papa).

Anno incarnationis dominice .M CC XI., dominica infra octavam Epiphanie a, luna .I. b, Rogerus, episcopus Lausannensis, resignavit episcopatum in capitulo Lausannensi, in manu abbatis de Alcrest et prioris sancti Marii, qui erant delegati ad hoc a domino papa, et predictus episcopus reddidit sigillum suum et claves domus sue Cononi de Estavaiel, preposito Lausannensi, et precepit Lodoyco Dapifero et ceteris officialibus suis ut dicto preposito responderent quousque in capitulo esset episcopus electus canonice c.

a Le ms. porte Epihanie. b luna .I. adj. interl. c canonice adj. de la main C ; + Episcopus adj. marg. mod.

553.   1212 (n. st.), 13 janvier. — Lausanne.

Election de l'évêque Bertoldus de Neuchâtel par le chapitre de Lausanne.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 425 ; Chronica, p. 63 ; Zeerleder, t. I, no 105 ; Probationes, no 44 ; Waitz, p. 781 ; Fontes, t. I, p. 511, no 121.

Eodem anno, in octava Epiphanie, feria .VI., electus fuit Bertoldus de Novocastro thesaurarius in episcopatum Lausannensem, unanimi consensu tocius capituli Lausannensis. /468/

554.   1213. — [Lausanne.]

Election de Vuillermus d'Ecublens comme trésorier du chapitre de Lausanne.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 425 ; Waitz, p. 781.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XIII., data fuit thesauraria Vuillermo de Escublens in capitulo, et investitus est de thesauraria per claves a domino B. episcopo et C. preposito. Quem primo C. prepositus et A. cantor duxerunt ad sedem thesaurarie, postea representatus est a capitulo domino B. episcopo in palatio, qui reduxit eum ad capitulum, et ibi recepit eum in hominem ligium et reddidit ei feodum thesaurarie a.

a + Thesaurarie adj. mod. en tête.

555.   1216. — [Lausanne.]

Achat par Cono, prévôt de Lausanne, de Ugo et Vuulelmus, neveux de Umbelinus, de leur maison, voisine de celle de Cono, maison qui était engagée à Vuulelmus Malvez et que le dit Cono dégage.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 425 ; Waitz, p. 781. — Reg. : Hidber, no 3228.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XVI., emit Cono, prepositus Lausannensis, a Ugone et Vuulelmo, nepotibus Umbelini, pro modio frumenti domum et casale quod est iusta domum suam, que domus debebat .XII. denarios censuales. Testes : N. de Chavornai, C. de Fonz, canonici Lausannenses, Umbelinus Matricularius, P. et Umbertus de Estavaiel. Hanc eandem domom habebat in vadio Vuulelmus Malvez. Quam gageriam emit Cono prepositus pro .XX. solidis, de assensu Umbelini et nepotum suorum.


.LXXXX VII. Recognitiones.
Titre courant de la main B.

556.   [1144 à 1230.] — S. l.

Reconnaissance des droits de l'évêque et de la coutume de Lausanne par Arducius de Faucigny en présence de l'évêque /469/ Amedeus, puis par les prévôts successifs du chapitre de Lausanne à chaque changement d'évêque, jusqu'à l'évêque Bonefacius.

Mains B (du début à Rogeri episcopi), C (Cono prepositus in presentia Bertoldi episcopi), B (de Idem Cono à non sunt hic scripta) et main de Cono d'Estavayer (Idem Cono prepositus in presencia Bonefacii episcopi).

Ce texte a été étudie par Hans Strahm, Die Regalien im ältesten Stadtrecht von Lausanne, dans la Festschrift Friedrich Emil Welti (Aarau, 1937), p. 230-252, avec un fac-similé. Sur plusieurs points, je m'écarte des conclusions de cet auteur, en particulier en ce qui concerne l'identification des scribes. Plus récente est l'étude de M. Chapuis, Op. cit., p. 139 ss. La rédaction de cette reconnaissance, telle qu'elle se trouve transcrite dans le cartulaire, remonte à l'avènement de l'évêque Amedeus, en 1144. La transcription est contemporaine de celle des nos 549 et 550 supra, faite vers 1210. En effet, la dernière reconnaissance qui se trouve dans le texte primitif est celle de Vullermus d'Orsonnens en présence de l'évêque Rogerus. Puis viennent les reconnaissances ajoutées après coup : Vers 1212, de la main C, celle de Cono d'Estavayer en présence de l'évêque Bertoldus. En 1220, de la main B, en 1221, de la même main, et vers 1230 de la main de Cono d'Estavayer, les reconnaissances par le même Cono en présence de l'évêque élu Gyrardus, de l'évêque Vuillermus et de l'évêque Bonefacius.

Ed. : Martignier, p. 426 ; M.D.S.R., t. VII, p. 7 ; J. Grimm, Weisthümer, t. V, p. 1 ; Waitz, p. 775 ; Chapuis, p. 139, n. 3. — Trad. : Verdeil I, p. 93 ; Verdeil II, p. 79 ; Mémorial de Fribourg, t. I, p. 134 (abrégé) ; Ibid., t. V, p. 412 (id.) ; Jean Gremaud, Notice historique sur Saint Amédée (Romont, 1866), p. 17 ; Jean Gremaud, Homélies de Saint Amédée (Romont, 1866), p. 17 ; Migne, P. L., t. 188, col. 1284 (jusqu'à nec debet eum deffendere episcopus vel advocatus). — Reg. : Forel, no 519 (daté : 1145 à 1231) ; Rég. genev., no 351 (daté : avant 1159).

Quoniam ius exigit et consuetudo dictat ut in sua iuriditione domino sua iura recognoscantur et consuetudines, talis facta est recognitio a clericis, baronibus, militibus et burgensibus episcopo Lausannensi, quod tota villa Lausannensis, tam Civitas quam Burgum, est dos et alodium beate Marie et ecclesie Lausannensis.
Canonici liberam habent electionem episcopi, et debent regi processiones et orationes tantum.
A rege tenet regalia dominus episcopus Lausannensis. Regalia vero sunt strate, pedagia, vende, nigre iure, moneta, mercata, mensure, feneratores manifesti, banni veteres vel de communi consilio constituti, cursus aquarum, fures, raptores. Propter hec est a episcopus obnoxius regi in hoc, quod si propter negocia episcopii sive civitatis vocatus venerit, in sero et in mane debetur /470/ ei procuratio. Nichil amplius iuris vel exactionis habet rex in villa Lausannensi. Cuius expensas solvere debent burgenses extra muros Civitatis manentes, et tres curtes episcopi : Aventica, Curtiliacum, Bullum. Eandemque procurationem debent emere duo de familia episcopi cum duobus burgensibus, et in aliis debet episcopus servire sicut regi.
Advocatus vero de manu episcopi tenet advocaciam extra muros Civitatis et in predictis curiis episcopi : Aventica, Bullo, Curtiliaco, pro qua livius homo episcopi debet esse. Ad ius advocati pertinet tercia pars bannorum in Burgo Lausannensi et in tribus curtibus nominatis. In escheitis nullam habet portionem advocatus.
Burgenses ad arma ferenda ydonei debent sequi al fuercri maiorem vel senescalcum vel psaltarium sub pena banni trium solidorum, ita quod eadem die domum revertantur, nisi de communi consilio necesse sit maiorem moram facere. Si vero episcopus in propria persona vel eius nuncius de communi consilio ierit contra hostes ecclesie, qui non fuerit eum secutus in banno erit .LX. solidorum.
Si vero dominus episcopus pro negocio ecclesie et de consilio meliorum ville sue ad regem perrexerit vel si rex eum ad curiam denuntiatam vocaverit, duo burgenses vel tres, quos secum voluerit ducere, debent ei providere expensas in eundo et redeundo, quas ipse debet eis reddere.
Has autem expensas debet accipere in Burgo Lausannensi et in tribus curtibus nominatis.
Burgenses debent iuvare dominum episcopum in acquisitionibus b et in aliis negociis.
Preterea debent ei burgenses in victualibus et ferratura credentiam usque ad .XL. diem, ita quod per eius aliquem ministerialem sint securi. Si vero .XL. die debitum c non fuerit solutum, pignus pro debito reddatur, quod usque ad annum et diem debet invenditum custodiri.
Canonicis et militibus debetur credentia .XV. dierum supra pignus suum in victualibus et ferratura.
Propter hec et alia servicia debet dominus episcopus burgenses et eorum bona tam materiali quam spirituali gladio defensare. /471/
Pro falsatione mensure, ponderis, ulne, debentur .LX. solidi.
Pro violatione Civitatis debentur .LX. libre.
In Civitate omnes debent esse securi preter fures, falsarios et proditores.
In Burgo, pro effusione sanguinis defluentis vel pro extractione gladii extra domum vel cultelli vel lancee vel alterius generis armorum, debentur .LX. solidi.
Canonici et familia capituli et servientes canonicorum, familia episcopi, clerici et milites et servientes eorum in propriis domibus sunt exempti a communi lege.
Si quis pascua occupaverit, legem debet, sicut recognoscitur in placito generali, nec debet eum deffendere episcopus vel advocatus.
Has recognitiones fecerunt de consilio canonicorum, baronum, militum et burgensium Arducius, episcopus Gebennensis et prepositus Lausannensis, qui in prepositura sedit octoginta annis, et Giroldus Carbo et Petrus Bovo et Vullermus de Orsenens. Arducius in presentia Amedei episcopi. Giroldus Carbo in presentia Landrici episcopi. Vullermus de Orsenens in presentia Rogeri episcopi.
Cono prepositus in presentia Bertoldi episcopi.
Idem d Cono in presencia Gyrardi electi.
Idem Cono prepositus in presencia Vuillermi episcopi.
Fuerunt eciam et alia multa recognita in presencia cuiuslibet episcopi, que non sunt hic scripta.
Idem Cono prepositus in presencia Bonefacii episcopi e.

a est répété, non exponctué. b Le ms. porte acquisionibus. c Après debitum, redditum biffé. d Idem adj. interl. e + Episcopus adj. marg. mod. Au bas du folio était transcrit un texte, effacé pour faire place à la fin du texte ci-dessus.


Concessiones. [f. 97 v.]
Titre courant de la main B.

557.   1211. — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Melioretus, chapelain de Vevey, d'un clos de vigne sis à Vevey. /472/

Main B.

Ed. : Martignier, p. 429. — Trad. : Montet, no XIX. — Reg. : Hidber, no 3058.

Capitulum dedit Melioreto, capellano de Viveis, clausum qui est retro ecclesiam, hac conditione quod in primis tribus annis debet illum plantare et bene colere, et in hiis .III. annis nichil accipiet capitulum in eadem vinea et per eosdem .III. annos censum ecclesie non persolvet. In .III. sequentibus annis accipiet capitulum medietatem clari vini, et dictus capellanus habebit ultra lo dec. Post sex annos, dividetur ei totum, et clarum vinum, et li des. Actum anno incarnationis dominice .M CC XI. a.

a + Viveis adj. mod. en tête.

558.   1211. — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Vullermus de Chailly et à Ugo, son frère, d'une vigne sise à Chataigneréaz.

Main B.

Ed. : Martignier, p. 429. — Reg. : Hidber, no 3059.

Capitulum dedit Vullermo de Charlie et fratri suo Ugoni vineam de Chastagnereia hoc modo, quod eam fideliter colant, et capitulum accipiet medietatem per totum, scilicet clari vini et dol dec et fructus arborum. Actum anno incarnationis .M CC XI. a.

a + Chastagnye adj. mod. en tête.

559.   [Vers 1211.] — S. l.

Inféodation par Cono, prévôt, et par le chapitre de Lausanne, à Vuibertus, fils de Namtelmus Cementarius, du fief sis en Chabloz, donné au chapitre par Rodulfus d'Orsens.

Main B.

Cette pièce paraît contemporaine des nos 557 et 558 supra, datés de 1211, transcrits dans le cartulaire de la même main ; elle est antérieure à 1213, date des nos 560 à 562 infra.

Ed. : Martignier, p. 430.

Vuibertus, filius Namtelmi Cementarii, accepit a preposito et capitulo feodum quod Rodulfus de Orsens dedit pro anima sua ecclesie Lausannensi, et fecit hominium capitulo. Hoc feodum debet .V. solidos de placito et .III. solidos annuales, et /473/ est recognitum de eodem feodo esse .IIII. posas terre et dimidium en Chablo, et si quid amplius poterit inveniri, capitulo manifestabitur a.

a + Chabloz adj. mod. en tête et Feudum adj. marg. mod.

560.   1213, 24 juin. — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Umbelinus, marguillier, des biens de Vuibertus d'Echichens.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 430. — Reg. : Hidber, no 3102.

Capitulum Lausannense dedit Umbelino Matriculario personaliter terram cuiusdam Vuiberti Eschichens, scilicet .XVIII. posas, pratum ad .III. carratas, vineam ad .IIII. fossorarios et quoddam nemus pro .X. solidis reddendis annuatim in festo apostolorum Petri et Pauli 1, ita quod quicquid ibi edificaverit vel acquisierit post obitum suum cum predicta terra et fructibus in ea inventis libere redeat ad capitulum, nec ipsam terram possit aliquo modo alienare, sed tantum in dominio suo debet eam tenere. Actum est hoc anno ab incarnatione Domini .M CC XIII., in festo sancti Iohannis Baptiste a.

a + Eschichens adj. mod. en tête.
1 Le 29 juin.

561.   1213. — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Guido de Riaz de la terre que l'église de Riaz, à laquelle le cens doit être payé, possède à St-Aubin en Vully.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 431. — Reg. : Hidber, no 3124 ; Forel, no 857 ; Diesbach, p. 40.

Capitulum Lausannense concessit Guidoni de Rota en Ogo terram quam ecclesia de Rota dicebatur habere apud Sanctum Albinum en Vuillie, quamlibet posam pro .IIII. denariis censualibus reddendis in Natali Domini a 1 ecclesie de Rota, quotquot pose ibi invenirentur. Actum est hoc anno ab incarnatione Domini .M CC XIII. b.

a Après Domini, quotquot p biffé. b + S. Albini en Vullie adj. mod. en tête.
1 Le 25 décembre. /474/

562.   1213. — S. l.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne notifie l'achat par Petrus de Servion du chesal des fils d'Ermenfrey, sis à Vevey, du consentement du dit chapitre, auquel le dit Petrus prête hommage lige.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 363 et 431.— Reg. : Hidber, no 3121 ; Montet, no XX.

Notum fieri volumus quod Petrus de Salvions acquisivit in villa de Vives c de consensu capituli casale quod fuit filiorum Ermenfrey, salvo iure capituli, et fecit ligium a hominium in manu C. prepositi ad opus capituli, eadem condicione qua ceteri homines de Vives d. Actum est hoc anno ab incarnatione e Domini .M CC XIII.. Capitulum vero concessit ei quicquit f posset acquirere de terra pertinente ad predictum casale, salvo iure capituli b.

a ligium adj. interl. b En marge : Alibi, de la main B ; + Viveys adj. mod. en tête.
Variantes du no 465 : c Viveis. d Viveis. e incanatione. f quicquid.

563.   1214 (n. st.), 11 février. — S. l.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne accense à Petrus de Mézery, prêtre, la vigne que tenait Philippus de St-Laurent.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 431. — Reg. : Hidber, no 3137.

Notum fieri volumus quod capitulum Lausannense dedit Petro de Masyrie sacerdoti, in vita sua, vineam quam tenebat Philippus de Sancto Laurentio, pro qua debet reddere annuatim capitulo a quinque annis ultra .VI. sestaria puri vini et .XII. denarios et unum custodem, et post decessum eius quicquid ibi edificaverit remaneat capitulo. Actum est hoc anno ab incarnatione Domini .MCCXIII., .III. idus februarii a.

a + Maisirie adj. mod. en tête.

564.   [Vers 1214.] — S. l.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne concède à Aymo de Mézery une terre sise à Mézery qui revenait au dit Aymo par voie d'héritage, ainsi que la receverie de la dîme de Mézery, et lui accense un chesal sis à Lausanne, à St-Laurent. /475/

Main C.

Cette pièce est probablement contemporaine du no 563 supra, daté de 1214, transcrit dans le cartulaire de la même main et au même moment

Ed. : Martignier, p. 230. — Reg. : Hidber, no 3208 (daté : 1216, 12 mars. C'est la date, énoncée en ancien style, du no 597 infra, dont la copie, no 262 supra, fait suite au no 261 supra, copie seule publiée par Martignier de la présente charte).

Notum sit scire volentibus quod capitulum dedit Aymoni de Maisyrie b terram in eadem villa que sibi iure hereditario competebat, sub eodem servicio quod participes sui reddere tenentur. Dedit ei preterea receveriam decime eiusdem ville, ita ut pro labore suo habeat c tocius d decime redecimationem et nichil amplius. Item dedit ei casale apud sanctum Laurentium pro .II. solidis censualibus. Et sciendum quod dictus Aymo debet manere aput Maysirie e et ibi agriculturam exercere ; si vero vellet habitare Lausanne et ibi esse burgensis, capitulum omnia supradicta ei auferet absque ulla indulgentia a.

a En marge : Alibi, de la main B.
Variantes du no 261 : b Maysirie. c t adj. interl. d totius. e Maysyrie.


.LXXXX VIII. Concessiones.
Titre courant de la main B. La foliotation est répétée et effacée une fois.

565.   1204. — [Lausanne.]

Charte par laquelle Martina, fille de Martinus Taveal, vend à Petrus Franco un cens à percevoir sur la terre que la dite Martina tenait du chapitre de Lausanne, cens destiné à fonder l'anniversaire des parents du dit Petrus et du sien propre.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 432 et 701.

Notum sit presentibus et futuris quod Martina, filia Martini Taveal de Sancto Laurentio, vendidit P. Francon tres solidos et .IIII. denarios censuales in Natali Domini 1 reddendos de tenemento quod a nobis habebat, ipso Martino laudante et unico filio filie sue, nobis etiam consentientibus. Quorum denariorum debet Iohannes Textor persolvere .II. solidos, Petrus et Vivianus Fabri .XVI. denarios supra casalia vicina domui capellani sancti Laurentii. Factum est hoc tali condicione quod /476/ si a predictis casalibus predictus census non posset haberi, supra totum tenementum Martine Tavel reciperetur. Factum est hoc anno ab incarnatione Domini a .M CC IIII.. Et notandum quod predictos denarios emit predictus P. Franco ad patris et matris sue et sui ipsius anniversaria facienda 2. Huius rei testes sunt Cono, prepositus Lausannensis, Henguicius cantor, Henricus Albus, magister Rychardus, Thomas, Raymundus de Vuillens, Petrus de Roveno, Petrus de Donno Mar., Rodulfus de Bullo, Henricus de Corberes, canonici, P. Cheynun, Amico, sacerdotes, Guibertus de Brenles et Borchardus de Pullie, clerici b.

a anno ab incarnatione Domini adj. marg. b + S. Laurentius adj. mod. en tête.
1 Le 25 décembre. 2 Le 6 juillet. Cf. infra, no 905 h. La date de l'anniversaire des parents de Petrus Franco est moins sûre : le 4 mai est peut-être l'anniversaire de sa mère. Cf. infra, no 905 f. Quant au Bovo Franconis dont on célébrait l'anniversaire le 7 août, c'est peut-être le père de Petrus Franco. Cf. M.D.S.R., t. XVIII, p. 169.

566.   [1202 à 1215.] — S. l.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne accense à Raymundus, clerc, de Granges, ses biens sis à Granges, à l'exception du cens et des biens sis à Marsens qui font l'objet d'un litige.

Main C.

Cette pièce ne contient pas d'élément de datation précise. Elle est vraisemblablement contemporaine des autres actes transcrits dans le cartulaire de la main C.

Ed. : Martignier, p. 702.

Feodum a.
Notum sit scire volentibus quod capitulum Lausannense concessit Raymundo, clerico de Granges, pro .XL. solidis censualibus in vita sua quicquid habet aput Granges, excepto censu et calumpnia de Marsens, de quibus .XL. solidis predictus Raymundus persolvet .X. solidos militi de Fonz et ceteros reddet nobis. Factum est sub hac forma quod ipse excolat agros et habeat medietatem proventuum exinde perceptis et ecclesie et molendini et hominum nostrorum et capitulum aliam medietatem b.

a En marge, de la main B. b + Granges adj. mod. en tête. /477/

567.   [1202 à 1215.] — Lausanne.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne accense à Tiertricus, neveu de Bernardus de Vevey, une moitié du chesal usurpé par le dit Bernardus, et au fils de Nicholaus de Vevey l'autre moitié du même chesal.

Main C.

Cette pièce ne contient pas d'élément de datation précise. Elle est vraisemblablement contemporaine des autres actes transcrits dans le cartulaire de la main C. La copie, no 445 supra, a été ajoutée après coup dans la marge du f. 80 v.

Ed. : Martignier, p. 352, 702 et 432. — Reg. : Montet, no XXIV (daté : 1228 et suivantes).

Notum sit omnibus tam presentibus b quam futuris c quod capitulum Lausannense concessit d Tiertrico e, nepoti Bernardi de Viveis, medietatem casalis quod prefatus Bernardus f contra iusticiam diu tenuerat, pro quo fecit hominium capitulo, salva fidelitate g dominorum suorum, sub annuo censu .IIII. denariorum h. Ipse vero quicquid iuris habebat in alia medietate quitum clamavit. Huius rei i testes sunt C. prepositus, magister R., Stephanus de Orba, Thomas celerarius, magister Galterus, P. de Donmartin j, Aymo de Sarrata, R. de Bullo k, G. Carbo, Henricus de Corberes, canonici, et l dominus episcopus, Raymundus Bauduinus, Paris de Viveis, Falco, sacerdos de Jolens m. Factum est hoc n in capitulo Lausannensi. Sciendum quod aliam medietatem dicti casalis concessit idem capitulum filio Nicholai o de Viveis, hominis nostri, sub annuo censu .II. denariorum. Quod casale integrum debet .X. p solidos de plait a q.

a En marge : Alibi, de la main B.
Variantes du no 445 : b futuris. c presentibus. d Après e, s interl. e Tietrico. f Bernardus manque. g fidelitate manque. h denariorum interl. i re. j Donmartim. k Bollo. l et manque. m o interl. sur lettre exp. et biffée. n hoc manque. o Nicholay. p decem. q En tête : Feodum.

568.   [1202 à 1215.] — S. l.

Charte par laquelle Iacobus de Pully, dit Psalterius, assigne au chapitre de Lausanne une redevance en réparation des torts causés par lui au dit chapitre.

Main C.

Cette pièce est certainement antérieure au 10 avril 1221 (n. st.) ; cf. infra, /478/ no 660. Elle est vraisemblablement contemporaine des autres actes transcrits dans le cartulaire de la main C.

Ed. : Martignier, p. 433. — Reg. : Hidber, no 3085 (daté : 1212. C'est là la date du no 569 infra).

Notum sit tam futuris quam presentibus quod cum Iacobus de Pullie, qui dicitur Psalterius, nobis dampna .X. et .VII. librarum intulisset, tandem pace facta, in recompensationem dampni nobis illati nobis assignavit .II. solidos supra campum quendam quem tenebat Albertus li Archiers, annuatim in Pascha reddendos, et .III. solidos et .VIII. denarios et .IIII. albos panes et .IIII. pucinos. Quos predictos denarios debebant ei annuatim homines Giraldi, militis de Vuolflens, in Nativitate Domini 1, panes vero et pucinos predictos in messibus.

1 Le 25 décembre.

569.   1212. — S. l.

Donation par Coluns au chapitre de Lausanne de la somme de vingt sols, avec lesquels le chapitre achète de Petrus Fata un cens à percevoir sur son chesal sis devant l'Hôpital.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 433.

Coluns a dedit capitulo Lausannensi .XX. solidos, de quibus capitulum emit a Petro Fata .XIIII. denarios censuales supra casale suum ante hospitale, in festo beati Iohannis Baptiste b 1 reddendos. Actum est hoc anno ab incarnatione Domini .M CC XII..

a L'initiale C est répétée dans la marge ; il ne semble pas qu'il s'agisse de l'abréviation d'un prénom. b Paptiste corr. en Baptiste.
1 Le 24 juin.

570.   1212 — S. l.

Donation par Guido de Goumoëns et Vuillermus, son frère, chevaliers, au chapitre de Lausanne de trois tenures sises à Goumoëns, avec les hommes qui y sont établis, et d'une vigne sise à Crissier.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 222 et 433 ; M.D.S.R., t. XIV, p. XXIII, n. 1 (légèrement abrégé). — Reg. : Hidber, nos 3081 et 3086. /479/

Guido de Gumuens et Vuillermus b, frater eius, milites c, dederunt capitulo Lausannensi, anno ab incarnatione Domini .M CC XII., tam pro emendatione eorum que idem Guido capitulo abstulerat quam d pro elemosina tria tenementa cum hominibus supra manentibus et heredibus eorum aput Gumuens, et vineam de Valle aput Crissie a.

a En marge : Alibi, de la main B ; + Crissie adj. mod. en tête.
Variantes du no 244 : b Vuulelmus. c milites adj. interl. d Guido austulerat capitulo quam.


Concessiones. [f. 98 v.]
Titre courant de la main B.

571.   [Vers 1157.] — S. l.

Serment prêté par Bertolfus IV de Zaeringen à l'évêque Amedeus de respecter les droits de l'évêque de Lausanne.

Main B.

Ce serment est postérieur à la donation par Frédéric I à Berthold IV de Zaeringen de la ville de Lausanne, rapportée par Otton de Freising, Gesta Friderici I. imperatoris, editio tertia (Hannover et Leipzig, 1912), p. 156, qui n'en indique pas la date précise. Schoepflin, Historia Zaringo Badensis, t.1 (Karlsruhe, 1763), p. 127 ss., date cette transaction de 1156. Le plus récent éditeur d'Otton de Freising maintient cette date, en la faisant suivre pourtant d'un point d'interrogation. C'est Schoepflin qui a daté le serment de Berthold IV de 1157. Le terminus ante quem est la mort de l'évêque Amedeus, le 27 août 1159. Les droits de l'évêque de Lausanne ont été confirmés par une bulle d'Alexandre III, du 17 octobre 1179 (Reg. Forel, no 671).

Ed. : Martignier, p. 434 ; Schoepflin, Hist. Zar. Bad., t. V, p. 105, no 52 (daté : 1157) ; [Jean Rodolphe Sinner], Voyage historique et littéraire dans la Suisse occidentale, t. II (Neuchâtel, 1781), p. 164 ; Ibid., 2e édition, t. II (En Suisse, 1787), p. 175 ; M.D.S.R., t. VII, p. 16 (daté : 1157) ; Waitz, p. 775 ; Fontes, t. I, p. 442, no 40 (daté : 1157). — Trad. : Verdeil I, p. 99 ; Verdeil II, p. 84 ; Migne, P. L., t. 188, col. 1297. — Reg. : Forel, no 582.

Hec sunt capitula que dux Bertolfus iuravit episcopo Amedeo et successoribus eius : Quod liberam permitteret fieri eleccionem in Lausannensi ecclesia ; quod nichil eorum que a manu episcopi tenebantur sibi acquireret ; quod ea que ecclesia Lausannensis perdiderat et que a longo tempore erant alienata bona fide, pro viribus, iuvaret recuperare ; quod ad villas /480/ ecclesie non irent sui pro pabulo et ceteris necessariis, nec ibi hospitaretur ; quod nec in palacio episcopi, nec in domibus clericorum vel militum hospitaretur, nec inde per violentiam quicquam auferret.

572.   1213. — Lausanne.

Achat par le chapitre de Lausanne de Vuillermus de Lora, chevalier, d'une partie d'un clos sis à St-Laurent, à Lausanne, avec le cens et la dîme, clos que le dit Vuillermus tenait en fief du chapitre et avait accensé à un certain nombre de bourgeois.

Main C et une adjonction de la main G.

Ed. : Martignier, p. 434. — Reg. : Hidber, no 3126.

Carta a.
Vuillermus de Lora miles habebat a capitulo Lausannensi in feodum aput sanctum Laurentium, retro domum suam, clausum cum quibusdam aliis possessionibus. Quem clausum dedit ad censum quibusdam burgensibus cum via eis necessaria, pro .XVIII. solidis annuis, .II. denariis minus, receptis a predictis burgensibus pro intragio .XX V. libris, et retinuit sibi de clauso quamdam partem retro domum suam, pro qua, cum domo et quibusdam aliis possessionibus, remansit homo capituli sicut prius. Ut autem istud fieret de assensu capituli, dedit predictus Vuillermus .IIII. solidos annuos et .VI. denarios in predicto censu. Residuos vero .XI. solidos et .X. denarios qui remanebant emit capitulum a predicto Vuillermo cum terra pro qua dabantur et cum decima terre pro .XI. libris et .VII. b solidis. Actum est hoc Lausanne, in portali, anno ab incarnatione Domini .M CC XIII., laudante uxore sua Petronilla et filio suo Iohanne et filia sua Petronilla et Nicholao, marito filie. Debent autem de predicto censu Giraldus .IIII. solidos, Rychardus .XII. denarios, Amedeus de Sancto Paulo et c Raymundus de Vallie et Bonet li Baz .X. solidos, Aymo de Maysirie .III. solidos in Natale Domini 1.

a En marge, de la main B ; en marge également, essai de plume : V, V ; + Apud S. Laurentium, adj. mod. en tête. b Après .VII., denariis exp. c Amedeus de Sancto Paulo et adj. de la main G dans un espace laissé en blanc par le scribe C.
1 Le 25 décembre. /481/

573.   1213. — S. l.

Abergement par Cono, prévôt de Lausanne, et Vuillermus d'Ecublens, chanoine, de trois hommes sur la terre du chapitre de Lausanne sise à Soulens.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 199 et 435. — Reg. : Hidber, no 3125.

C. c prepositus et V. d de Escublens e abergaverunt aput f Saullens tres homines, a g super terram capituli, et concesserunt cuilibet de conssensu h capituli .XII. posas terre et prata ad tres carratas feni et usimentum i cum aquis et pascuis et nemoribus, pro quibus quilibet illorum trium debet reddere annuatim .X. solidos et unas menaidas, scilicet .IIII. panes et .I. j frustum k carnis in Natali Domini 1 et in carniprivio .I. l caponem et .I. gastellum. Nec debent facere alium dominum in episcopatu, nisi capitulum. Actum est hoc ab incarnatione Domini .M CC XIII. b.

a La place des noms a été laissée en blanc dans le manuscrit. b En marge : Alibi, de la main de Cono d'Estavayer ; + Saulens adj. mod. en tête. Variantes du no 214 : c Cono. d Vu.. e Escuplens corr. en Escublens. f apud, g Après homines, videlicet Petrum, Hugonem et Iohannem. h consensu. i usumentum. j unum. k frustrum. l unum.
1 Le 25 décembre.

574.   1212. — Estavayer.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne remet à Petrus de Font et à Renaldus, son frère, l'aumône sise à Grandcour que leur oncle, le chanoine Raymundus de Font, avait faite au chapitre, et reçoit en échange des dits Petrus et Renaldus un cens à Pailly et un autre à Yvonand.

Main C.

Ed. : Martignier, p. 436. — Reg. : Hidber, no 3079.

Notum fieri volumus quod Petrus a de Fonz et Renaldus, frater eius, assignaverunt in concambium pro elemosina quam Raymundus canonicus, avunculus eorum, fecerat ecclesie Lausannensi aput Grancort, prenominatus vero Petrus assignavit aput Parlie .X. et .VIII. denarios in nativitate beate Marie 1 reddendos super tenementum Audear, Renaldus aput Eivonant .X. et .VIII. denarios in festo sancti Iohannis 2 super tenementum /482/ Petri de Coster, quod est unum lunagium. Huius rei testes sunt Cono, prepositus Lausannensis, Bertinus sacerdos, Raymondus de Roveno, Rodulfus de Rotumbor, dominus Vuillermus de Estavaie, Vuillermus de Corberes, milites, Rodulfus Rufus de Orsens, Umbertus de Sancto Martino, Petrus de Fraysses, Iohannes, filius Ysabel. Actum est hoc aput Estavaie, anno ab incarnatione Domini .M CC XII. b.

a p corr. en P. b En marge : Aliter, de la main de Cono d'Estavayer ; + Grantcort et Parlie adj. mod. en tête.
1 Le 8 septembre. 2 Le 27 décembre ?

575.   1215 (n. st.), 29 mars. — [Lausanne.]

Retour des écoles de Cono, prévôt de Lausanne.

Main D et une adjonction de la main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 436 ; Waitz, p. 781.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XIIII., dominica in media quadragesima, .IIII. kalendas aprilis a, rediit C., prepositus Lausanensis ecclesie, a b scolis.

a .IIII. kalendas aprilis, adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer. b Après a, c exp.

576.   1215. — [Lausanne.]

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne accense à Vu., fils de Vu. Testu, un atelier sis à côté du clocher de Notre-Dame et qui devra être transféré derrière le clocher lorsque le chapitre le demandera.

Main E.

Ed. : Martignier, p. 437. — Reg. : Hidber, no 3226 (daté : 1216).

Notum fieri volumus quod capitulum concessit Vu., filio Vu. Testu, l'ovriour quod est iusta campanile, tali pacto quod quamdiu capitulum permitteret ibidem manere predictum ovriour, persolveret dictus Vu. .VIII. solidos annuatim ; quando vero capitulum preciperet quod fieret li ovriour retro campanile, iuxta murum, tunc faceret dictus Vu. suum ad mensuram de l'ovriour P. de Pontalli, scilicet longitudinis a .VIII. pedum, latitudinis fere .VII., et persolveret capitulo .VII. solidos annuatim. Testes sunt C. prepositus, Vu. tessarius, magister G., Tho. celerarius, P. Chenon, P. de Dont Martin, G. Carbo, G. Dapifer, /483/ C. de Fons, N. de Chavornai, N. de Vilens, Andreas li Gotros, P. de Pontarli. Actum est hoc b in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XV. c.

a Le ms. porte longitunis. b est hoc adj. interl. c Au bas du folio, essai de plume : auget ; + Civitas adj. mod. en tête.


.LXXXX VIIII.

577.   1215 (n. st.), 12 au 18 avril. — [Lausanne.]

Statut promulgué par l'évêque et le chapitre de Lausanne pour régler le service du chœur dans l'église de Lausanne à matines.

Main de Cono d'Estavayer.

A la fin de mars 1214, Cono d'Estavayer, qui figure au nombre des témoins de cet acte, ne se trouvait probablement pas à Lausanne. Aucun acte daté avec certitude de 1214 n'y signale sa présence, et le 29 mars 1215, il rentre des «écoles» (cf. supra, no 575). Il faut admettre que cet acte est daté suivant le style de Pâques, et que sa date doit être rapprochée de celle du statut qui suit (no 578 infra).

Ed. : Martignier, p. 437. — Reg. : Hidber, no 3140 (daté : 1214, 30 mars-6 avril) ; Forel, no 859 (daté : 1214, fin de mars).

Statutum.
Consuetudo solebat esse in ecclesia Lausannensi quod si aliquis de clericis chori non surgeret ad matutinas in secunda feria pascali et tercia et quarta, et similiter in secunda feria Pentecostes et tercia et quarta, nisi infirmitate impediretur, dum ipse ea nocte iaceret Lausanne, alii clerici si eum capere non possent antequam prima inciperet a pulsari accipiebant pignora sua et obligabant ea pro cibariis que simul comedebant, et sic gravabantur sepe pauperes nimis et etiam quandoque divites et sepius inde inimicicie et contentiones oriebantur. Quam pravam consuetudinem volentes emendare, dominus episcopus et capitulum statuerunt quod si quis clericus chori non surgeret ad matutinas sicut supradictum est, episcopus damnum sustineret in .XX. solidis, persona in .X. solidis, canonicus in .V. solidis, capellanus parrochialis in .V. solidis, alius sacerdos in .III. solidis et clerici in .II. solidis et clericuli in .XII. denariis. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XIIII., in septimana pascali. Testes : Dominus B. episcopus, C. prepositus, /484/ Vu. tesaurarius, Ha. cantor, Tho. celerarius, Gal. sacrista, P. Che., P. de Dun., R. de Fru., G. Car., U. de Va., G. Da., C. de Fonz, N. de Cha., N. de Vuil..

a ci adj. interl.


Statutum. [f. 99 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

578.   1215, 8 mai. — [Lausanne.]

Statut pour le chapitre de Lausanne, réglant la division des prébendes et la façon de compter les jours de résidence.

Main F.

Ce statut a été confirmé le 14 mai 1251 à Lausanne par Hugo de St-Cher, cardinal du titre de Ste-Sabine, légat apostolique. Cf. infra, no 838.

Ed. : Martignier, p. 438.

Anno ab incarnacione a Domini .M CC XV., .VIII. idus k maii, facta fuit divisio prebendarum, ubi l statutum est communiter quod nullus percipiat fructum prebende sue primi anni m, nisi fecerit residentiam n in ecclesia per b .VIII. septimanas computandas et complendas sive continue c, sive per interpolatos dies usque ad festum Omnium Sanctorum 1 ; duorum vero annorum sequentium facienda est residentia per d o .XVI. septimanas computandas e modo predicto p et complendas q a festo Magdalenes 2 usque insequens festum eiusdem Magdalenes, in hunc modum per omnia r, quod qui interfuerit matutinis s ad minus vel misse et vesperis pariter pro die uno residentie habeatur, exceptis personis, quarum si qua interfuerit vel matutinis t vel u misse vel vesperis, pro uno die residentie habeatur ; hoc etiam observato, quod qui primo anno compleverit .VIII. septimanas ante festum Omnium Sanctorum, quod residuum fuerit temporis insequentis anni .XVI. septimanarum residentiam refundatur v. Quemcumque vero interesse non contigerit w horis predictis et modo predicto, et propter minutionem trium dierum factam Lausanne vel potionem x medicinalem factam ibidem vel propter infirmitatem y supervenientem Lausanne vel quia licentiatus z ivit ad scolas vel in peregrinatione a' vel cum domino episcopo vel quocumque b' alio c' de licentia d' capituli /485/ ierit, tempus f e' sibi taxatum a capitulo in suam residentiam f' computetur g. Illius vero prebenda qui predictam residentiam non fecerit a suis sociis debet reddi capitulo et in commune converti g', et ex eo debent fieri expense capituli ; quibus deductis, quod residuum fuit h' inter eos qui rite i' residentiam peregerint j' distribuatur. Anniversaria vero et helemosine facte h pro sequenti k' funere hiis qui interfuerint l' matutinis eius diei vel exequiis presentialiter, infirmantibus Lausanne inter hos i computatis, distribuantur. Refectiones vero distribuantur hiis qui interfuerint m' die qua debentur. Census autem presentibus dividantur in festis novem lectionum, in festis duplis et festis precipuis, habita ratione sollempnitatis n'. Preterea, si quis de novo factus fuerit canonicus, nichil percipiat donec residentiam fecerit supradictam. Statutum est etiam et iuramento firmatum quod quilibet sociis suis bona fide quoad distributionem et conservationem o' rerum et fructuum et capitulo sicut supradictum est teneatur j p'.

a Le ms. porte incan. b per adj. interl. c Le ms. porte computandas sive et complendas continue. d Le ms. porte le sigle pro. e s interl. f pempus corr. en tempus. g Après computetur, absententie biffé, surmonté d'un signe de renvoi ; le signe correspondant manque après tempus. h Le ms. porte factis. i hiis corr. en hos. j En marge : Alibi. Variantes du no 837 : k ydus. l et. m primi anni manque. n residenciam. o .VIII. septimanas ... facienda est residentia per manque. p modo predicto manque. q Après complendas, sive continue, sive per interpollatos dies. r in hunc modum per omnia manque. s matunis. t ti adj. interl. u vel répété, non exp. v hoc etiam observato ... refundatur manque. w contingerit. x predicto, vel pro minutione facta Lausanne per tres dies vel propter portionem. y infirmitattem. z licenciatus. a' peregrinacione. b' Après quoeumque, pro necessitate et utilitate capituli adj. interl. de la main M, vers 1251. c' alio manque. d' licencia. e' Après tempus, absentie. f' sua residentia. g' Illius (le ms. porte Iillius) vero prebenda qui residentiam non fecerit, debet in commune converti et esse in manu celerarii, sicut in suprascriptis (c adj. interl. sur p exp.) constitutionibus est expressum 3. h' fuerit. i' rite manque. j' fecerint. k' presenti. l' Sur int, manque un tilde, et sur la dernière syllabe du mot, tilde superflu. m' Sur la dernière syllabe du mot, tilde superflu. n' Census ... sollempnitatis manque. o' conservacionem. p' + Reperies sequentem cartam folio .XC IX. ad versum adj. mod. en tête, qui semble répéter, peut-être mot à mot, une note marginale, également moderne, que l'usure du parchemin a rendue illisible. La lecture de l'adj. en tête n'est pas certaine. Le ms. porte : Reperies s. c. fo. XCIC ad v surmonté d'un tilde, ou ad id.
1 Le 1er novembre. 2 Le 22 juillet. 3 Ce passage est une adjonction de 1233, /486/ et fait allusion au no 836 infra, à la suite duquel se trouve transcrite la copie no 837, qui présente ces variantes.


.C. Concessiones.
Titre courant de la main B.

579.   1215, 24 septembre. — Lausanne.

Charte par laquelle Petrus de Tolochenaz abandonne au chapitre de Lausanne, en échange de la remise d'un cens de trois deniers, un terrain inculte sis à Tolochenaz, dit le Vieux-Moulin, que le chapitre donne à Lambertus, chapelain de Tolochenaz, pour y bâtir une chapelle dépendant du dit chapitre.

Main G.

Ed. : Martignier, p. 440. — Reg. : Hidber, no 3182.

Notum fieri volumus quod Petrus de Tolochina habebat a capitulo Lausannensi in territorio a de Tolochina quemdam locum incultum qui dicitur Vez Mulins, quem guerpivit et dedit eidem capitulo Lausannensi, in manu Cononis prepositi, et capitulum in concanbium remisit ei tres denarios censuales quos debebat de fenagio. Quem locum dedit personaliter capitulum Lanberto, sacerdoti de Tolochina, ad edificandam domum capellam et ad plantandum in ea, si Deo placuerit, religionem, tali tamen conditione ut nec ipse, nec alius ibi vestem possit assumere religiosam, nisi de voluntate et mandato capituli, et ad capitulum Lausannense spectet pleno iure tam institutio quam destitutio et ordinatio necnon et correctio personarum eiusdem loci et similiter omnis possessio et omne ius tam spirituale quam temporale et quolibet anno debet locus ille capitulo Lausannensi duos solidos in nativitate beate Marie 1, nec potest aliqua persona illius loci se vel locum dare vel sociare vel appodiare alicui loco vel persone preterquam capitulo Lausannensi, nec potest sibi aliquem facere advocatum vel patronum preterquam capitulum Lausannense. Et si forte, quod absit, locus predictus personis vacuus remaneret, quicquid ibi capitulum Lausannense mobile vel inmobile inveniret totum ad ius et proprietatem capituli Lausannensis remaneret. Actum est hoc apud Lausannam, in capitulo, anno ab incarnatione /487/ Domini .M CC XV., .VIII. kalendas octobris. Huic autem donationi interfuerunt C. prepositus, Vuillermus thesaurarius, Thomas celerarius, magister Galters, Petrus Chenuns, R. de Fru. cantor, P. de Dunmar., Giroudus Carbo, Nicolaus de Chavornai, Nicolaus de Vuillens, G. Depiferi, Uldricus de Vanel, P. de Marlie b.

a Le ms. porte terrotorio. b + Tollochina adj. mod. en tête.
1 Le 8 septembre.

580.   1215. — Rome.

Réunion du concile du Latran.

Main G.

Ed. : Martignier, p. 441 ; Waitz, p. 781.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XV. fuit celebratum concilium Rome, presidente domino Innocentio papa .III., pontificatus eius anno .XVIII. a.

a anno .XVIII. interl.

581.   1216 (n. st.), 19 février. — Lausanne.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne inféode à Umbertus, fils de Durandus Gaiers, le fief de la cuisine, dont le dit Durandus réclamait la moitié, après le décès de Berta de Valle, sa parente.

Main G.

Ed. : Martignier, p. 441. — Reg. : Hidber, no 3207 (daté : 1216, 20 févr.).

Feodum a.
Notum fieri volumus quod defuncta Berta de Valle, Durandus Gaiers, cognatus eius b, de Viveis, requisivit hereditario iure medietatem feodi c coquine, quod ipsa tenebat a capitulo. Tandem capitulum reddidit feodum Umberto, filio predicti Durandi, salvo iure alterius ad quem melius spectaret feodum, et dedit de placito .XV. solidos et fecit hominium ligium in manu C. d prepositi ad opus tocius capituli et promisit facere residenciam et servicium quod feodum debet e. Actum est hoc Lausanne, in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XV., .XI. kalendas marcii. Huic autem donationi interfuerunt C. prepositus, Vuillermus thesaurarius, R. cantor, magister Galters, Thomas celerarius, Petrus Chenuns, Petrus de Dunmartin, /488/ Giroudus Carbo, Nicolaus de Chavornai, Nicolaus de Vuillens, Cono de Fonz, Albertus de Novo Castro, Uldricus de Vanel.

a En marge. b cognatus eius adj. interl. c feodum corr. en medietatem feodi. d C. adj. interl. e et promisit ... debet souligné dans le ms.

582.   1216 (n. st.), avant le 10 avril. — [ Lausanne.]

Charte par laquelle Iohannes, fils du maître de l'œuvre, clerc, et Petrus de Dommartin, chanoine de Lausanne, mettent fin à leur différend au sujet de la placette située entre leurs maisons.

Main G.

Cette pièce, datée de 1215, est probablement du début de 1216 (n. st.), et doit être rapprochée du no 581 supra, daté du 19 février 1216 (n. st.).

Ed. : Martignier, p. 442. — Reg. : Hidber, no 3189 (daté : 1215).

Notum fieri volumus quod cum capitulum Lausannense concessisset Iohanni clerico, filio magistri operis, domum que fuerat Ricardi Provain 1 et concessisset Petro de Donmartin domum que antiquitus fuerat prepositure, pro quadam platea parva que erat inter illas duas domos orta fuit contencio inter eos, quia Iohannes dicebat predictam plateam totam sibi a fuisse datam, que tandem sic fuit sedata quod uterque haberet medietatem, et fuerunt remissa Iohanni .IIII. sextaria vini que debebat annuatim solvere capitulo pro quadam vinea quam habet a capitulo, que est apud Palayeres. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XV. b.

a Après sibi, fore exp. b + Civitas et Palayeres adj. mod. en tête.
1 Cf. supra, no 537.


Concessiones. [f. 100 v.]
Titre courant de la main B.

583.   1216, 16 juillet. — Pérouse.

Mort du pape Innocent III et élection d'Honorius III.

Main G.

Ed. : Martignier, p. 443 ; Chronica, p. 63 ; Waitz, p. 781.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XVI., .XVII. kalendas augusti, obiit apud Perusium a Innocencius papa .III., qui sedit Rome annis .XVIII.. /489/
Cui substitutus fuit Cyncius, presbyter cardinalis titulo sanctorum Iohannis et Pauli, et vocatus fuit Honorius.

a apud Perusium adj. interl.

584.   1216 — [Lausanne.]

Frappe d'une nouvelle monnaie par Bertholdus, évêque de Lausanne, qui annule celle de Rogerus, son prédécesseur.

Main G.

Ed. : Martignier, p. 443 ; Chronica, p. 63 ; Waitz, p. 781. — Reg. : Forel, no 879.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XVI. quassavit B., episcopus Lausannensis, monetam quam fecerat Rogerus episcopus, predecessor suus, et fecit cudi novam. De cuius monete duodecim denariis quatuor denarii et obolus debent esse de argento, septem denarii et obolus debent esse de cupro, et .XVII. solidi et .VI. denarii debent appendere marcham a.

a + Moneta adj. mod. en tête, et episcopus adj. marg. mod.

585.   1216. — [Lausanne.]

Charte par laquelle Cono, prévôt de Lausanne, inféode à Guigo, mari de Belon, le fief de feu Thomas de St-Laurent, de qui la dite Belon était veuve.

Main G.

Ed. : Martignier, p. 444. — Reg. : Hidber, no 3229.

Feodum a.
Notum fieri volumus quod Guigo, maritus Belon, quondam uxoris Thome de Sancto Laurencio, recepit feodum dicti Thome a C., preposito Lausannensi, et fecit ei hominium ligium ad opus capituli. Actum anno ab incarnacione Domini .M CC XVI..

a En marge, de la main B ; + S. Laurentius adj. mod. en tête.

586.   [Vers 1216. — Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Haimo, chapelain d'Ouchy, d'une vigne sise en Paleyres, qui fut à Rodulfus du Bourg.

Main de Cono d'Estavayer.

Cette pièce ne peut pas être datée avec précision. Elle est probablement contemporaine des pièces qui l'entourent, datées de 1216 (nos 581 à 585 /490/supra et 588, 590, 592 à 594 infra). Elle est certainement antérieure au 4 août 1233, date à laquelle Haimo, chapelain d'Ouchy, était défunt, semble-t-il, ou du moins ne cultivait plus la vigne sise en Paleyres dont il est question dans cet acte. Cf. infra, no 835 h.

Ed. : Martignier, p. 444.

Capitulum dedit Haimoni, capellano de Oschie, vineam que fuit Rodulfi de Burgo a Palaires, anno ab incarnatione ...a.

a La place de la date a été laissée en blanc dans le ms.

587.   [Vers 1216. — Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Iosep, chapelain de l'autel de la Ste-Croix, de la dîme du clos de Vu. de Lausanne, chevalier, sis à Cour.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de cette pièce, cf. supra, no 586. Pour le présent acte, le terminus ad quem est le 20 mars 1217 (n. st.), date à laquelle c'est Haimo qui est chapelain de l'autel de la Ste-Croix (cf. supra, no 137).

Ed. : Martignier, p. 444.

Capitulum dedit Iosep, capellano sancte Crucis, decimam clausi Vu., militis de Lausanna, siti apud Cors.

588.   1216, 11 septembre. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne d'une échoppe de potier sise à côté du clocher de Notre-Dame, échoppe qui devra être transférée derrière le clocher lorsque le chapitre le demandera.

Main G.

Ed. : Martignier, p. 444. — Reg. : Hidber, no 3216.

Capitulum Lausannense concessit picolario a unum estason iuxta campanile, quamdiu alia estason essent ibi. Quando vero tranferentur retro campanile, iuxta murum, tunc dabitur ei estasons post Petrum de Ollens, scilicet longitudinis octo pedum, latitudinis fere .VII., et persolvet capitulo annuatim .V. solidos in vigilia nativitatis beate Marie 1. Altitudo vero de suo estason non debet excedere murum. Actum est hoc anno ab incarnatione b Domini .M CC XVI., .III. idus septembris, in revestiario. Testes : C. prepositus, Vuillermus thesaurarius, magister Galterus, Tho. celerarius, N. de Chavornai, N. de Vuillens, Uldricus /491/ de Vanel, G. Carbo, magister Alanus, Vuillermus de Grancon, P. de Vileta c.

a peculario corr. en picolario ; un espace laissé en blanc a été réservé à l'initiale du nom devant picolario. b Le ms. porte incan. c + Civitas adj. mod. en tête.
1 Le 7 septembre.

589.

Transcription du début de l’Ave Maria.

Main G.

Ed. : Martignier, p. 445. — Voir la bibliographie dans Ulysse Chevalier, Repertorium hymnologicum, t. I (Louvain, 1892), p. 111, n° 1879.

Ave a Maria,
Gratia plena,
Dominus tecum.

a A répétée et effacée.

590.   1216, 3 août. — Lausanne.

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Petrus de Lausanne, chevalier, de son fief.

Main G.

Ed. : Martignier, p. 445. — Reg. : Hidber, no 3215.

Feodum a.
Petrus, miles de Lausanna, recepit a Conone, preposito Lausannensi, ad opus capituli feodum suum et fecit ei hominium et recognovit quod de feodo erant casalia, scilicet ... b Actum est hoc anno ab incarnatione Domini .M CC XVI., tercio nonas augusti c, in capitulo Lausannensi.

a En marge, de la main de Cono d'Estavayer. b Un espace blanc d'une ligne et demie a été réservé à la désignation du fief. c .III. nonas augusti, P. de Lau., répété au bas du folio, de la main de Cono d'Estavayer, suivi de Petrus, d'une main non identifiable.

591.   1236, 6 avril. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Vu. de Munet du fief qui fut à Petrus de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Cet acte a été inséré après coup dans l'espace blanc qui séparait le no 590 supra, auquel il se rapporte, et le no 592 infra.

Ed. : Martignier, p. 445.

Dictum fiodum 1 recepit Vu. de Munet, qui duxit Ior., uxorem /492/ Vu., filii dicti Petri de Lausanna militis, a Conone preposito. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VI., in octava Pasce.

1 Cf. supra, no 590.

592.   1216, 10 octobre. — [Lausanne.]

Sentence arbitrale du chapitre de Lausanne mettant fin à un différend entre Anselmus, chapelain de St-Pierre, et Petrus Fortis, clerc, au sujet de la dîme d'une vigne sise en Etraz, à Lausanne, qui fut à Guido Fortis, et que le dit Petrus, qui la tenait du chapitre, avait cédée à Beltodus du Martheray.

Main G.

Ed. : Martignier, p. 445. — Reg. : Hidber, no 3219.

Cum verteretur contentio inter Anselmum, capellanum sancti Petri, et Petrum Fortem clericum super decima vinee de Strata que fuerat Guidonis Fortis, quam idem Petrus habebat a capitulo et de assensu capituli concesserat Beltodo de Marterei, ita fuit sedata quod capitulum concessit dicto Petro duas partes decime que ad capitulum spectabant, in vita sua, terciam vero, que spectabat ad capellaniam sancti Petri, concessit ei dictus Anselmus in vita sua pro una cuppa vini annuatim reddenda, et post mortem dicti Petri debet redire ad capellaniam. Actum est hoc in revestiario beate Marie, anno ab incarnatione Domini .M CC XVI., sexto idus octobris a.

a + S. Petri adj. mod. en tête.


.C I. Concessiones.
Titre courant de la main B.

593.   1216, 28 octobre. — S. l.

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Petrus d'Envy de son fief sis à Granges, et promesse du dit Petrus de venir prêter hommage au chapitre à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 330 et 446.

Feodum a. /493/
Petrus de Envi recepit a C., preposito Lausannensi, feodum suum apud Granges, et reconovit b f .XX. solidos a la marci c de placito et g fecit hominium d. Et requisivit idem C. ab eodem Petro quamtum haberet de feodo, et non fuit super hoc certificatus. Testes : P., capellanus de Granges, et P. sacerdos, nepos eius, magister A. de Chardona, P., clericus de Fruentia h, P., miles de Lausanna. Actum anno gracie .M CC XVI., in festo Simonis i et Iude. Et promisit venire Lausanne in capitullo j recipere feodum et facere hominium quia ibi fieri debet e.

a En marge. b no adj. interl. c Après marci, et effacé. d et fecit hominium adj. interl. e En marge : Alibi.
Variantes du no 420 : f reconnovit. g Après et, reconnovit biffé. h Fruencia. i Simeonis. j capitulo.

594.   1216, 11 décembre. — Crissier et Ecublens.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Ebalus d'Ecublens mettant fin à leur différend au sujet de trois hommes de Crissier, et confirmation de cet accord par la femme et les filles du dit Ebalus.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 222. — Reg. : Hidber, no 3221.

Carta a.
Notum fieri volumus quod cum j Ebalus k de Escublens calumpniaretur b capitulo Lausannensi apud Crissie duos pueros, scilicet Petrum l et Albertum, filios Ianuarii, et Uldricum de Sancto Sinforiano m, post multas altercationes c ita fuit pacificatum quod capitulum dedit dicto Ebalo .L. solidos et ipse dedit capitulo in manu C. prepositi quidquid in eis iuris habebat et heredibus eorum et precepit inde cartam fieri, sigillo domini B. episcopi n sigillatam d o. Actum est hoc p apud Crissie, in domo Martini sacerdotis e, retro ecclesiam, anno ab incarnatione Domini .M CC XVI. q, .III. ydus decembris. Testes : C. prepositus, Vu. thessararius, Ni. r de Vuillens, canonici, Martinus de s Crissie, P. de Sancto Germano, sacerdotes, Uldricus et Vuigo t de Escublens, Girardus et Petrus u de Sancto Germano, Reimundus de Pentala, Vu. Gressez d'Esclepens v, milites f, vuillicus de Crissie. Et statim iverunt g Escublens, et istud donum fecit dictus Ebalus laudare Almariam, uxorem suam, /494/ et Cristinam et Perettam w et ... h, filias suas, in presencia dictorum testium i.

a En marge. b Le ms. porte campniaretur. c s interl. d Après sigillatam, une lettre effacée. e s finale interl. f milites adj. interl. g iverunt adj. interl. sur euntes euntes exp. h La place du nom a été laissée en blanc dans le ms. i En marge : Alibi ; + Crissie adj. mod. en tête. Variantes du no 245 : j cum adj. interl. k Après E, la exp. l P.. m Simphoriano. n Bertoldi episcopi Lausannensis. o Après sigillatam, H exp. p est hoc manque. q .M CC XX VII. corr. en .M CC XVI.. r N.. s de manque. t Vuido. u P.. v Grassez de Esclepens. w Peretam.

595.   [Vers 1216 — Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Nicolaus de Vulliens, chanoine, d'une pièce de terre sise à St-Laurent, à Lausanne, pour y planter de la vigne.

Main de Cono d'Estavayer.

Cette pièce paraît s'insérer dans la série chronologique des actes qui l'entourent. D'après M. Reymond, Dignitaires, p. 467, le chanoine Nicolaus de Vulliens est attesté de 1212 à 1231.

Ed. : Martignier, p. 446. — Reg. : Hidber, no 3237 (daté : 1217, 4 février, qui est la date du no 596 infra).

Capitulum a concessit Ni. de Vuillens quandam piceolam terre ultra sanctum Laurentium ad plantandam b vineam.

a C répété dans la marge ; sur Caplm manque un tilde. b Après plantandam, i exp.

596.   1217 (n. st.), 4 février. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Albertus de Neuchâtel, chanoine, de la maison qu'avait bâtie Petrus de Dommartin, chanoine.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 446.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XVI., .II. nonas februarii, concessit capitulum Lausannense Alberto de Novo Castro a domum quam fecerat Petrus de Dunmartin, canonicus Lausannensis.

a s interl.

597.   1217 (n. st.), 12 mars. — Lausanne.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne concède à mi-vin /495/ à Martinus de Mézery un champ sis à Mézery, qu'il plantera de vigne, champ qui avait été donné au dit chapitre par Rodulfus de Font, chevalier, et Girardus de Cheseaux.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 230. — Reg. : Hidber, no 3208 (daté : 1216, 12 mars).

Notum fieri volumus quod capitulum habebat a quemdam campum apud Maisirie, qui fuerat vinea ; quam vineam dederat capitulo Rodulfus de Fonz miles pro anima b sua et matris sue c Flore. Et Girardus de Chesauz dederat similiter capitulo vuaneriam d g. Hunc campum dedit capitulum Martino de Masirie h ita quod ibi i plantaret vineam. Quamdiu ibi sereret bladum, capitulum acciperet terciam partem bladi, quando plantaret vineam, in primis .IIII. annis nichil acciperet capitulum, sed in .V°. acciperet medietatem vini et dol dec. Actum est hoc Lausanne, in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XVI., in festo sancti Gregorii. Testes e : B. episcopus, C. prepositus, Vu. thesararius j, A., prior sancti Marii, magister k G., P. Chenuns l, Iosep m, sacerdotes, G. Carbo, N. de Cavornai n, N. de Vuillens o, diaconi, C. de Fonz, Vu. de Grancon, P. de Vileta, Ia. de Grallie, Amedeus, R. de Roveno, subdiaconi, canonici, et Elioz Scriptor f.

a habebat adj. interl. sur dedit exp. b anima adj. interl. c Après sue, r exp. d v adj. interl. e s finale interl. f En marge : Alibi ; + Maisirie adj. mod. en tête.
Variantes du no 262 : g similiter vuaneriam (vineam corr. en vuaneriam) capitulo. h Maisirie. i ipse. j thesaurarius. k margister. l Chenons. m Ioseph. n Chavuornai. o Vuillerens.

598.   1217, 18 avril. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Vuillermus de Grandson, chanoine, de la maison qui fut à Tomas, cellérier.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 447.

Capitulum dedit Vu. de Grancon domum que fuerat To. celerarii, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., .XIIII. kalendas maii. /496/

599.   1217, 19 avril. — Lausanne.

Accord par devant Bertholdus, évêque de Lausanne, entre Iosep, chanoine de Lausanne, et Petrus de Lausanne, chevalier, mettant fin à leur différend au sujet de la dîme du clos de Cour.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 447. — Reg. : Hidber, no 3239.

Com discordia verteretur inter Iosep, canonicom Lausannensem a, et Petrum, militem de Lausanna, super decima clausus de Cors, cuius clausus b medietatem dictus Petrus habet a c capitulo in feodum 1, quam decimam capitulum dederat dicto Iosep in vita sua, taliter fuit sedata quod Iosep dedit Petro .XX. solidos, et Petrus guerpivit d


Concessiones. [f. 101 v.]
Titre courant de la main B.

dictam decimam capitulo. Actum est hoc Lausanne, in capella sancti Nicolai, coram B. episcopo, C. preposito, P. Chenun et aliis multis, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., .XIII. kalendas maii.

a Le ms. porte Lausannense. b causus corr. en clausus. c Après a, p exp. d + Cors decima adj. mod. en tête.
1 Peut-être s'agit-il de l'inféodation du 3 août 1216, no 590 supra.

600.   1217, 4 mai. — Lausanne.

Concession par le chapitre de Lausanne à Tomas et Vuulelmus, clercs, fils de Vu. de St-Etienne, du chesal où se trouvait la maison de Petrus d'Echandens, chanoine.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 447. — Reg. : Hidber, no 3240.

Capitulum concessit Tome et Vuulelmo, clericis, filiis Vu. de Sancto Stefano, casale in quo fuerat domus P. d'Eschannens, tali conditione quod quidquid supra edificarent post eos capitulo remaneret. Actum Lausanne, in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., die Ascensionis. Interfuerunt C. prepositus, R. cantor, magister G., P. Chenuns, G. Dapiferi, magister Ha., Ni. de Vuillens, P. de Vileta, Ame., R. de Roveno, A. de Novo Castro. Alii canonici absentes ratum habuerant. /497/

601.   1217, 14 mai. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Nicolaus Dapifer de Lausanne de son fief, comprenant un clos sis à St-Laurent et un champ en Martheray, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 448. — Reg. : Hidber, no 3241 (daté : 1217, 15 mai).

Feodum a.
Nicolaus, dapifer Lausannensis, recepit a C. preposito feodum suum, scilicet capituli b, et afidavit ei placitum et fecit ominium c et recognovit de feodo esse clausum de d sancto Laurencio et campum de Marterei a grossa petra superius. Actum est hoc in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII. e, in die Pentecostes, et interfuerunt C. prepositus, Vu. thesaurarius, R. cantor, magister f G., P. Chenuns, G. Carbo, G. Dapiferi, C. de Fonz g, N. de Vuillens, magister Ha., A. de Novo Castro, Vu. de Grancon, P. de Vileta, Ia. de Grallie, Iosep, P. de Fruencia, Amedeus, R. de Roveno, canonici, P. de Lausanna, Vu. Bever, Dalmacius, Ste. de Runens, milites h, Vu., frater Nicolai Dapiferi i.

a En marge. b scilicet capituli adj. interl. c et fecit ominium adj. interl. d Après de, scto exp. e X adj. interl. f Le ms. porte oagister. g Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., C. de Fonz se trouve après A. de Novo Castro. h s interl. i + S. Laurentius adj. mod. en tête.

602.   1217, 6 août. — Lausanne.

Assignation par le chapitre de Lausanne à Iohannes, chapelain de Chavornay, des revenus de sa chapellenie.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 234 et 448. — Reg. : Hidber, no 3252.

Anno ab incarnacione Domini .M CC XVII. a assignavit b capitulum Io., capellano de Chavornai d, capellaniam, scilicet medietatem oblationum e, terciam partem elemosinarum f, decimam minuti bladii, corvatas totas g et terram et pratorum medietatem et aliam medietatem ad censum pro tribus solidis, sed si capitulum vellet ibi terram in dominio suo colere, haberet terre et pratorum et corvatarum medietatem, salvo iure /498/ metricularii h. Actum Lausanne, in choro, in festo sancti Sixti c.

a X adj. interl. b Sur g, tilde superflu. c En marge : Alibi ; + Chavornay adj. mod. en tête.
Variantes du no 271 : d Chavornay. e oblationum et. f elemosinarum et. g totas manque. h matricularii.

603.   1217, 7 juillet. — Lausanne.

Prise de la croix par Bertholdus, évêque de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 449 ; Waitz, p. 781. — Reg. : Forel, no 884.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XVII. a, feria .VI. post octabas apostolorum Petri et Pauli, assumsit dominus B., Lausannensis episcopus, signum crucis Lausanne.

a X adj. interl., d'abord au-dessus de feria .VI., où il est effacé, puis au-dessus de .M CC VII. corr. en .M CC XVII..

604.   1217, 19 juillet. — Lausanne.

Charte par laquelle Nantelmus de St-Saphorin, chevalier, donne au chapitre de Lausanne Petrus, fils de Martinus de St-Saphorin, auquel Petrus le dit chapitre accense douze poses de terre, un chesal et un pré sis à St-Saphorin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 449. — Reg. : Hidber, no 3249.

Notum fieri volumus quod Nantelmus, miles de Sancto Sinforiano, dedit capitulo Lausannensi Petrum, filium Martini de Sancto Sinforiano, et heredes eius in perpetuum in manu C. prepositi, et capitulum dedit dicto Petro terram aput a Sanctum Sinforianum : .XII. posas et unum casale et unam chantri prati ad censum pro duobus solidis et pro .V. cuppis frumenti et .V. cuppis avene et .II. panibus post messes. Decimam terre retinuit sibi capitulum. Actum Lausanne, in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., .XIIII. kalendas augusti. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, A., prior sancti Marii, magister G., P. Chenuns, Iosep, G. Carbo, G. Dapiferi, Ni. de Chavornai, R. de Roveno. Et promisit dictus Nantelmus b se fore legitimum actorem, quod vulgo dicitur leaus vueirenz, si quis super dicto Petro capitulum impeteret c.

a Sur p, tilde effacé. b Le ms. porte Nantemus. c + S. Simphoriani adj. mod. en tête. /499/

605.   1217, 18 juillet. — Lausanne.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne, d'une part, et Cono de Goumoëns, chevalier, et Reinaldus, son fils, d'autre part, mettent fin à leur différend au sujet d'un homme de Vuarrens, et compromis entre le dit chapitre et Henricus, fils du dit Cono, mettant fin à leur différend sur le même sujet.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 102 et 450. — Reg. : Hidber, no 3214 (daté : 1216, 18 juillet) et 3248.

Notum fieri volumus quod cum Cono de Gumuens miles et Reinaldus d, filius eius, calumpniarentur Petrum e, filium Martini de Vuarens, capitulum dedit eis .XX V. solidos, et ipsi quidquid f in eo iuris habebant dederunt capitulo. Actum est hoc Lausanne, in portali g, et interfuerunt C. prepositus h, Ha., prior sancti Marii, U., capellanus de Vuarens, Martinus de Vuarens et alii quamplures. Dicti vero Cono et Reinaldus grentaverunt se fore legitimos a actores i, quod vulgo dicitur leez guerenz j, et facerent laudare Henricum b, filium dicti Cononis. Post hoc vero dictus Henricus calumpniatus est dictum Petrum, dicens eum venisse ad partem suam et nichil spectasse ad partem patris sui vel fratris, et tamdem ita pacificatum fuit quod capitulum dedit dicto Henrico .XII. solidos, et ipse quidquid k iuris habebat in eo dedit capitulo in manu C. prepositi. Actum Lausanne, ante cameram episcopi, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., .XV. kalendas augusti. Testes l : B. episcopus, C. prepositus, Vu. thesaurarius m, R. cantor, N. de Cavornai n, magister Ha. o, Amedeus, R. de Roveno, canonici, U., capellanus de Vuarens, Dalmacius miles et alii quamplures c p.

a Après legitimos, g effacé. b Le ms. porte Hericum. c En marge : Alibi ; au bas du folio, de la main de Cono d'Estavayer : eps. cā. n. ol. a. vu. Il s'agit apparemment d'une liste sommaire de témoins inscrite comme aide-mémoire ; + Vuarens adj. mod. en tête.
Variantes du no 58 : d Renaldus. e Petrum manque. f quiquid corr. en quidquid. g li adj. interl. h prepositus Lausannensis. i auctores. j vuerenz. k quicquid. l s finale interl. m tessaurarius. n Chavornay. o Halanus. p + pōtū lēgēdi, Vuarens adj. mod. en tête. /500/


.C II. Concessiones.
Titre courant de la main B.

606.   1217, 8 octobre ? — Lausanne.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Anbrosia, veuve de Vuarnerus de Mézery, mettant fin à leur différend au sujet de la moitié d'une maison que Vuarnerus avait bâtie au mépris du droit sur un chesal du chapitre, qu'il avait donnée au dit chapitre sur son lit de mort, et qu'Anbrosia prétendait avoir reçue en dot de son mari.

Main de Cono d'Estavayer.

La date de cette pièce n'est pas certaine. Le manuscrit porte : .VIII. no. octobris, qu'il faut corriger, peut-être en .VIII. idus octobris.

Ed. : Martignier, p. 451. — Reg. : Rég. genev., no 561 (daté : 1217, 8 octobre).

Vuarnerus de Maisirie edificavit domum super casale capituli, ubi camere private clautri cadere solebant, nec fuit ei datum per commune capitulum, unde capitulum noluit censum recipere per multos annos. Cum autem dictus Vuarnerus iaceret in lecto egritudinis, de qua a mortuus fuit, dedit medietatem dicte domus capitulo in elemosinam. Uxor vero sua Anbrosia dixit dictam medietatem sibi fuisse datam in dotem a dicto Vuarnero quando eam desponsavit. Inde lis orta fuit inter capitulum et dictam Anbrosiam, que sic fuit pacificata quod capitulum dicte Anbrosie dedit .XXX. solidos, et ipsa dedit et guerpivit capitulo quidquid iuris b habebat in dicta domus medietate et etiam in alia medietate, quam sibi dicebat fuisse datam similiter in dotem. Actum est hoc Lausanne, ante cameram episcopi, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., .VIII. nonas octobris. Testes : C. prepositus, R. cantor, magister G., P. Chenuns, N. de Chavornai, N. de Vuillens, C. de Fonz, Ia. de Grallie, R. de Roveno, canonici, Iacobus, dominus de Albona, Ni. Dapifer, P. de Lausanna, Vu. Bever, R. de Sancto Sinforiano, Vu. de Melduno, Narduinus de Bieri, milites c, Haimo et Vuulelmus, fratres dicte Anbrosie d.

a qua adj. interl. b s interl. c s interl. d + Maisirie adj. mod. en tête. /501/

607.   1217, 21 octobre. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Vulelmus Medicus d'un champ de deux poses sis à Cour.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 452.

Capitulum dedit Vulelmo Medico quemdam campum duarum posarum apud Cors, iusta ripam, pro .V. solidis annuatim reddendis in festo sancti Micaelis a 1. Actum est hoc in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., .XII. kalendas novembris. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, R. cantor, magister G., P. Chenuns, Io., sacerdotes, G. Carbo, N. de Vuillens, diaconi, G. Dapiferi, C. de Fonz, magister Ha., R. de Roveno, subdiaconi b.

a in festo sancti Micaelis ajouté, au moment de la transcription des no 609 ss. infra, dans un espace laissé en blanc. b + Cors adj. mod. en tête.
1 Le 29 septembre.

608.   1217, 21 octobre. — [Lausanne.]

Confirmation par le chapitre de Notre-Dame de Lausanne de l'élection de Vuulelmus, chantre de St-Maurice, comme prieur du chapitre de St-Maire de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 452 ; Waitz, p. 781. — Reg. : Forel, no 885.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., .XII. kalendas novembris, representaverunt canonici sancti Marii Vuulelmum, cantorem Agaunensem, capitulo Lausannensi in priorem sancti Marii, et ibi confirmatus a capitulo fecit obedienciam episcopo et promisit fidelitatem capitulo in manu C. prepositi, quia capituli sancti Marii est eleccio et capitulo a sancte Marie b debet representari. Interfuerunt autem dominus B. episcopus et C. prepositus, Vu. thesaurarius, R. cantor, magister G., P. Chenuns, Io., sacerdotes, G. Carbo, N. de Vuillens, diaconi, G. Dapiferi, C. de Fonz, magister Ha., R. de Roveno, subdiaconi, canonici Lausannenses. De canonicis autem sancti Marii interfuerunt Gordanus, Otto, Giroldus, Amico, Ricardus, Uldricus c.

a capituli corr. en capitulo. b Après Marie, est exp. c + S. Marii adj. mod. en tête. /502/

609.   1217, 28 octobre. — [Lausanne.]

Achat par le chapitre de Lausanne d'Albertus d'Estavayer et de sa femme, fille de Vuarnerus de Mézery, de la seconde moitié de la maison dont le dit Vuarnerus avait donné une moitié au dit chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 453.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XVII. emit capitulum Lausannense ab Alberto de Estavail et ab uxore sua, filia Vu. de Maisirie, dimidiam domum, que fuerat dicti a Vu. de Maisirie, qui aliam medietatem b dederat pro anima sua 1, et dedit capitulum dicto Alberto et uxori sue .C X. solidos. Actum in choro, in festo Simonis et Iude, sub his testibus : C. prepositus, Vu. thesaurarius, G. sacrista, P. Chenuns, sacerdotes, G. Carbo, Ni. de Chavornai, N. de Vuillens, diaconi, G. Dapiferi, C. de Fonz, subdiaconi, canonici, P. d'Eschicens clericus, Iohannes de Fomunt, Vuibertus Aurifex. Et fuit statutum ut ibi fierent camere private clautri c.

a Le ms. porte diti. b Le ms. porte medietem. c + Maisirie adj. mod. en tête.
1 Cf. supra, no 606.

610.   1217, 11 novembre. — [Lausanne.]

Accord par devant Bertholdus, évêque de Lausanne, entre Vuido d'Ecublens et les habitants de Romanel mettant fin à leur différend au sujet du droit de pâture des porcs dans la forêt de Vernand, et tentative d'accord entre les mêmes au sujet du droit d'abattage des arbres dans la dite forêt.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 453.

Com discordia verteretur inter Vuidonem d'Escublens et illos de Romanel, quia dictus Vuido dicebat quod quando porci ibant ad glandem in nemore de Vernant, forestarii sui poterant de consuetudine accipere unum porcum cuiuscumque esset extra civitatem Lausannensem et comedere et precium solvere de passonagio. Sed si porcus esset de Romanel, nichil debebant /503/ persolvere, nec aliud passonagium debebant illi de Romanel en Vernant pro porcis suis. Illi vero de Romanel dicebant quod nullum passonagium debebant en Vernant pro porcis suis et ita bene debebat persolvi porcus eorum si acciperetur, sicut alterius porcus. Et fuit recongnitum de assensu utriusque partis quod quia porci de Vernant debent de consuetudine exire vermellier a in campis et pratis de Romanel et currus et equi onerati qui exeunt de Vernant possunt exire per campos et prata de Romanel si aliunde comode exire non possint, ideo non debent porci de Romanel passonagium en Vernant et si accipiatur porcus b


Concessiones. [f. 102 v.]
Titre courant de la main B.

eorum, debet persolvi sicut alterius porcus. Facta est hec recongnitio anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., in festo sancti Martini, in presencia domini B., episcopi Lausannensis, ante cameram suam, et interfuerunt c C. prepositus, R. cantor, G. Carbo, canonici Lausannenses, Uldricus et Vuido et Uldricus, frater eius, de Escublens, P. de Lausanna, Stefanus de Runens, P. de Chesaus, Reimundus de Pentala, Thomas de Roveno, Vuilelmus Bever, milites, Petrus de Chesaus et Reimundus de Sancto Mario, forestarii, Dudins de Romanel, Petrus et Vuulelmus, filii sui, Amaldricus, Lambertus, Martinus, Petrus Longez de Romanel, Petrus de Plais et alii quamplures. Similiter erat contentio d inter eosdem et eadem die quia dictus Vuido dicebat eos debere e, si absciderent cuercum vel pirum vel pomum en Vernant sine licencia sua f, legem .LX. solidorum. Illi vero dicebant si absciderent sine licencia sua unam trium supradictarum arborum prope stratam, quod a strata posset proici uns viogos, debebant legem .LX. solidorum ; extra terminum illum non debebant vagiari nisi pallio vel securi vel viogio, uno scilicet vagio. Supradicti milites dixerunt se audivisse Vuidonem g de Gumuens semper calupniasse legem .LX. solidorum. Alii h dixere illos de Romanel i semper negasse. /504/ Et ita nichil fuit determinatum, sed aduc sub iudice lix remansit.

a vermellier adj. interl. b + Romanel passionagii en Vernant adj. mod. en tête. c Le ms. porte intersuerunt. d contentio adj. interl. sur cum exp. e Après debere, d exp. f sue corr. en sua. g Vuigonem corr. en Vuidonem. h Après Alii, dixerunt effacé. i Le ms. porte Romalel.

611.   1217, 3 novembre. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Vuibertus Aurifaber d'une maison.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p, 455,

Capitulum dedit Vuiberto Aurifabro domum quam ... a de Jolens dederat in elemosinam, pro .XV. denariis censualibus reddendis in festo sancti Micaelis 1. Interfuerunt huic dono C. prepositus, Vu. thesaurarius, R. cantor, magister G., P. Chenuns, Io., sacerdotes, G. Carbo, N. de Chavornai, N. de Vuillens, diaconi, G. Dapiferi, U. de Vanel, C. de Fonz, magister Ha., Ia. de Grallie, P. de Fruencia, Hamedeus, Re. de Roveno, canonici, magister Ioffridus, P. de Arraz et alii quamplures. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII., .III. nonas novembris.

a La place du nom a été laissée en blanc dans le ms.
1 Le 29 septembre.

612.   1218 (n. st.), 21 janvier. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Amaldricus de Renens de la terre qui fut à Vuido Fortis, puis à Vuilelmus, neveu de Borcardus Aiglentine.

Main de Cono d'Estavayer,

Ed. : Martignier, p. 92 et 455.

Capitulum concessit Amaldrico e de Runens f terram que fuerat Vuidonis Fortis et post ipsum Vuilelmi g nepotis B. Aigentine h, ad a censum pro .XII. solidis, modio frumenti, dimidio modio vini in vigilia Natalis Domini 1, salvo tamen iure alterius. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini i .M CC XVII. j, in festo sancte Agnetis. Testes k : C. prepositus, Vu. tesaurarius l, magister G. m , P. Chenuns b, N. n de Vuillens, G. Dapiferi, /505/ U. de o Vanel, C. de Fonz, Amedeus, R. p de Roveno, canonici, B. q Aiglentine c, He. r de Ripa, Vu., decimator de Runens d s.

a at corr. en ad. b h adj. interl. c l adj. interl. d En marge : Alibi.
Variantes du no 44 : e Almaldrio. f Runeins. g Vu. h Borchardi Aiglentine. i anno Domini. j .M CC XVIII. corr. en .M CC XVII.. k Testes fuerunt. l thesaurarius. m G. écrit sur un nom effacé. n Nicholaus, s finale interl. o del. p Remondus. q Borcardus. r Hevrardus. s Runeins.
1 Le 24 décembre.

613.   1218, 6 avril ? — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Fina d'un chesal sis à côté de la maison de Iohannes de Fomunt.

Main de Cono d'Estavayer.

La date de cette pièce n'est pas certaine. Le manuscrit porte : .VIII. no. aprilis, qu'il faut corriger, peut-être en .VIII. idus aprilis.

Ed. : Martignier, p. 455.

Capitulum concessit Finan casale iusta domum Io. de Fomunt pro .XII. denariis annuis reddendis vigilia Philippi a et Iacobi 1. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIII., .VIII. nonas aprilis. Ipsa vero quidquid super edificaret dedit capitulo post mortem suam. Testes : C. prepositus, magister G., P. Chenuns, Iosep, sacerdotes, G. Carbo, Ni. de Vuillens, diaconi, G. Dapiferi, C. de Fonz, magister Ha., Amedeus, R. de Roveno.

a Le ms. porte Phililpi.
1 Le 30 avril.

614.   [Vers 1218.] — S. l.

Engagement par Richardus Vuirfrans à Petrus Valier d'une vigne sise à Chauderon, à Lausanne, que le dit Richardus tenait du chapitre de Lausanne.

Main B.

Cette pièce paraît s'insérer dans la série chronologique des actes qui l'entourent.

Ed. : Martignier, p. 456.

Richardus Vuirfrans habebat a capitulo culturam cuiusdam vinee apud Chouderon, quam invadiavit Petro Valier pro .C. solidis. /506/

615.   [Vers 1218.] — S. l.

Charte par laquelle Umbertus de Vevey, fils de Durant Gaier, engage à Lambertus Curbil le fief de la Cuastri que le dit Umbertus tenait du chapitre de Lausanne.

Main B.

Cette pièce paraît s'insérer dans la série chronologique des actes qui l'entourent.

Ed. : Martignier, p. 456.

Notandum quod Umbertus de Viveis, filius Durant Gaier, invadiavit Lamberto Curbil feudum quod habebat a capitulo, scilicet de la Cuastri, pro .XV. libris. Huic obligationi assensit capitulum dum dictus Umbertus serviet pro feudo sicut tenetur, alioquin feudum in suum domanium revocaret.


.C III. Concessiones.
Titre courant de la main B.

616.   [Vers 1218.] — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Cono de Cour, homme du chapitre, d'une petite pièce de terre sise à Cour.

Main B.

Cette pièce paraît s'insérer dans la série chronologique des actes qui l'entourent.

Ed. : Martignier, p. 456.

Capitulum dedit Cononi de Cors, homini suo, quandam piceolam terre apud Cors, iuxta clausum Petri militis, pro .VIII. denariis censualibus in festo Omnium Sanctorum 1 reddendis a.

a + Cors adj. mod. en tête.
1 Le 1er novembre.

617.   [Vers 1218.] — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Petrus de Contigny et à Cono de Cour d'une petite pièce de terre sise à Contigny.

Main B.

Cette pièce paraît s'insérer dans la série chronologique des actes qui l'entourent.

Ed. : Martignier, p. 457. /507/

Item capitulum concessit Petro de Quintignie et Cononi de Cors quandam piceolam terre apud Quintignie, ante domum filiorum Anselmi, pro duobus solidis censualibus in festo Omnium Sanctorum 1 reddendis a.

a + Quintignie adj. mod. en tête.
1 Le 1er novembre.

618.   [Vers 1218.] — S. l.

Mention de biens du chapitre de Lausanne sis à Ecoteaux.

Main B.

Cette pièce paraît s'insérer dans la série chronologique des actes qui l'entourent.

Ed. : Martignier, p. 457.

Apud Escotaus habet capitulum terras.

619.   1218, 24 septembre. — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à P. de Forest d'une petite pièce de terre sise à Cour.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 457.

Capitulum concessit P. de Forest quandam piesceolam a terre supra claussum P., militis de Lausanna, apud Cors, pro .VIII. denariis censualibus in festo sancti Micaelis 1. Actum anno ab incarnatione .M CC XVIII., .VIII. kalendas octobris b.

a pisceolam corr. en piesceolam. b + Cors adj. mod. en tête.
1 Le 29 septembre.

620.   1218, 24 septembre. — [Lausanne.]

Achat par Vuillermus, trésorier, pour le compte du chapitre de Lausanne, de Cristinus de Chevressy, homme des fils de Vualtherus de Daillens, chevalier.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 457.

Vu. tessaurarius aquitavit Cristinum de Sivrissie ad opus capituli a filiis Vualcheri, militis de Dallens. Fecit autem hoc laudare Vuulemmum de Cicun, militem de Gumuens, a quo predicti domicelli dicebant se habere in feodum a. Actum in choro, /508/ anno ab incarnatione Domini .M CC XVIII., .VIII. kalendas octobris b.

a Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., a quo ... feodum se trouve après octobris. b + Sivrissie adj. mod. en tête.

621.   1218, 1er novembre. — S. l.

Concession par le chapitre de Lausanne à Benedictus d'Ouchy, clerc, de la vigne de Putier.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 458.

Capitulum concessit vineam de Putier Benedicto de Oschie clerico in vita sua. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XVIII., in festo Omnium Sanctorum, salvo iure alterius.

622.   1218, 16 décembre. — Lausanne.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Rodulfus de Palud mettant fin à leur différend au sujet de divers biens que tient Martinus Tavel, beau-père du dit Rodulfus, biens que le chapitre accensera au fils de Rodulfus, clerc, à la mort de Martinus Tavel.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 458.

Discordia que vertebatur inter capitulum et R. de Palude ita pacificata fuit quod capitulum a post mortem Martini Tavel, vitrici predicti R. b, casale quod est inter domum C., capellani de sancto Laurentio, et stratam et casale pro quo dictus capellanus sibi reddebat c .VI. denarios et viridarium quod est retro domum dicti capellani et aliud d casale quod reddebat dicto R. .I. cuppam vini concessit e clerico, filio dicti R., in vita sua et dicto f R., si viveret g post clericum, pro .I. pare menaidarum, tali conditione quod post mortem dicti clerici casale quod est ante domum sancti Laurentii et viridarium quod est retro et .VI. denarii censuales quos capellanus sancti Laurentii debet dicto R. h redeant ad capitulum. Casale vero quod debebat cuppam vini habeat heres dicti R. ad censum a capitulo in perpetuum. Hec i dicebat dictus Martinus Tavez et dictus R. spectare j ad eos iure hereditario, sed capitulum negabat. /509/ Actum est hoc Lausanne, in choro, anno incarnationis dominice .MCC XVIII., .XVII. kalendas ianuarii k.

a Après capitulum, concessit dicto R. effacé. b R. adj. interl. sur Rod. effacé. c redebat corr. en reddebat. d Après aliud, d exp. e Après concessit, un espace blanc a été réservé à l'initiale du nom. f Après dicto, et effacé. g viveet corr. en viveret. h Après R., re exp. i Après Hec, di effacé. j Le ms. porte septare corr. en speptare. k + S. Laurentius adj. mod. en tête.

623.   1218, 19 décembre. — Aubonne.

Donation par Nantelmus, seigneur d'Aubonne, à Notre-Dame de Lausanne de Vuulelmus d'Assens, demeurant à Morrens, avec ses enfants, et rachat du dit Vuulelmus par le chapitre de Lausanne d'Uldricus d'Ecublens, chevalier.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 459. — Reg. : Rég. genev., no 563 (daté : 1217, 20 décembre).

Nantelmus, dominus de Albona, dedit beate Marie Lausannensi Vuulelmum de Astens, qui morabatur apud Morrens, cum heredibus suis et tenemento suo, et capitulum redemit eum ab Uldrico de Escublens milite de .XL. solidis. Actum apud Albonam, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIII., .XIIII. kalendas ianuarii, laudante uxore sua et filiis suis a.

a + Ascens adj. mod. en tête.

624.   [Vers 1218 à 1219.] — S. l.

Donation par Tiez Blata, chevalier, tué au siège de Blonay, au chapitre de Lausanne, d'une terre sise à Wiggiswil, près de Münchenbuchsee.

Main de Cono d'Estavayer.

La date du siège de Blonay, l'un des épisodes de la lutte entre Thomas I, comte de Savoie, et Bertholdus, évêque de Lausanne, n'est pas connue. Il est antérieur au traité de Burier, du 3 fuillet 1219 (Wurstemberger, Probationes, no 50). La donation de Tiez Blata paraît s'insérer dans la série chronologique des actes qui l'entourent.

Ed. : Martignier, p. 459 ; Zeerleder, t. I, no 116 ; Fontes, t. II, p. 14, no 8 (daté : avant 1219, 3 juillet). — Reg. : Hidber, no 3045 (daté : 1211, avant le 17 octobre).

Quidam miles theutonicus, nomine Tiez Blata a, mortuus in obsidione de Blonai b, dedit beate Marie Lausannensi quoddam /510/ lunagium quod iacet in episcopatu Costanciensi, prope Buxse, quod est Templariorum, in villa que dicitur Vuigersvile, unde heres Tietelmi c, cognomine Platta, debet redere annuatim .II. solidos in festo sancti Andree 1. Totum tamen lunagium credimus esse capituli.

a Blata adj. interl. b Blonai adj. interl. sur Vuolflens biffé. c mi adj. interl.
1 Le 30 novembre.

625.   1219 (n. st.), 25 janvier. — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Albertus Bellus d'une pièce de terre sise en Etraz, à Lausanne, à charge d'y planter de la vigne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 459.

Capitulum concessit Alberto Bello et heredibus suis unam pieci terre ante vineam de Strata ad censum annuatim pro .IIII. sextariis vini, duobus albi, duobus rubei, et si vinum non legeretur daretur tale quale colligeretur in vinea. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XVIII., in conversione beati Pauli. Et ipse promisit quod ibi plantaret vineam ; a quinque annis debet reddere censum, sed decima non fuit ei data.


Concessiones. [f. 103 v.]
Titre courant de la main B.

626.   1219 (n. st.), 2 février. — [Lausanne.]

Concession par Cono, prévôt, au nom du chapitre de Lausanne, à Iacobus de Grallie, chanoine, de la vice-seigneurie de Crans.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 460.

C., prepositus Lausannensis, concessit Ia. de Grallie vicedominatum de Crant a de consilio capituli et ille fecit ei hominium ad hopus sui et capituli. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIII., in purificatione beate Marie virginis. Interfuerunt autem Vu. tesaurarius, R. cantor, prior sancti Marii, magister G., P. Chenuns, Io., sacerdotes, G. Car., /511/ N. de Cha., N. de Vuil., magister Ha., magister Lo., diaconi, G. Dapi., U. de Va., C. de Fonz, Al. de Novo b Castro, Ia. de Grallie, P. de Vileta, R. de Roveno.

a Cr adj. interl. sur G exp. b vo adj. interl.

627.   1219 (n. st.), 6 mars. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Cono, prévôt, mettant fin à leur différend au sujet des obédiences d'Essertines, de Gruyère, de Vevey, de St-Prex et de Crans.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 460.

Carta. .II. nonas martii a.
Com discordia sepe oriretur inter Cononem prepositum et capitulum pro obedienciis de Essertines et b de Ogo et de Viveis et de Sancto Protasio et de Crant, taliter fuit sedata quod prepositus illas quitas capitulo guerpivit c et capitulum dedit ei tenementum Guidonis de Essertines et assignavit ei .XX. solidos censuales : .XV. solidos in tallia de Crissie et .V. solidos Lausanne d. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIII., .II. nonas martii. Testes : dominus B. episcopus, C. prepositus, Vu. tessaurarius, R. cantor, Vu. prior, magister G., P. Chenuns, G. Carbo, G. Dapiferi, C. de Fonz, N. de Chavornai, N. de Vuillens, magister Ha., P. de Vileta e, Ia. de Grallie, Iosep, P. de Fruencia, Amedeus, R. de Roveno. Et quamvis in ceteris hominibus capituli prepositus terciam partem legum habeat, in hiis tamen .V. locis eam capitulum f guepivit preposito nominatim g et quidquid fructuum inde obedienciarii percipiebant alio modo h retinuit capitulum, sed i tamen illud ius et dominium quod in eis prepositus habebat quando in eis obedienciarii j erant remansit preposito k. Fructus dictarum obedienciarum assingnavit capitulum distribendos canonicis qui in quadragesima in choro interfuerint divino obsequio l.

a En marge. b et répété. c guerpivit adj. interl. d .XV. solidos in tallia de Crissie et .V. solidos Lausanne ajouté après coup dans un espace laissé en blanc et dans l'interl. e Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., P. de Vileta se trouve après Amedeus. f capitulum adj. interl. g preposito nominatim adj. interl. h alio modo adj. interl. i prepositus, sed adj. marg. corr. en capitulum, sed. j Le ms. porte obedieciarii. k preposito adj. marg. l + De obedientiis adj. mod. en tête. /512/

628.   1219 (n. st.), 12 mars. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Amaldricus de Renens d'une petite vigne donnée au chapitre par Iordanus de Prilly, chevalier, et rachetée par le chapitre d'Aimo Pistor.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 92 et 461.

Capitulum dedit Amaldrico de Runens e ad medietatem vini a dol f dec et de tot quandam vineolam, scilicet .II. g eschimellos, apud Runens h, quos Iordanus de Prillie i miles dederat in elemosinam, quos capitulum redemit j ab Aimone Pistore de .XV. solidis. Sunt autem contigui clauso canonicorum b, scilicet de Brueta. A quatuor annis recipient canonici vinum. Actum in portali, anno ab incarnatione Domini k .M CC XVIII., in festo sancti Gregorii c. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, magister G., P. Chenuns, G. Car., G. Dapi., C. de Fonz, N. de Vuillens l, Io., R. de Roveno d m.

a vinee corr. en vini. b Le ms. porte canicorum. c in festo sancti Gregorii adj. interl. d En marge : Alibi ; + Rugnens adj. mod. en tête.
Variantes du no 45 : e Runeins. f vini et del. g duos. h Runeins. i Prilie. j quos redemit capitulum. k anno Domini. l thesaurarius, magister G., Rodulfus cantor, P. Che., G. Dapiferi, G. Car., C. de Fonz, N. de Vuilens. m Roveno, canonici.

629.   1219, 8 avril. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne et Petrus de Lausanne, chevalier, à Anselmus de Lugrin d'un champ situé sous Collonges, à Lausanne, que le chapitre et Petrus possédaient en commun, et cession par le chapitre de sa part du cens à Petrus, en échange de quoi le cens entier sera perçu par le chapitre après son décès.

Main de Cono d'Estavayer.

Une charte de Vuillermus, évêque de Lausanne, datée de Lausanne, du 8 avril 1224, relative à cet accensement, est conservée aux Archives cantonales Vaudoises, sous la cote C V a 18. Cf. infra, pièce justificative no 9.

Ed. : Martignier, p. 462.

P. de Lausanna miles et capitulum habebant quemdam campum communem sub Colunges, quem dederunt Anselmo de Lugrins ad censum pro .XII. denariis in festo sancti Micaelis 1. /513/ .VI. denarii erant capituli et .VI. dicti P.. Capitulum dedit suos .VI. denarios dicto P. in vita sua et dictus P. dedit suos .VI. capitulo post mortem suam, et ita omnes a .XII. denarii debent esse capituli post mortem P.. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., .VI. idus aprilis. Testes : B. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, Vu. prior, magister G., P. Che., G. Car., G. Dapiferi, N. de Vuillens, N. de Cha., C. de Fonz, magister Ha., magister L., P. de Vileta b, Ia. de Grallie. Iosep, Amedeus. R. de Roveno c.

a m adj. interl. b Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., P. de Vileta se trouve après Ia. de Grallie. c + Subtus Collonges adj. mod. en tête.
1 Le 29 septembre.

630.   1219, 8 avril. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Reimundus, fils de Petrus, clerc, de Curtilles, d'une dîme à Curtilles que le dit Petrus prétendait tenir du chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 462.

Feodum a.
Petrus, clericus de Curtilli, tenuerat diu decimam minuti bladii in nemoribus b in indominicaturis episcopi apud Curtilli et dicebat se habere in feodum a capitulo. Capitulum vero negabat. Quod fuit ita pacificatum quod Reimundus, filius dicti Petri, predictam decimam recepit a preposito et ficit ei hominium ad c opus capituli et promisit reddere annuatim d .III. e solidos in festo sancti Micaelis 1 apud Lausannam et .V. solidos de placito in mutatione vassalli. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., .VI. idus aprilis. Testes : B. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, Vu. prior, magister G., P. Che., G. Car., G. Da., N. de Vuillens, N. de Cha., C. de Fonz, magister Ha., magister L., P. de Vi., I. de Grallie, Io., Amedeus f, R. de Roveno g.

a En marge. b in nemoribus adj. interl. entre in et indominicaturis. c Le ms. porte a. d Le ms. porte annunatim. e .II. corr. en .III.. f Après Io., A effacée ; ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., Amedeus se trouve après R. de Roveno. g + Curtillie adj. mod. en tête.
1 Le 29 septembre. /514/

631.   1219, 9 avril. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Iordana de Lutry mettant fin à leur différend au sujet de deux vignes sises à Lutry, que Paganus Rufus avait données au chapitre et que Iordana tenait en gage sans l'assentiment du dit chapitre, lequel les lui concède à mi-vin.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 415.

Paganus Rufus dedit capitulo duas vineas in alodio apud Lustriacum 1, unam iusta g domum Iordani, aliam ad campum Rifier, ut inde h fratres reficerentur in die aniversarii i sui 2. Illas vineas dedit capitulum longo tenpore post Reimundo Ruffo j, canonico a Lausannensi, pro .XII. solidis annuis reddendis in vigilia Assuntionis k. Postea dictus Reimundus, de assensu capituli, inpignoravit dictas vineas Hugoni ol Mercier b


.C IIII. Concessiones.
Titre courant de la main B.

pro .LX. solidis. Post hoc inpignoravit eas dictus Hugo Iordane c de Lustri l, ut ipsa dicebat, pro .VII. libris, sed non de assensu capituli. Vinee vero destructe fuerunt, partim per guerram, partim culpa m dicte Gordane n, nec ipsa reddidit censum qui pro eis debebatur o, scilicet .XII. solidos per .V. annos. Unde querelam movit capitulum erga eam, que sic fuit sedata quod capitulum remisit ei p retenta census, et ipsa et Girardus q, filius eius, remiserunt capitulo guageriam quam habebant et promiserunt r plantare d vineas usque ad proximum s Pasca ; quod si non facerent t, guerpiverunt vineas. Et capitulum dedit dicte Gordane u et filiis suis vineas ad medietatem vini de dec et de tot. A proximo festo sancti Michaelis 3 in tres annos v recipiet capitulum medietatem e clari vini, et w ex illis tribus annis in duos annos recipiet medietatem clari vini et dol dec similiter. Et procurabit dicta Gordana x duos custodes. Actum in choro, anno ab incarnacione Domini .M CC XVIIII., .V. idus y aprilis. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius z, P. Ghe.a', N. de Vuil., Io., G. Car., G. Da.b', magister L., R. de Roveno, /515/ Petrus et Anselmus, monachi, Vualcherus de Lustrie, Girardus de Laia et Vuulelmus c', filius suus f.

a Le ms. porte cononico. b En marge : Alibi ; + Lustriaci adj. mod. en tête. c I adj. interl. sur G exp. d Le ms. porte platare. e medietetem corr. en medietatem. f En marge : Alibi.
Variantes du no 530 : g iuxta. h Rifier, unde. i anniversarii. j Raymundo Rufo. k Assumptionis. l Lustrie. m guerram, per culpam. n Iordane. o debebantur. p ei manque. q Girardus manque. r remiserunt gaieriam et promiserunt. s Le ms. porte pximum. t faceret. u Iordane. v anno. w et manque. x Iordana. y ydus. z thesaurius. a' Cheniun. b' Dapifer. c' Vullermus.
1 Cette donation est antérieure à 1203. Elle est mentionnée déjà dans un rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne rédigé peu après 1202. Cf. supra, no 505, à la date du 14 août. 2 Le 14 août. Cf. infra, no 905 i. 3 Le 29 septembre 1219.

632.   1219, 17 mai. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Cono, prévôt, Vuillermus, trésorier, Nicholaus de Vulliens et Iosep, chanoines, d'un champ de sept poses sis en Collonges, à Lausanne, à charge d'y planter de la vigne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 463.

Capitulum concessit C. preposito, Vu. tessaurario, N. de Vuillens, Iosep campum .VII. posarum apud Colunges, quem Bubulci tenuerant, et dicti canonici promiserunt quod ibi plantarent vineam et post mortem cuiuslibet pars sua, scilicet quarta pars, rediret ad capitulum. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., .XVI. kalendas iunii. Testes : R. cantor, magister G., P. Che., G. Car., G. Da., N. de Cha., C. de Fonz a, P. de Vileta, Amedeus, R. de Roveno b.

a Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., C. de Fonz se trouve après Amedeus. b + Collonges adj. mod. en tête.

633.   1219, 17 mai. — [Lausanne.]

Restitution par Iohannes, seigneur de Cossonay, au chapitre de Lausanne, d'un homme de Penthaz et de la receverie de la dîme de Prangins, qui avaient été enlevés au chapitre au mépris du droit.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 463. /516/

Iohannes, domnus de Cossonai, reddidit capitulo et quitum clamavit et dedit si quid iuris vel calumpnie habebat Ioannem de Penta, quem iniuste auferebat capitulo, quia Petrus domnus, pater suus, dederat eum capitulo pro Isabella, filia sua. Actum in capella a sancti Nicolai, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., crastina Ascensionis. Testes : dominus B. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, magister G., P. Che., N. de Chavornai b, N. de Vuillens, magister Ha., C. de Fonz, Al. de No., R. de Ro., canonici, Vualcherus de Grancon, Girardus de Gumuens, Nicolaus Dapifer c, Petrus de Lausanna, Vuido de Escublens, P. de Plaisie, milites. Et grentavit quod faceret laudare filios suos et dedit et guerpivit capitulo receveriam decime de Prengins, quam filii Bonfil sacerdotis auferebant iniuste capitulo d.

a ca adj. interl. b h adj. interl. c Le ms. porte Papifer. d + Penthaz adj. mod. en tête.

634.   1219, 10 juillet. — [Lausanne.]

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Iohannes, fils de Vuilelmus de Lora, chevalier, et Reimundus de Vallie mettant fin à leur différend au sujet d'un verger sis à St-Laurent, à Lausanne, que le dit Reimundus aurait acheté du dit Vuilelmus sans le consentement du dit Iohannes.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 464.

Iohannes, filius Vuilelmi de Lora militis, calupniabatur Reimundo de Vallie quamdam partem virgulti retro domum dicti Vuilelmi, apud sanctum Laurencium, quam dictus Reimundus de Vallie emerat a dicto Vuilelmo. Dictus Iohannes dicebat a quod non fuerat facta venditio de assensu suo. Fuit autem ita pacificatum inter ipsos quod dictus Reimundus dedit dicto Iohanni .XVII. solidos et ipse et pater suus laudaverunt dictam venditionem et grentaverunt quod nunquam de cetero inquietarent dictum Reimundum vel eredem suum super eo. Actum est hoc in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., .VI. ydus iulii. Testes : C. prepositus, magister G., P. Chenuns, G. Carbo, N. de Vuillens, C. de Fonz, G. Dapiferi, Iosep, Amedeus, /517/ canonici b, Nicolaus Dapifer, Iacobus Salterius, Haimo Pistor, Iohannes de Albona et alii quamplures c.

a dicebat adj. interl. b canonici adj. interl. c + S. Laurentius adj. mod. en tête.

635.   1219, 8 août ? — [Lausanne.]

Incendie de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

La date de cette pièce n'est pas certaine. Le ms. porte .VI. no. au., qu'il faut corriger peut-être en .VI. idus augusti.

Ed. : Martignier, p. 465 ; Waitz, p. 782. — Reg. : Forel, no 908.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., .VI. nonas augusti, ante mediam noctem, per insidias hostis antiqui, accensus a est ignis in Canali, ex quadam candela, ante furnum episcopi, et combussit totam villam infra muros et Civitatem usque a monasterium et domum episcopi et campanile et campanas omnes preter tres et campanile sancti Pauli b et computate c fuerunt domus .M CCC LXX IIII. combuste d.

a acensus corr. en accensus. b Sur u, tilde superflu. c et com écrit sur un mot effacé. d + Ignis incendium adj. mod. en tête et de incendio adj. mod. marg.

636.   1219, 18 août. — [Lausanne.]

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Albertus d'Epalinges, d'une part, et Vuulelmus, Albertus et Uldricus, d'autre part, mettant fin à leur différend au sujet d'un pré que le dit Albertus d'Epalinges avait à Mauvernay.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 244.

Albertus de Espaningio tenuerat f diu quemdam g pratum aput Malvernai h, qui dicitur li Leschieri, cuius prati terciam partem calupniabatur i Vuulelmus j et terciam calupniabantur k Albertus et Uldricus. Sed ita fuit pacificatum quod tocius l prati medietatem teneret Albertus de cetero et aliam medietatem tenerent inter Vuulelmum a m et Albertum et Uldricum ita quod b Vuulelmus n haberet quartam o partem tocius p prati et Uldricus et Albertus c aliam quartam partem et primus Albertus medietatem. Actum in domo prepositi, anno ab /518/ incarnacione Domini .M CC XVIIII. q, .XV. kalendas septenbris. Testes : C. prepositus, R. de Roveno, canonici d, P. de Lausanna, Stefanus r de Runens, milites, Tiebertus s Bonfiz, Iohannes li Vuangi d'Espanigio t, Uldricus de Charlie, Albertus de Sancto Germano e.

a Sur Vuulelmum, un mot effacé adj. interl. b quod répété, effacé. c Albertus adj. interl. sur Vuulelmus biffé. d canonici adj. interl. e En marge : Alibi ; + Espaningio adj. mod. en tête.
Variantes du no 290 : f tenuit. g quoddam. h Malvernay. i calumpniabatur. j Vullermus. k calumpniabatur. l totius. m Vullermum. n Vullermus. o r adj. interl. p totius. q .M CC XVIII.. r Stephanus. s Tyebertus. t Espaningio.


Concessiones. [f. 104 v.]
Titre courant de la main B.

637.   1219, 13 novembre. — Lausanne.

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Reimundus de Middes de son fief et reconnaissance par le dit Reimundus des redevances qu'il doit au chapitre de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

L'usure du parchemin rend illisibles les mots restitués.

Ed. : Martignier, p. 340.

Feodum a.
Reimundus c de Middes d recepit feodum suum a [C. pre]posito et afidavit e ei placitum per P. de Lausanna et fecit ei hominium ad opus capituli. Actum in portali, Lausanne, anno ab incarnacione Domini .M CC XVIIII. f, in festo sancti Bricii. Interfuerunt P. Che. g, Io., G. Car. h, Al. de No. i, N. de [Cha.], G. Da., C. de Fonz, R. de Ro. j, Ame. k, canonici. Et recongnovit l se debere annuatim in messibus unum equm [per octo] dies apud Granges. Quod si non faceret, debebat m eum per octo dies Lausanne in vindemiis. Et recognovit n quod debebat .VIII. o denarios censuales b.

a En marge. b En marge : Alibi.
Variantes du no 431 : c Raymundus. d Mides corr. en Middes. e affidavit. f .M CC XVIII.. g Chen.. h Carb.. i Albertus de Novo Cas. ; s de Cas interl. j Roveno. k Amedeus. l reconnovit. m debeat. n reconnovit. o debeat octo. /519/

638.   1219, 15 novembre. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Lambertus ol Pingnor d'un petit verger sis à St-Laurent, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 465.

.VI. a
Capitulum concessit Lamberto ol Pingnor quoddam virgultulum retro domum C., capellani sancti Laurencii, pro .XII. denariis annuatim reddendis b capitulo in Nativitate Domni 1 et .VI. denariis reddenddis confratrie luminaris in magno carniprivio. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., .XVII. kalendas decembris c.

a En marge. b Le ms. porte reddeddis. c + Apud S. Laurentium adj. mod. en tête.
1 Le 25 décembre.

639.   1219 ?, 22 novembre. — [Lausanne.]

Vente par Petrus de Nos à Ugo d'Essivo d'un chesal que le dit Petrus tenait à cens du chapitre de Lausanne, sis à la porte de l'Hôpital, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

La date de cet acte n'est pas absolument certaine. Le ms. porte .M CC VIIII., qui paraît être une erreur de Cono d'Estavayer pour .M CC XVIIII.. La même erreur se retrouve sous sa plume, mais corrigée cette fois-là en .M CC XVIIII., au no 647 infra. La série des actes qui entourent le no 639 est rigoureusement chronologique, à l'exception du no 640 infra, pour lequel une erreur de datation est également vraisemblable.

Ed. : Martignier, p. 466.

.VIII. a
Petrus de Nos vendidit Ugoni d'Essivo quoddam casale quod abebat a capitulo infra portam hospitalis et de assensu capituli, quod debet .VIIII. denarios censuales in Pasca. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC VIIII. 1, .X. kalendas decembris b.

a En marge. b + Civitas infra portam hospitalis adj. mod. en tête.
1 Sur cette date, cf. la note en tête. /520/

640.   1219 ?, 25 novembre. — [Lausanne.]

Donation par Petronilla, femme de Wuillelmus de Lausanne, chevalier, au chapitre de Lausanne d'une somme de dix-sept livres pour fonder son anniversaire, et accensement par le chapitre à la dite Petronilla de la maison qui fut à Nicolaus de Chavornay, chanoine, lequel bâtira dans le chesal qui fut à Petrus d'Echandens, chanoine, une maison à la construction de laquelle seront employées les dix-sept livres données par Petronilla.

Main de Cono d'Estavayer.

La date de cet acte n'est pas certaine. Le ms. porte .M CC XVII., mais comme par la date du jour, le no 640 s'intercale exactement entre les nos 639 et 641, qui font eux-mêmes partie d'une série d'actes rigoureusement chronologique, à l'exception du no 639 supra, pour lequel une erreur de datation est vraisemblable, il faut probablement admettre une erreur de transcription de Cono d'Estavayer, et corriger .M CC XVII. en .M CC XVIIII..

Ed. : Martignier, p. 466.

Carta a.
Domina Petronilla, uxor Wuillelmi, militis b de Lausanna, dedit capitulo .XVII. libras ad aniversarium suum faciendum 1, et capitulum statuit quod post c decessum eius celerarius distribueret de bonis capituli singulis d annis in anniversario suo canonicis qui interessent misse .X. solidos et capellanus sancte Crucis et matricularius edomadarius perciperent ipsi duo quantum unus canonicus. Propter e hoc concessit f ei capitulum domum que fuerat Nicolai de Chavornai, quamdiu viveret. Promisit quod esset ei legitimus vueirenz erga omnes. Et ipsa debet persolvere .III. solidos quos casale illud debet preposito annuatim in Natali Domini 2. Illas .XVII. libras debet capitulum expendere in edificio domus quam dictus Nicolaus de Chavornai debet facere in casali quod fuit Petri de Escanneis g et ipse Nicolaus debet ibi de bonis suis expendere tantum quod ibi fiat bona domus, quam poterit dare post se canonico, secundum consuetudinem ecclesie. Actum est hoc in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XVII. 3, in festo sancte Katerine, et interfuerunt dominus B. episcopus, C. prepositus, R. cantor, Vu. prior, magister G., P. Che., Io., sacerdotes, G. Car., Nicolaus de Chavornai, N. de Vuil., diaconi, G. Da., C. de Fonz, Vu. de Grancon, P. de Fru., Ame., R. de Ro., I. de h Cossonai, canonici, /521/ Petrus, miles de Lausanna, Petrus et Girardus Tiemari et alii quamplures.

a En marge. b litis adj. interl. c post adj. interl. d Le ms. porte singlulis. e Le ms. porte un sigle qui n'est pas l'abréviation normale de propter. f concessessit corr. en concessit. g i adj. interl. h de adj. interl.
1 La date de cet anniversaire ne peut pas être précisée, Petronilla n'étant pas identifiée avec certitude. 2 Le 25 décembre. 3 Sur cette date, cf. la note en tête.

641.   1219, 27 novembre. — [Lausanne.]

Donation par Stephanus de Renens, chevalier, voulant entrer en religion, au chapitre de Lausanne d'un cens pour fonder son anniversaire, cens que le chapitre lui devait pour la maison de Vuibertus Aurifaber.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 467.

Stephanus de Runens miles, volens intrare religionem, dedit beate Marie pro anima sua .XII. denarios censuales quos ei a debebat capitulum pro domo Vuiberti Aurifabri, et hoc de assensu Petri de Lausanna militis, ut in anniversario suo 1 distribuerentur. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., .V. kalendas decembris. Testes : C. prepositus, Vu. prior, magister G., P. Che., G. Da., C. de Fonz, N. de Vuil., Ia. de Crallie, Io., P. de Fru., Ame., R. de Ro., Io. de Cos., canonici, P. de Lausanna miles, a quo dictus Stephanus id habebat in feodum, qui promisit fore legitimus vueirenz, Iordanez, filius Iordani Bartiot.

a ei adj. interl. sur ie biffé.
1 Cet anniversaire n'est pas inscrit au nécrologe no 905 infra, ni au nécrologe de Notre-Dame de Lausanne publié par J. Gremaud, M.D.S.R., t. XVIII.

642.   1219, 16 décembre. — Lausanne.

Abandon par Rodulfus de Pont entre les mains de Bertholdus, évêque de Lausanne, de tous ses droits sur les habitants de Granges.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 467.

R. de Pont finavit omnem calumpniam quam abebat adversus /522/ omnes illos de Granges in manu domni B. episcopi a. Actum Lausanne, in camera forata, anno ab incarnatione Domini .MCCXVIIII., .XVII. kalendas ianuarii. Testes : C. prepositus, Iosep, canonici, Vual. de Grancon, Vu. Franceis de Pont, R. de Montfort, P. de Lau., milites.

a epscopi corr. en episcopi.

643.   1220 (n. st.), 3 janvier. — S. l.

Vente par Umbertus à Lambertus de la gagnerie d'une terre sise à Paudex, donnée au chapitre de Lausanne par Girardus du Bourg, chanoine.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 467.

.I. a
Umbertus quidam vendidit la vuangneri de duobus eschimellis quos Girardus de Burgo dederat capitulo in elemosinam apud Paudais Lamberto, et hoc de assensu capituli. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., in octava beati Iohannis b.

a En marge. b + Poudaix adj. mod. en tête.

644.   1220 (n. st.), 16 février. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Aimo de Crissier de la villicaria de Crissier.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 223 et 468.

.V. a
Aimo c de Crissie recepit a C., preposito Lausannensi, feodum suum, scilicet villicariam d de Crissie, et fecit ei hominium ligium ad opus capituli et recongnovit e ei .XX. solidos de placito, sed capitulum dixit quod erant .XXX.. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., .XIIII. kalendas martii. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, magister G., N. de Cha., N. de Vuil., magister L., Io. f, R. de Ro., P. de Vi. g, Petrus, sacerdos de Sancto h Germano, Martinus, sacerdos de Crissie b i.

a En marge. b En marge : Alibi ; + Crissie adj. mod. en tête.
Variantes du no 246 : c Haimo. d Après villicariam, suam exp. e recognovit. f Après Io., celerarius. g Après Vi., canonici. h P. de Sancto. i Martinus de Crissie, sacerdotes ; en marge : .V., feodum. /523/

645.   1220 (n. st.), 22 janvier. — [Lausanne.]

Liste de témoins d'un acte dont le début n'a pas été transcrit.

Main de Cono d'Estavayer.

Entre les nos 644 et 645 se trouve un espace blanc équivalant à trois lignes d'écriture, réservé au début de cet acte.

Vu. thesaurarius, R. cantor, magister G., G. Car., G. Dap. a, U. de Va., P. Che., N. de Cha., N. de Vuil., Ia. de Cra., P. de Fru., Ame., R. de Ro., I. de Cos., in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XVIIII., in festo sancti Vuincentii b. Laudaverunt vero magister Ha., Vu. de Gran. et Io. in sequenti feria c.

a G. Car. corr. en G. Dap.. b Le ms. porte Vuī. c Le ms. porte in sti. fe., semble-t-il.


[f. 104 (2) a.]

646.   1175 — S. l.

Rôle des cens du chapitre de Lausanne à Vevey.

Main H.

Ce rôle est transcrit sur une bande de parchemin insérée entre les folios 104 et 105, l'écriture étant perpendiculaire à celle du reste du cartulaire.

Ed. : Martignier, p. 468.

Hec scriptum facta est anno .M C LXX V. ab incarnatione Domini.
Hic notantur annui census qui debentur capitulo Lausannensi apud Vivesium :
Casale iuxta casale villici debet .III. solidos in festo sancti Mauricii 1.
De casali quod fuit Amiconis debet a Azo .VIII. b denarios et Durannus .IIII..
Scotus pro vinea .II. denarios et obolum.
Uta debet .IIII. denarios.
De casali Vualcherii debent Iohannes et Bomundus .VII. denarios.
Petrus Bernardus .IIII. denarios.
Casale Nicolai .III. obolos.
Anselmi .III. obolos. /524/
Casale Petri et Iohannis .XIIII. denarios.
Casale Vualcherii usque ad lacum .XII. denarios.
Casale Regine .VII. denarios et obolum.
Casale quod tenet Petrus Bernardus .III. denarios.
Casale Iohannis c Charti .IIII. denarios.
Casale Ermenfredi et Ulrici .IIII. denarios.
Casale quod tenet Vuillermus .VII. denarios.
Casale Ulrici Ministri .VII. denarios.
Casale Iuliani et Bernardi .VII. denarios.
Casale item Ermenfredi .IIII. denarios.
Casale item Azonis .III. et obolum.
Vuillermus Pinol debet .X. denarios.
Casale Nicolai, filii Iohanne, .II. denarios et obulum.
De casali quod fuit Achardi debet Reimundus .XIIII. denarios et unum hominem ad dolia ducenda Lausannam, et de casali d Sibilin debet idem .II. denarios, et de casali Iohannis Beroldi .III. denarios, et de campo ante Turrem, quem Amalricus tenuit, .VI. denarios.
Casale Vuidonis Parpelun .II. denarios.
Casale Iohannis de Aslens unum hominem ad dolia ducenda.
Casale quod tenent Vuido et uxor Bomundi .VII. denarios.
Casale Rodulfi de Lausanna iuxta Osnonam .II. denarios.
Azo de cheneveria iuxta Osnonam .III. denarios.
Casale quod tenet Iohannes ibidem .III. denarios.
Casale quod tenet Petrus de Siffenens et Lambertus ibidem .III. denarios.
Constantinus debet .VI. de campo.
Albertus de Turre .II. denarios de parvo campo.
Eclesia de Buri debet .II. denarios de campo apud Blonai.
Milites de Bren debent .XII. denarios de molendino et de terra iuxta eum.
Pontius de cheneveria .II. denarios.
Cheneveria quam tenet Iulianus, filius Vuidonis, debet .II. denarios.
Elieta de Corsi debet .X. denarios de casali et de terra ibidem e.
Ermenfredus debet .II. solidos de vineis que sunt in Chamontel et Clees et Elles. /525/
Idem debet in vindemiis .II. solidos pro receptione.
Roma, uxor Bomundi, .XII. denarios pro receptione.

a Après debet, un espace blanc. b .VIIII. corrigé en .VIII., semble-t-il. c Le ms. porte Iohis. d li adj. interl. e Entre ce cens et le suivant, une ligne en blanc dans le ms.
1 Le 22 septembre.


[f. 104 (2) v.] Feuillet blanc.
.C V. Statutum inter episcopum et capitulum. Concessiones.
Titre courant de la main B.

647.   1220 (n. st.), 23 mars. — Lausanne.

Compromis entre Bertoldus, évêque, et le chapitre de Lausanne mettant fin à leur différend au sujet des biens de l'évêque Rogerus, accord qui servira de règlement dans un cas semblable.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 470 ; Waitz, p. 782. — Reg. : Forel, no 920 (daté : 1220, 5 mars).

Carta a.
Dominus Rogerus tenuit episcopatum Lausannensem per .XXXVII. annos, sed confectus senio resignavit et retinuit sibi de mensa episcopali unde posset onorifice sustentari et episcopalem sepulturam ; et retinuit prebendam suam, et capitulum concessit ei domum que fuerat magistri Richardi b, in qua vixit per .VIII. annos canonicus c. Ipso vero anno ab incarnatione Domini .M CC XIX. d, .III. nonas e marcii, soluto carnis debito, dominus Bertoldus episcopus voluit habere bona eius quia episcopus fuerat et episcopalem f retinuerat g sepulturam et erant de mensa episcopali. Capitulum vero voluit ea habere quia remanserat canonicus et erat in domo capituli et ibi bona illa fuerant inventa, nam bona canonicorum decedencium habuerat iam capitulum pacifice plus quam per .C. annos. Tandem talis inter eos facta fuit compositio quod episcopus habuit bona que fuerunt inventa fuisse de mensa episcopali ; capitulum vero habuit ea que fuerunt inventa fuisse de prebenda. Et fuit statutum de communi consensu episcopi et capituli quod si casus similis contingeret, simili modo dividerentur /526/ ea de quibus non esset factum testamentum. Actum Lausanne, ante altare beati Micaelis, anno ab incarnatione Domini .M CC XIX., .X. kalendas aprilis. Testes : dominus B. episcopus, C. prepositus, Vu. thesaurarius, R. cantor, Vu. prior, magister G., P. Che., G. Car., G. Da., N. de Vuil., Ia. de Gral., Io., Ame., R. de Ro., canonici, N. Dapifer h, P. de Lausanna, Vuulelmus Bever. Et preceperunt ex utraque parte quod fieret inde carta i.

a En marge. b Le ms. porte Richadi. c Le ms. porte annis cononicus. d .M CC IX. corr. en .M CC XIX.. e nomas corr. en nonas. f Le ms. porte episcalem. g uerat adj. interl. sur ut exp. h pifer adj. interl. i + Concordia et statutum inter episcopum et capitulum. Episcopus adj. mod. en tête ; une note en marge rendue illisible par suite de l'usure du parchemin.

648.   1220, 2 avril. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à maître Girardus, sacristain, à titre personnel, de la maison qui fut à Rogerus, évêque de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 471.

Capitulum concessit magistro G. domum que fuerat domini Rogeri, quondam episcopi ; et cum magister G. sit sacrista, sciant omnes quod domus nichil spectat ad sacristaniam, sed est capituli. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX., .IIII. nonas aprilis. Interfuerunt autem dominus B. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, P. Che., G. Car., U. de Va., G. Da., C. de Fonz, Ia. de Cra., Io., Ame., magister L., R. de Ro., Io. de Cos. a.

a + Civitas adj. mod. en tête.

649.   [1220, 2 avril. — Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Vincencius du tiers du four qui fut à Vuulelmus Tiebor.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 471.

Capitulum concessit Vincencio terciam partem furni quod fuerat Vuulelmi Tiebor, iure salvo a alterius. Actum eadem /527/ die et sub eisdem testibus, in capitulo. Et hoc in vita sua.

a Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., iure se trouve après salvo.

650.   1220, 12 avril. — [Lausanne.]

Promesse par Nantelmus Ponci et Vuulelmus, son fils, de payer au chapitre de Lausanne un cens annuel de cinq sols, acheté par le dit chapitre du couvent d'Abondance, resté impayé pendant une dizaine d'années et dont le dit chapitre leur abandonne les arrérages.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 471.

Nantelmus Ponci retinuerat .V. solidos bene per .X. annos, quos debebat capitulo annuatim in nativitate beate Marie 1, quos capitulum de consensu domni R. episcopi emerat ab abate et conventu Abundancie, quibus Iacobus et Nantelmus a et Petrus Ponci, fratres, dederant pro Iohanne de Vuaur, fratre suo, cum aliis .V. solidis quos predictus Petrus Ponci similiter capitulo debebat b super vinea de Chastanereia. Retenta remisit dicto Nantelmo capitulum, et ipse et Vuulelmus, filius suus, fidem dederunt in manu C. prepositi quod dictos .V. solidos de cetero capitulo quiete persolvent, sine contradictione et querela. Actum in coro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX., .II. ydus aprilis. Interfuerunt C. prepositus, magister G., P. Che., G. Car., N. de Vuil., Io., P. de Vi., Ame., R. de Ro., canonici, Clemens Matricularius, Vuulelmus de Vuulflens, sacerdotes, Stephanus, filius Carmunde, Rodolfus de Penta, Iohannes Fatta, Petrus [     ]ta c, clerici, Vuillelmus et Albertus Basleis, fratres.

a Le ms. porte Nantelm. b be répété, exp. c Par suite de l'usure du parchemin, les premières lettres de ce nom sont illisibles.
1 Le 8 septembre.

651.   1220, 23 avril. — [Lausanne.]

Achat par Rodulfus, chantre, d'Ebalus d'Ecublens, pour le compte du chapitre de Lausanne, d'un chesal situé entre la maison de Giroldus Dapifer, chanoine, et le verger de Dalmacius.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 472. /528/

Carta a.
R., cantor Lausannensis, emit ab Ebalo d'Escublens ad opus capituli casale quod est inter domum G. Dapiferi et b virgultum domni Dalmacii, pro quo dedit R. .LX VI. solidos et .XV. denarios censuales in Passca, et dictus Ebalus promisit quod esset legitimus vueirenz. Actum ante monasterium, anno ab incarnatione Domini .M CC XX., in festo sancti Georgii. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, canonici, P. de Lausanna, N. Dapifer, Dalmacius, Amedeus de Roveno, milites, P. de Duneluie clericus, magister Iacobus de Salins, Petrus, frater Dapiferi.

a En marge. b et répété.

652.   1220, 3 mai. — Lausanne.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Erluinus de Festerna, chevalier, et Petrus de Romanel, que le dit Erluinus accusait d'avoir déguerpi.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 472.

Carta a.
Erluinus de Festerna miles habebat calumniam contra Petrum de Romanel, dicens eum fuisse suum et ab eo recessisse sine culpa sua et quod nichil ei divisit et .II. boves qui sui erant secum adduxit. Dictus Petrus negabat, sed taliter fuit sedatum quod dictus Erluinus dictum Petrum clamavit quitum in manu prepositi et remisit omnem calupniam ipse et filius suus Aimo et promisit quod faceret laudare uxorem suam et filios suos et esset inde legitimus gueirenz, et dictus Petrus


Concessiones [f. 105 v.]
Titre courant de la main B.

dedit ei .L. solidos. Actum Lausanne, in portali episcopi, anno ab incarnatione Domini .M CC XX., in inventione sancte Crucis. Testes : C. prepositus, G. Car., N. de Vuil., N. de Cha., canonici, li Gais de Festerna, Andreas li Gottrous, Martinus de Ripa, Petrus de Dunelui clericus, Petrus, capellanus de Dunmartin, Amedeus de Roveno, Umbertus d'Estavaiel.

a En marge. /529/

653.   1220, 4 mai. — Lausanne.

Compromis entre le chapitre de Lausanne, d'une part, et Vuulelmus de Chablie, chevalier, et Petrus, son fils, d'autre part, mettant fin à leur différend au sujet d'un homme de Vuarrens, et confirmation de l'accord par Girardus, fils du dit Vuulelmus.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 103. — Reg. : Hidber, no 3146 (daté : 1214, 7 mai).

Carta a.
Vuulelmus j de Chablie miles, pro iniuriis que ipse et Petrus, filius suus, intulerant capitulo, dedit beate Marie Uldricum b Album de Vuarens k et tenementum suum, sed postea negaverunt se dedisse Umbertum c, fratrem dicti Uldrici. Hoc ita fuit pacificatum quod ipsi dederunt dictum Umbertum d et tenementum suum capitulo in manu C. prepositi, et capitulum dedit eis .LX I. solidos. Actum Lausanne, in portali episcopi, anno ab incarnacione Domini .M CC XX., .IIII. nonas maii 1. Testes : C. prepositus, Vu., prior sancti Marii e, N. de Cha., G. Car., N. de Vuil. m, C. de Fonz, canonici, Uldricus, sacerdos de Vuarens, P. de Duneluia n clericus, P. de Lausanna miles et Vuillelmus o de Vuillens f, Umbertus d'Estavaiel p, Umbertus Cornutus, Stephanus et Tievuens q de Vuarens g. Istud donum fecerunt grentare dicti Vuulelmus r et Petrus de Chablie Girardum, filium dicti Vuulelmi, eadem die, in portali monasteri s, in manu C. prepositi, coram Uldrico, sacerdote de Vuarens, P. de Duneluia t, P. de Dunmartin u, clericis v, Vuillelmo de Vuillens, Anselmo de Cusfinun w, militibus, Umberto d'Estavaiel x, Umberto h Cornuto de Vuarens y, Stephano et Tievuen z et Uldrico Albo de Vuarens i a'.

a En marge. b Vu corr. en U. c Umbertum adj. sur un mot effacé. d Umbertum adj. sur un mot effacé. e Vu., prior sancti Marii adj. interl. f et Vuillelmus de Vuillens adj. interl. g Après Vuarens, i effacée. h Vu corr. en U. i En marge : Alibi.
Variantes du no 59 : j Vuillelmus. k Vu sur deux lettres effacées. l .M CC XX IIII., nonis mayy. m Nicholaus de Chavornay, Giroldus Carbo, N. de Vuillens. n Doneluia, e adj. interl. o Vullermus. p de Estavaiel. q Tyevuens. r Vullermus. s monasterii. t Donelui. u Donmartin. v s interl. w Gufmun. x de Estavaiel. y Umberto de Vuarens Cornuto. z Tyevuen. a' Uldrico de Vuarens ; + Vuarens, adj. mod. en tête. /530/

654.   1220, 19 mai. — Lausanne.

Inféodation par Bertholdus, évêque de Lausanne, à Iordanus, seigneur de Belmont, du marché de Belmont, d'hommes de Pomy, donnés par le dit évêque à Notre-Dame de Lausanne, et de biens sis à la Robellaz, donnés en alleu à Notre-Dame de Lausanne par le dit Iordanus, et qui lui sont rendus à titre de fief.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 473. — Reg. : Forel, no 921 (daté : 1220, 18 mai).

Carta a.
Dominus B., Lausannensis episcopus, dedit Iordano b, domino de Belmont, in feodum mercatum apud Belmunt, feria tercia c, et dedit beate Marie et mense episcopali homines quos habebat apud Pomiers de patrimonio suo, et cum dicto mercato dedit eos in feodum dicto Gordano et heredibus suis ex parte ecclesie Lausannensis ; et dictus Gordanus dedit ecclesie Lausannensi in alodio d quidquid habebat apud Vilar Luechun, et postea episcopus ei dedit iddem in feodum. Et ita de mercato et de e hominibus de Pomiers et de terra de Vilar Luuchun cum hominibus, si quando redirent, factum fuit unum feodum, quod dictus Gordanus recepit ab episcopo Lausannensi, et fuit ibi dictum quod ille de heredibus suis qui haberet castrum de Belmunt esset homo episcopi, et si terram de Vilar Luuchun non posset pro alodio suo manutenere f, ecclesie alibi recompensaret. Et retentum fuit ibi ab episcopo et capitulo, laudante dicto Gordano, quod homines episcopi et capituli vendas in dicto mercato non persolverent. Actum Lausanne, ante cameram episcopi, anno ab incarnatione Domini .M CC XX., in festo beate Potenciane virginis. Testes : C. prepositus, magister G., prior, G. Car., N. de Cha., N. de Vuil., Io., Ame., R. de Ro., magister Lo., canonici, Iblo d'Escublens, P. de Lausanna, N. Dapifer, Vu. Bever g, Cono de Valeres, Rodolfus de Ursins, milites h.

a En marge. b Gordano corr. en Iordano. c tercia adj. interl. sur secunda biffé. d in alodio adj. interl. e Après de, un mot effacé. f munutenere corr. en manutenere. g Bebver corr. en Bever. h + Belmont adj. mod. en tête et Nota adj. marg. mod. /531/

655.   1220, 25 mai. — [Lausanne.]

Abergement par le chapitre de Lausanne de Petrus Faber à Crissier, sur la tenure qui fut à Jornet.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 223.

.II. a
Capitulum dedit Petro d Fabro apud Crissie e tenementum quod fuerat Jornet ad tale servicium quale debebat, salvo b f iure legitimi heredis, si veniret. Et dictus Petrus g promisit quod si quis impeteret eum h, faceret ei iusticiam i, et si non posset se vuerentire pro libero homine, terram capituli j dimiteret capitulo vestitam. Ita abergavit k eum capitulum. Actum in navi monasterii, anno incarnationis dominice l .M CC XX., .VIII. kalendas iunii. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius m, Vu. prior, magister G., P. Che., G. Car., N. de Cha., N. de Vuil., Ia. de Cra. n, Io. o, Ame., R. de Ro., magister Io., canonici, Aimo p, villicus de Crissie, C. de Fonz, P. de Vi., canonici c q.

a En marge. b salva corr. en salvo. c En marge : Alibi ; + Crissie adj. mod. en tête.
Variantes du no 247 : d P.. e de Crissie. f Après salvo, savo exp. g P.. h eum impeteret. i iusticium. j capitulo corr. en capituli. k haberiavit. l ab incarnatione Domini. m tesaurarius. n Gra.. o Io. celerarius. p Haimo. q Un signe de renvoi ramène les deux derniers témoins après magister Io. ; en marge : .II..

656.   1220, 26 mai. — [Lausanne.]

Engagement par Vuillelmus de Vulliens, chevalier, voulant se rendre outre-mer, au chapitre de Lausanne, de la dîme qu'il avait à Granges.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 331 et 474.

Carta a.
Vuillelmus de Vuillens miles, volens ire ultra mare, invadiavit capitulo decimam quam habebat apud Granges pro .II. marcis et fecit grentare Nicolaum et Giroldum b e fratres f suos, et posuit P. de Lausanna militem fideiussorem pacis c g et precepit inde cartam fieri. Actum in camera episcopi, anno incarnationis dominice .M CC XX., .VII. h kalendas iunii. Testes : domnus B. /532/ episcopus, C. prepositus, Vu. thesaurarius, Vu. prior i, magister G., N. de Cha. j, G. Car. k, N. de Vuil. l, Io. m, P. Che. n, Ia. de Gra. o, P. de Vi. p, C. de Fonz, G. Da. q R. de Ro. r, magister Io. s, canonici, P., sacerdos de Granges, P. d'Estavaiel, capellanus t episcopi, P. de Lausanna miles d u.

a En marge. b Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., il y a Giroldum et Nicolaum. c pacis adj. marg. d En marge : Alibi.
Variantes du no 421 : e Giroldum et Nicholaum. f Le ms. porte fres. g pacis manque. h septimo. i prior sancti Marii. j Chavuornai. k Carbo. l Vuillens. m Ioseph. n Chenons. o Iacobus de Grallie. p Vileta. q Dapiferi. r dou Roveno. s Iohannes. t de Estavail, cappellanus. u En marge : Carta.

657.   1220, 13 juillet, à [1221], 26 mars. — [Lausanne] et la Ferté-sur-Aube.

Mort de Bertoldus, évêque de Lausanne, élection de Girardus, doyen de St-Etienne de Besançon, comme évêque de Lausanne, lequel sera tôt après postulé comme archevêque de Besançon.

Main E.

La seconde partie de cette pièce, depuis Qui postulatus ivit, a été ajoutée après coup dans l'intervalle qui séparait les nos 657 et 658 et dans la marge.

Ed. : Martignier, p. 474 ; Chronica, p. 64 ; Waitz, p. 782 ; Fontes, t. II, p. 25, no 17 (jusqu'à inextimabili plantu).

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX., tercio idus iulii, obiit Bertoldus a, Lausannensis episcopus, qui tenuerat episcopatum annis .VIII. et mensibus .VI. ; transiit autem feria .II., orto iam sole b, die qua debebat iter arripere eundi in sucursum terre Gerosolimitane, et planxit eum tam clerus quam populus inextimabili plantu. Fuit autem post eum electus in episcopum Girardus, decanus sancti Stephani Bisutinensis, in sequenti setumana, feria .VI., scilicet nono kalendas augusti 1. Qui postulatus fuit in archiepiscopum Bisuntinensem eodem anno, et a Trecensi et Lingonensi episcopis fuit absolutus a cura ecclesie Lausannensis apud Firmitatem super Albam, crastina Annuntiationis dominice, quibus dominus papa commiserat examinationem c.

a tol adj. interl. sur tau exp. b Après sole, et planxit eum tam exp. c Depuis feria .VI., ce texte est recopié dans la chronique des évêques, /533/ no 16 a' supra ; + Mors Bertoldi episcopi adj. mod. en tête et episcopus adj. marg. mod.
1 Le 24 juillet.

658.   1220, 14 septembre. — Lausanne.

Inféodation par le chapitre de Lausanne à Vuulelmus de Lora d'une dîme de vin à Mornex, dîme que le dit Vuulelmus avait engagée à Tomas de Cossonay, chanoine de Lausanne, qui en avait fait don au chapitre, et que le dit Vuulelmus avait ensuite dégagée.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 475.

Carta. Feodum a.
Domnus Tomas de Cossonai, canonicus Lausannensis, dedit capitulo in elemosina quandam decimam vini apud Mornai, quam habebat in vuagio a Vuulelmo de Lora pro novem libris, ut ipse dicebat. Dictus vero Vuulelmus dicebat quod non habebat nisi pro b .IIII. tantum. Quod ita fuit concordatum quod dictam guageriam redemit dictus Vuulelmus .C. et .X. solidis, et quia dominium erat capituli et quia ipsum aquisierat a priore et conventu Romani c Monasterii 1, a quo eam dictus Vuulelmus abere solebat in feodum, fuit dictum per concordiam quod dictus Vuulelmus dictam d decimam acciperet a capitulo in feodum, et si vellet eam obligare vel vendere, plus eam capitulo quam e alii obligaret vel venderet, pro minori precio quam alii. Reconnovit etiam dictus Vuulelmus servicium quod inde debebat, scilicet in mutatione prioris Romani Monasterii unum corveis afeitie et quando prior f veniebat Lausannam unam cuppam vini. Actum est hoc Lausanne, sub maiori portali, anno ab incarnatione Domini .M CC XX., in exaltatione sancte Crucis. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, Vu. prior, magister G., P. Che., G. Car., G. Da., N. de Vuillens, R. de Roveno, magister Io., Iosep et Amedeus g, canonici, P. de Lausanna miles, G. Mastins, Giliez. Et inde precepit fieri cartam h.

a En marge. b nisi pro répété, biffé. c Le ms. porte Romanani. d dictum corr. en dictam. e quam répété, non exp. f r finale adj. interl. g et Amedeus adj. marg. h + Mornay adj. marg. mod.
1 Par un acte de 1198, conservé dans le cartulaire de Romainmôtier ; /534/ cf. Cartulaire de Romainmôtier publié par Frédéric de Gingins-La-Sarra, dans M.D.S.R., t. III, 2e livraison (Lausanne, 1844), p. 568.


.C VI. Concessiones.
Titre courant de la main B.

659.   1221 (n. st.), 8 avril. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne aux fils de Petrus de Plais de deux poses de terre sises à Renens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 93 et 476.

.III. a
Capitulum concessit filiis Petri de Plais .II. posas apud Runens c, scilicet apud Rumbuus, ad tale terragium quale datur in villa. Actum in choro d, anno incarnationis dominice e .M CC XX., in Cena Domini. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius f, Vu. prior, magister G., P. Che., G. Car., U. de Va., G. Da., P. de Vi., Ia. de Gra., Io. g, Ame. h, R. de Ro. i, Io. de Cos., magister Io., Io. de Blo. b j.

a En marge. b En marge : Alibi ; + Runens adj. mod. en tête. Variantes du no 46 : c Runeins. d h adj. interl. e anno Domini. f thesaurarius. g Ioseph. h Ames. i Roveno, canonici. j + Nota domum de Play esse antiquam adj. marg. mod.

660.   1221 (n. st.), 10 avril. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Uldricus de Vufflens d'une terre que Iacobus Psalterius avait donnée au dit chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 476.

.II. a
Capitulum concessit Uldrico de Vuulflens terram quam Iacobus Psalterius dederat pro emenda capitulo 1, et idem P. debet inde annuatim .IIII. solidos in vigilia Domini 2. Actum in choro, anno incarnationis dominice .M CC XX., in vigilia Pasce. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, G. Car., Ni. de Vil., G. Da., Ia. de Gar., R. de Ro., Io. de Blo., Al. de No. Cas..

a En marge.
1 Cf. supra, no 568. 2 Le 24 décembre. /535/

661.   1221, 14 avril. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Vuulelmus de Lora, chevalier, de son fief, qui comprend une dîme de vin à Mornex et un autre fief sis à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 476.

Feodum a.
Vuulelmus de Lora miles recepit a C. preposito feodum suum et fecit ei hominium b ad opus sui et capituli et recongnivit quod debebat de placito unum corveis afeitie et de servicio unam cuppam vini quando prior Romani Monasterii veniebat apud Lausannam ; sed capitulum dixit plus deberi de placito et de servicio. Actum in capitulo, anno incarnationis dominice .M CC XX I., in festo Tiburcii et Valeriani. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, magister G., P. Che., U. de Vanel, G. Da., Ia. de Gra., N. de Vuil., Io., R. de Ro., Io. de Cos., Io. de Blo.. De feodo isto est decima vini quam idem Vuulelmus habebat ab hiis de Romano Monaterio apud Mornai 1. Preter istud feodum habuit aliud feodum idem Vuulelmus a capitulo apud Lausannam c 2.

a En marge. b Après hominium, ex parte biffé. c + Feudum Vuillermi de Lora adj. mod. en tête.
1 Cf. supra, no 658. 2 Cf. supra, no 572.

662.   1221, 14 avril. — [Lausanne.]

Diminution de cens accordée par le chapitre de Lausanne à Petrus Fortis, clerc, pour la terre qu'il tient du chapitre et qu'avait tenue Vuido Fortis.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 477.

Carta a.
Vuido Fortis habebat a capitulo terram pro qua reddebat annuatim dominica qua cantatur : «Esto mihi» 1 .X. cuppas frumenti et .XII. solidos et .VIII. sextaria vini. Quam terram capitulum dedit Petro Forti clerico pro eodem censu in vita sua 2. Transactis pluribus annis, concessit capitulum eidem Petro eandem terram pro .V. cuppis frumenti et .VI. solidis et /536/ .II. sextariis vini in eodem termino reddendis, tali conditione quod ipse terram non alienaret b. Nisi ipse censum bene redderet die statuta, amitteret terram. Actum in capitulo, anno incarnationis dominice .M CC XX I., in festo sanctorum Tiburcii et Valeriani. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, magister G., P. Che., G. Da., U. de Va., N. de Vuil., A. de No. Cas., Ia. de Gra. c, Io., Ame., R. de Ro., Io. de Cos., magister Io. et Io. de Blo., Vu. de Albona.

a En marge. b Après alienaret, et exp. c Le ms. porte G surmonté d'une a suscrite et suivi de deux lettres effacées.
1 Le septième dimanche avant Pâques. 2 Par un acte du 10 octobre 1216 ; cf. supra, no 592.

663.   1221, 16 avril. — [Lausanne.]

Election de Vuulelmus, trésorier du chapitre, comme évêque de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 477 ; Waitz, p. 782. — Reg. : Forel, no 939.

Anno incarnationis dominice .M CC XX I. a, .XVI. kalendas maii, fuit electus Vuulelmus, tessaurarius Lausannensis, in episcopum Lausannensem b.

a .M CC XI. corr. en .M CC XX I.. b Le ms. porte Laisannensem.

664.   1221 [16 avril. — Lausanne.]

Confirmation par Rodolfus, fils d'Albertus, seigneur de Rue, de la donation faite par son feu père au chapitre de Lausanne d'un manse sis à Romanel

Main de Cono d'Estavayer.

La date indiquée par le manuscrit est inexacte : cet acte où Vuillermus figure en qualité d'évêque élu dans la liste des témoins ne saurait être antérieur à la date de son élection (cf. supra, no 663) ; .XVI. kalendas aprilis doit être corrigé, vraisemblablement en .XVI. kalendas maii.

Ed. : Martignier, p. 477. — Reg. : Forel, no 940 ; Diesbach, p. 47.

Albertus, dominus de Rota, dedit pro anima sua capitulo Lausannensi unum mansum quem habebat apud Romanel, quem Iacobus, filius domni Vuulelmi Richardi de Sancto Stefano, tenebat ab eo in feodum, et recongnovit dictus Albertus quod feodum ei debebat hominium ligium et .XX. solidos de placito /537/ in mutatione domini et vasalli. Defoncto dicto Alberto, Rodolfus, filius eius, apud Lausannam idem donum recongnovit et dedit per regulam super altare. Actum ante maius altare, anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., .XVI. kalendas aprilis 1. Testes : Vu. electus, C. prepositus, prior sancti Marii, magister G., P. Che., Io. a, G. Car., N. de Vuil., N. de Cha., G. Da., I. de Gra., R. de Ro., I. de Cos., I. de Blo., canonici, Rodolfus, miles de Rota, Nicolaus de Rota et multi alii b.

a Après Io, une lettre inachevée. b + Romanel adj. mod. en tête.
1 Sur cette date, cf. la note en tête.

665.   [1221, 19 avril. — Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Iacobus, fils de Vuulelmus Richardi de St-Etienne, du fief donné par Albertus, seigneur de Rue, au chapitre de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 478.

Feodum a.
Tercia die post istum donum 1, dictus Iacobus recepit dictum feodum a C. preposito in capitulo et fecit ei hominium ad opus capituli et reconnovit se debere de placito quando ibat recipere apud Rotam .XV. solidos, quando illud recipiebat Lausanne .X. solidos, et recongnovit hominium, sed non ligium, et recongnovit quod semel in anno, quando dominus de Rota veniebat apud Lausannam, recipiebat eum in domo sua, et quando ipse veniebat apud Rotam, in domum domni sui familiariter veniebat.

a En marge.
1 Cf. supra, no 664.

666.   1221, 1er juillet. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Rodulfus, chantre de Lausanne, et Iacobus, archidiacre de Chartres, de la maison qui fut à Vuillermus, trésorier du chapitre de Lausanne, avec une clause prévoyant le retour du dit Rodulfus d'outre-mer, où il se trouve au moment où cette concession est octroyée.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 478. — Reg. : Forel, no 942.

Capitulum dedit R. cantori et Iacobo, archidiacono a Carnotensi, /538/ domum que fuerat Vu. tessaurarii ita quod si dictus cantor, qui erat ultra mare, rediret, si placeret archidiacono, daret cantori .XX V. libras ad faciendum domum in casali quod est retro monaterium, et cantor alias .XX V. libras poneret in eodem edificio, et dicta domus, que fuit tesaurarii, erit archidiaconi b ; quod si non placeret archidiacono, cantor daret ei .XX V. libras ad faciendam domum in dicto casali, et archidiaconus alias .XX V. libras ibidem imponeret, et dicta domus, que fuit Vu. tesaurarii, esset cantoris. Actum in capitulo, anno incarnationis dominice .M CC XX I. c, kalendis iulii d.


Concessiones. [f. 106 v.]
Titre courant de la main B.

Testes : Vu. electus, C. prepositus, G. Car., U. de Va., magister G., P. Che., C. de Fonz, N. de Cha., Ia. de Al., Vu. de Gran., P. de Vileta, Ia. de Gra., P. de Fru., Io., Ame., R. de Ro., Io. de Cos., magister Io., Io. de Blo.. Si vero cantor non rediret, domus esset archidiaconi.

a Le ms. porte archidacono. b et dicta domus, que fuit tesaurarii, erit archidiaconi adj. interl. c .M CC XI. corr. en .M CC XX I.. d + Civitas adj. mod. en tête.

667.   1221, 9 juillet. — Lausanne.

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Petrus de Sauges, neveu de Petrus de Corcelles, de son fief, qui comprend la moitié de la receverie de la dîme du chapitre de Lausanne à Payerne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 479.

Feodum a.
Petrus de Sauges, nepos Petri de Corzales, recepit a C. preposito feodum suum et fecit ei hominium ad opus capituli et recongnovit ei .VII. solidos de placito et recongnovit quod medietas receverie decime quam capitulum habebat apud Paterniacum erat de feodo. Actum Lausanne, in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., .VII. ydus iulii. Testes : C. prepositus, magister G., U. de Va., G. Car., G. Da., P. Che., C. de Fonz, /539/ Io. celerarius, P. de Fru., Ame., R. de Ro., magister Io., canonici, Vuulelmus, dominus d'Estavaiel, Vualcherus de Sancto Martino, Uldricus de Chavornai, milites b.

a En marge. b + Paterniaci adj. mod. en tête.

668.   [Vers 1221.] — S. l.

Récapitulation des fiefs acquis par Bertholdus, évêque de Lausanne, au profit de la mense épiscopale.

Main de Cono d'Estavayer.

Cet acte paraît s'insérer dans la série chronologique des actes qui l'entourent. La date proposée par Forel repose sur une confusion avec le no 669 infra, confusion qui explique également l'inexactitude de l'analyse que Forel donne de cette pièce.

Ed. : Martignier, p. 480 ; M.D.S.R., t. XXII, no 25 (de comiti de Grueria à la fin). — Reg. : Forel, no 945 (daté : 1221, 31 août).

B., episcopus Lausannensis, dedit pro aquisitione feodorum ad opus mense sue Petro, domino de Sancto Martino, pro hominio ligio .XL. libras, Vuulelmo de Fruenci similiter pro hominio ligio .XXX. libras, Dalmacio de Lausanna similiter pro hominio ligio .XX V. libras, Rodolfo de Middes pro hominio ligio .XX III. libras, pro hominio Rodolfi, domini de Rota, .XX V. libras, Ugoni de Vileta .X. libras et .I. destrarium a, Philippo de Vilar .XX. libras, in aquisitione decime de Gumuens .X. libras, pro terra Guidonis de Sancto Sinforiano .XV. libras, comiti de Grueria pro recuperatione mercati de Bollo et delenddo illo de Grueria b .XL. libras c.

a et .I. destrarium adj. marg. ; la place où ces mots doivent être insérés dans le texte est incertaine ; peut-être n'y a-t-il pas de signe de renvoi après .X. libras, mais une rature. b u adj. interl. c La fin, depuis comiti de Grueria, a été ajoutée après coup.

669.   1221, 31 août. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Cono, prévôt, du tiers des profits de justice dans les obédiences d'Essertines, Gruyère, Vevey, St-Prex et Crans.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 480.

Capitulum dedit et recognovit a C. preposito et prepositure in perpetuum possidendum terciam partem legum in quinque /540/ obedienciis b, scilicet de Essertines, de Ogo, de Viveis et de Sancto Protasio et de Crans. Actum in revestiario, anno incarnationis dominice .M CC XX I., .II. kalendas septembris. Testes : Vu. episcopus, magister G., P. Che., G. Car., U. de Va., G. Da., C. de Fonz, N. de Cha., N. de Vuil., P. de Vi., Ia. de Gra., Io., P. de Fru., R. de Ro., Io. de Cos., Rodolfus de Vuulflens. In ceteris eam antea habebat et habet c.

a et recognovit adj. interl. b Après obedienciis, une ligne effacée. c In ceteris... habet a été ajouté après coup.

670.   [1221, 31 août. — Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Uldricus du Vanel, chanoine, des biens du chapitre sis à Chachinie.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 480.

Capitulum dedit U. de Vanel id quod habebat apud Chachinie pro .V. solidis censualibus in nativitate beate Marie 1 reddendis. Sub prenotatis testibus et die eadem.

1 Le 8 septembre.

671.   1221. — S. l.

Autorisation accordée par le chapitre de Lausanne à Petrus d'Oulens de construire une maison à la Cité, à Lausanne, avec un mur à moitié sur le chesal du chapitre, à moitié sur le sien.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 480.

.IIII. a
P. d'Ollens, volens in casali suo sub platea monasteri domum facere, ita convenit cum capitulo quod capitulum permisit ei facere murum dimidium super casale capituli et dimidium super casale suum, tali pacto quod murus dimidius esset capituli. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XX I. b.

a En marge. b + Civitas adj. mod. en tête.

672.   1221, 2 novembre. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Petrus d'Oulens d'une petite pièce de terre sise à côté de sa maison, à la Cité, à Lausanne. /541/

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 481.

.XX. a
Capitulum dedit P. d'Ollens unam parvam pisceolam terre quam habebat inter domum Alberti Basleis et domum dicti P. pro .III. solidis redendis annuatim in festo Omnium Sanctorum 1. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., in Commemoratione Fidelium. Testes : Vu. episcopus, C. prepositus, prior sancti Marii, G. Car., magister G., N. de Cha., U. de Va., N. de Vuil., G. Da., P. Che., Io., Ame., R. de Ro., Io. de Blo., R. de Vuul., U. Da.. Dicta terra habebat in longum .XVI. pedes et dimidium et in latum plus quam .VIII..

a En marge.
1 Le 1er novembre.

673.   [Vers 1221. — Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Petrus d'Oulens mettant fin à leur différend au sujet de la maison du dit Petrus, sise à la Cité, à Lausanne, dont un mur est bâti en partie sur un chesal du chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Cet acte fait suite aux nos 671 et 672 supra et paraît s'insérer dans la série chronologique des actes qui l'entourent.

Ed. : Martignier, p. 481.

Pro domo vero quam dictus P. volebat facere alciorem et pro muro quem dicebat dimidium esse suum orta est contentio inter a ipsum et capitulum que ita fuit pacificata quod dictus murus, scilicet inter domum et cimiterium, esset capituli et in b domo c non posset facere fenestras ex parte cimiterii et canalem debet manutenere ex parte sua et murum et stallos qui sunt sub muro debet custodire d indempnes a stillicidio domus sue ; et ideo iuvit eum capitulum in dicto muro faciendo et permisit fieri domum altiorem.

a inter adj. interl. b in adj. interl. c u corr. en o finale. d Le ms. porte custore. /542/

674.   1221, 12 décembre. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Iacobus, fils de Reimundus Dantuz, de son fief.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 481.

Feodum a.
Iacobus, filius Reimundi Dantuz, recepit feodum suum a C. preposito et fecit ei hominium ligium ad opus capituli et recongnivit quod debebat .XV. solidos de placito quia dimidia prebenda est. Integra vero prebenda debet .XXX. solidos. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., .II. ydus decembris.

a En marge.

675.   1221, 19 décembre. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Wuillermus de Crissier, chevalier, mettant fin à leur différend au sujet d'un homme de Crissier.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 224 et 481.

Carta. .VII. a
Wuillermus de Crissi f miles quendam de Crissi, congnomine Crissi, nomine Haimonem b, ex parte matris calugniabatur capitulo g, et fuit ita pacificatum quod dictus Wuillermus h et fratres sui Aimo et ... c i dederunt et guerpiverunt quidquid in eis abebant iuris vel calugnie j, et fecerunt grentare k Cononem de Chavornai et d l avunculos suos, quod volebant esse illi legitimi vueirent m, et capitulum dedit eis .XX. solidos. Actum in navi monasterii, anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., .XIIII. kalendas ianuarii. Testes : C. prepositus, N. de Cha., Io. n, G. Da., C. de Fonz, R. de Ro., Io. de Blo., P. Che., canonici, Petrus o et Richardus de Sancto Martino, Cono et Iocelmus de p Corberes, Vuulelmus q de Bullo, Amaldricus Bocchi r, Otto de Corceles, milites e s.

a Par suite de l'usure du parchemin, ces indications ne sont plus lisibles dans la marge ; leur présence dans la copie, no 248 supra, permet de les restituer. b nomine Haimonem adj. interl. c La place du nom /543/ a été laissée en blanc dans le ms. d et adj. interl. e En marge : Alibi.
Variantes du no 248 : f Vuulelmus de Crissie. g Crissie, nomine Haimonem, connomine Crissie, calupniabatur ex parte matris capitulo. h Vuulelmus. i fratres Haimo et Hugo. j habebant iuris vel capumpnie corr. en calumpnie. k guerpire. l et manque. m avunculum suum, qui volevat eis esse legitimus vueirenz. n Io. celerarius. o P.. p Après de, Sancto Martino exp. q Vu.. r d'Occhi. s En marge : Carta. .VII..

676.   1221, 20 décembre. — Lausanne.

Reconnaissance par devant Cono, prévôt de Lausanne, par Petrus, seigneur de St-Martin, et Richardus, son fils, de leur renonciation à un cens de deux pains qu'ils prétendaient leur être dû par Petrus et Albertus de Crissier.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 224 et 482.

Carta. .I. a
Petrus, dominus d de Sancto Martino, calupniabatur Petro e et Alberto de Crissie duos panes censuales quos sibi f et heredibus eorum quitos clamavit ipse et Vuulelmus, filius suus, apud Crissie, et recongnovit g apud Lausannam ipse et filius suus Richardus coram C. preposito et Heimerico, capellano episcopi, ante monasterium. Interfuerunt h Petrus de Estavaiel sacerdos, Amaldricus et ... b de Crissie i, et precepit dictus Petrus j et Richardus, filius suus, inde fieri cartam. Actum ante monasterium, anno ab incarnatione Domini .M CC XX I., .XIII. kalendas ianuarii, sub predictis testibus c k.

a En marge. b La place du nom a été laissée en blanc dans le ms. c En marge : Alibi ; + Crissie adj. mod. en tête.
Variantes du no 249 : d dominus manque. e calumpniabatur P.. f eis. g recognuit. h et interfuerunt. i Amaldricus de Crissie. j P.. k En marge : Carta. .I..

677.   1222 (n. st.), 17 mars. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Vuillermus, évêque de Lausanne, mettant fin à leur différend au sujet de la maison qu'Azzo et Cristina de Crissier avaient donnée au dit chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Dans le manuscrit, cet acte porte la date .M CC XX II., .XVI. kalendas aprilis, qui correspond au 17 mars 1223 (n. st.). Or, par sa place dans le cartulaire, il est de l'année 1222. La correction de .M CC XX II. /544/ en .M CC XX I., qui paraît tentante dès le prime abord, s'impose par le fait que Cono d Estavayer, qui figure au nombre des témoins, se trouvait à Paris en mars 1223 (cf. infra, no 681).

Ed. : Martignier, p. 482. — Reg. : Forel, no 954 (daté : 1222, 1er avril).

Azzo et uxor sua Cristina de Crissie dedit capitulo domum suam, quam fecerat super casale capituli, et statuit quod uxor sua aberet domum in vita sua et redderet capitulo pro investitura annuatim .XII. denarios cum .II. solidis qui solebant antea reddi pro casali. Defuncta Cristina, Vu., episcopus Lausannensis, voluit abere dictam domum, dicens quod Azo mortuus fuerat sine herede et intestatus, et ita domus secundum consuetudinem ville erat ei escheita. Capitulum dicebat quod data erat ei in elemosina et investituram abuerat per multos annos et eam debebat abere. Tandem episcopus quidquid calupnie vel iuris abebat in dicta domo dedit capitulo. Actum in camera episcopi, anno ab incarnatione Domini .M CC XX II. 1, .XVI. kalendas aprilis. Testes : C. prepositus, magister G., P. Che., Io., G. Car., N. de Vuil., R. de Ro. a,


.C VII. Donationes.
Titre courant de la main B.

G. Da., C. de Fonz, P. de Vi., Ame., Io. Blo..

a Au bas du folio, une ligne effacée, dont quelques mots sans suite et des lettres isolées restent lisibles.
1 Sur cette date, cf. la note en tête.

678.   [1222 (n. st.), 17 mars. — Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à maître Iohannes, médecin, de la maison qui fut donnée au dit chapitre par Azzo et Cristina de Crissier.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de cette pièce, cf. la note en tête du no 677 supra.

Ed. : Martignier, p. 483.

Eandem domum dedit capitulum magistro Iohanni phisico, eadem die, in capitulo, sub eisdem testibus, et interfuerunt N. de Cha., P. de Fru. a, tali conditione quod dicta domus post /545/ mortem dicti magistri Iohannis redeat ad capitulum, et quidquid ibi edificaverit.

a Après Fru., et effacé.

679.   1222. — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Iohannes de Crissier de la terre sise à Crissier qui fut à Amaldricus de Tolochenaz.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 225 et 483.

.IIII. a
Capitulum concessit Iohanni b de Crissie terram que fuerat Amaldrici de Tolochina apud Crissie d, ad tale servicium quale terra debebat, salvo iure heredis, si quis veniret. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XX II. c e.

a En marge. b Iohanni adj. interl. c En marge : Alibi, répété dans la marge extérieure ; + Crissie adj. mod. en tête.
Variantes du no 250 : d Crissii. e En marge : .IIII..

680.   [Vers 1222.] — S. l.

Confirmation par le chapitre de Lausanne de la vente faite par Laurencius de la Palud à Petrus Gros d'une petite pièce de terre que le dit Laurencius tenait du chapitre en Chaucrau, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Cet acte paraît s'insérer dans la série chronologique des actes qui l'entourent.

.II. a
Capitulum laudavit Petro Gros quandam pisceolam terre quam ei Laurencius de Palude vendidit, qui eam abebat a capitulo apud Choucrus, et debet dictus Petrus Gros pro ea reddere capitulo .VIII. denarios annuatim b.

a En marge. b A la suite de cette pièce, un acte de quatre lignes effacé. Il était transcrit de la main de Cono d'Estavayer. En marge : .XX.. Quelques mots sans suite et des lettres isolées restent lisibles.

681.   1222, 18 octobre, à [1223], 3 septembre. — [Lausanne et] Paris.

Séjour de Cono, prévôt de Lausanne, à Paris, et récit des funérailles du roi Philippe-Auguste à Saint-Denis. /546/

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 484 ; Waitz, p. 782.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX II., in festo sancti Luce, arripuit C., prepositus Lausannensis, iter eundi a Parisius ad scolas, et mansit ibi usque .III. b nonas septembris. Interim Philipus, rex Francorum, diem clausit extremum et fuit sepultus c in monasterio beati Dionisii, ydus iulii 1, et quia ipse semper honorem d exibuerat ecclesie Dei, ideo et Deus in morte talem ei exibuit honorem quod eius sepulture interfuerunt e Chonradus Portuensis f et sancte Rufine episcopus cardinalis, apostolice sedis legatus, et com eo Remensis et Senonensis et Bituricensis archiepiscopi et Parisiensis et Carnotenssis et Altisiodorensis, Claremontensis, Aurelianensis, Meldensis, Belvacensis, Silvanectensis, Tolosanus, Cestrensis episcopi et alii duodecim episcopi. Sepultus autem fuit cum insigniis regalibus. Et vixerat annis .L VIIII. et regnavit annis .XL V., et ditavit regnum et auxit ultra quam credi possit. Quia cum Lodovicus rex, pater suus, non dimiserit ei in redditibus, sicut officiales regis referebant, nisi .IXX. .M. librarum g, ipse dimisit Lodovico, filio suo, qualibet die .M CC. libras Parisiensium in redditibus ; et sicut dictus C., prepositus Lausannensis, qui eius interfuit sepulture h, audivit a familiaribus regis et a publica fama, dictus rex Philipus in i testamento 2 reliquit de pecunia quam congregaverat ad sucurrendum terram Ierosolimitanam sepcies centum milia j ; .VII.C .M. marcarum ad defendendum regnum Francorum et manutenendum Lodovico, filio suo ; Iohanni vero, regi Ierosolimorum, .L. .M. marcarum ; Hopitali vero .L. .M. k ; Templo .L. .M. l ; hospitali Theotunicorum .II. .M. ; domui sancti Lazari .II. .M. ; et ad conducendum hec ultra mare .XIII. .M. ; et hii iurarunt quod hanc peccuniam non expenderent in alios usus. Dedit autem beato Dionisio vasa sua aurea et argentea et lapides suos preciosos qui erant in auro et argento cum auro et argento in quo erant, quod appreciatum fuit .IX. .M. marcarum, et dedit ibidem .XX. .M. librarum Parisiensium ad emendos redditus de quibus viverent .XX. monachi m sacerdotes, qui super sepulturam eius cotidie celebrarent .XX. missas pro fidelibus defuntis. Et dedit n domino Ludovico, filio suo, .IX. .M. marcarum ad /547/ persolvenda debita sua, et domino Philippo, filio suo, .V. .M. marcarum, et domino thesaurario o Turonensi, filio suo, .II. .M. marcarum, et domine regine, uxori sue, .IIII. .M. marcarum, et cuilibet abbacie que specialiter ad ipsum spectabat .C. libras Parisiensium, et ad iniurias, si quas fecerat, emendandas conquerentibus .LX. p .M. marcarum, et ad faciendas elemosinas maiores .XL. .M. marcarum, et ad faciendas elemosinas minores .XX. .M. marcarum, et dedit comiti Montis Fortis .XXX. .M. librarum Parisiensium ad debellandos incredulos Albigenses q, et precepit filio suo quod totam familiam suam quam ipse tenebat retineret usque ad r festum Omnium Sanctorum 3 et daret eis solidos quos ipse eis dabat. Et ultima verba que ipse dixit fuerunt hec : Vocato s filio suo Lodovico, dixit ei : «Fili, nunquam me contristasti. Rogo te quod tu honores Deum et sanctam ecclesiam sicut ego feci. Ego magnam utilitatem inde consecutus sum, et tu magnam inde consequeris. Rogo t te pro pauperibus, rogo te pro domina regina, cui ego nimis iniuriatus sum.» Et ploravit, nec postea quidquam locutus fuit. In festo vero sancti Sixti 4 sequenti fuit coronatus Lodovicus, filius eius, Remis in regem Francorum a Vuulelmo, archiepiscopo Remensi. Fuit autem dictus Philippus .XXX.mus rex Francorum cristianorum, quorum nomina hec sunt : Clodoveus, Lotharius u, ..., Lotharius, Dagubertus, Childbertus, Theodericus, Teodericus, Aubertus, Arnoldus, Anchisus, Pipinus Grossus v, Karolus Martellus, Pipinus Parvus, Karolus Magnus, Lodovicus, Philippus, Lodovicus, Philippus, Henricus, Hugo rex, Robertus, Lotarius, Odo rex, Philippus, Lodovicus, Philippus, Karolus Simplex, Philippus, Lodovicus, Philippus, de quo supra facta est mencio, Lodovicus, filius eius, et post illum Lodovicus w.

a Après eundi, a effacée. b Le ms. semble porter .VIII., mais ce qui pourrait être pris pour .V. n'est qu'une rature. c Le ms. porte sepustus. d Le ms. porte ohnorem. e interfuerunt adj. interl. f Après Portuensis, episcopus exp. g nisi .IXX. .M. librarum adj. interl. h Le ms. porte supulture. i in adj. interl. sur per exp. j sepcies centum milia adj. marg. k .M. adj. interl. l .M. adj. interl. m Le ms. porte manachi. n dedit adj. interl. o s adj. interl. p Avant .LX., .X. effacé. q ad debellandos incredulos Albigenses adj. interl. r at corr. en ad. s Vovato corr. en Vocato. t Le ms. porte Rego. u L'usure du parchemin rend un nom illisible. v Après Grossus, Ca exp. w et post illum Lodovicus a été ajouté après coup ; + Antiquitas Philippi, regis Francorum adj. mod. en tête. /548/
1 Le 15 juillet. Philippe-Auguste est mort le 14 juillet ; cf. Ch. Petit-Dutaillis et P. Guinard, L'essor des états d'Occident, dans l'Histoire générale publiée sous la direction de Gustave Glotz, Histoire du Moyen âge, t. IV, 2e partie (Paris, 1937), p. 236. 2 Le second testament de Philippe-Auguste est conservé aux Archives nationales, à Paris. Cf. Ch. Petit-Dutaillis et P. Guinard, Op. cit., p. 236, n. 5. Il est daté de 1222, septembre, de St-Germain ; cf. Léopold Delisle, Catalogue des actes de Philippe-Auguste (Paris, 1856), p. 478, no 2172, qui indique les publications antérieures. 3 Le 1er novembre. 4 Le 6 août.


Concessiones. [f. 107 v.]
Titre courant de la main B.

682.   1223. — [Lausanne.]

Charte par laquelle Vuillermus, évêque de Lausanne, concède à Cono, prévôt, en augment de son fief, le droit d'aberger à Lausanne un bourgeois qui ne dépendra pas de l'évêque et n'aura d'autre obligation envers lui que celle du guet.

Main E.

Ed. : Martignier, p. 486 ; Gallia Christiana, t. XV, instrumenta, col. 162 ; Chapuis, p. 156, n. 2 (avec un commentaire qui a soulevé des objections ; cf. Charles Gilliard, dans la Revue d'Histoire Suisse, t. XX (Zurich, 1940), p. 287). — Reg. : Forel, no 964.

Vuillermus, Dei gratia Lausannensis episcopus a, omnibus presentem paginam inspecturis salutem in perpetuum. Ne rerum gestarum memoria per tempora curricula ab humanis sensibus elabatur, utilis inolevit consuetudo scriptorum, iuxta quam universitati vestre transmittimus quod nos, de consensu et voluntate capituli et familiarium nostrorum necnon consilio militum et burgensium nostrorum, concessimus et dedimus Cononi, preposito Lausannensi, in augmentum feodi sui quod a nobis habebat, unum burgensem abergare et habere infra villam nostram Lausannensem, exemptum et liberum ab omni iuriditione, exactione et etiam consuetudine tam nostra quam tocius ville, ut eodem modo quo propria familia prefati capituli erga ipsum capitulum tenetur vel etiam erga b nos nostra. Tali siquidem modo ille burgensis sive abergator suus et eius heres erga ipsum prepositum, quicumque prepositus fuerit, teneatur, et sit ab omni consuetudine et usagio aliorum burgensium liber et exemptus, et sicut c de bannis et legibus et aliis /549/ commissis tenetur capitulo sua familia satisfacere et respondere, sic predictus homo ille solo preposito respondere et satisfacere teneatur, hoc retento quod la vuaiti faciet in ipsa die in qua ipsam deberet facere casale illud in quo morabitur. Si autem d contigerit quod ipse vel aliquis heredum suorum ab ipso casali se vellet removere et ad alium locum transferre, totum usagium et omnes consuetudines ville sicut et alii burgenses episcopo facere teneretur. Si vero sine herede eundem mori contigerit, liceret sepedicto preposito loco et casali illius alium sustituere, eodem modo quo et primus fuerat institutus, et ita videlicet quod si ad calvacatam vel ad furcri non exiret et non iret cum aliis, bannum et legem quam propter hoc deberet preposito solvere teneretur. Et ut hoc inconvulsum permaneat in perpetuum, nos presentem paginam nostro et capituli nostri sigillis fecimus roborari. Actum anno incarnationis dominice .M CC XX III.. Datum per manum dilecti nostri Rodulfi de Fruentia, cantoris et cancellarii e.

a Vuillermus, Dei gratia Lausannensis episcopus est récrit d'une main postérieure ; l'état du feuillet permet de penser que l'usure avait rendu peu lisibles ces mots. b Le ms. porte ergo. c Après sicut, capitulo biffé. d Après autem, casale ill biffé. e + Episcopus adj. marg. mod.

683.   1223. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Uldricus du Vanel, chanoine, du chesal qui fut à Petrus Chenun, chanoine, sis vers St-Laurent, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 488.

Capitulum dedit a U. de Vanello, canonico Lausannensi, casale quod fuerat P. Chenun, apud sanctum Laurencium, anno ab incarnatione Domini .M CC XX III.. Actum in capitulo b.

a Le ms. porte deit. b + S. Laurentius adj. mod. en tête.

684.   1223. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à la dame de Salins de l'échoppe qui fut à Clarmunda.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 488. /550/

Capitulum concessit a la dama de Salins l'ovreor quod fuerat Clarmunde, quamdiu capitulo placeret, pro .VIII. solidis censualibus, tali conditione quod ipsa non posset alii conducere nec secum intus aliquos vel aliquas habere, nisi de familia sua ; et capitulum promisit ei quod in vita sua dictum ovrior non conduceret alii a. Actum ante revestiarium, anno ab incarnatione Domini .M CC XX III..

a alii adj. interl.

685.   1223, 11 décembre. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Cono, prévôt, des biens du chapitre sis à Correvon, engagés jadis à Salvain de Moudon, et que Cono rachètera à leur détenteur actuel.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 488.

Capitulum quondam obligaverat Salvain de Melduno id quod habebat apud Corevunt per manum Acelini de a Tierrens, qui postea fuit prior sancti Marii. Dictus Salvains illud dedit Balzano cum filia sua. Quo defunto, illud tenuit diu Jacez, filius suus. Cono, prepositus Lausannensis, videns quod illud poterat amitere capitulum, peciit a capitulo quod ei concederet in vita sua, et ipse illud redimeret. Quod ita factum fuit in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XX III., in festo Damasi pape. Interfuerunt huic donationi R. cantor, magister G., Io., G. Carbo, Ni. de Chavornai, Ni. de Vuillens, G. Dapiferi, P. de Vileta, P. de Fruencia, Ro. de Vuulflens, Io. de Cossonai, Ul. Dapiferi.

a de répété, effacé.

686.   1223, 17 décembre. — Pully.

Témoignage d'Andreas Guttrosus, Uldricus, son frère, et des anciens de Pully, témoins jurés, mettant fin à un différend entre Hugo de Vilette, chevalier, et le dit Andreas, au sujet d'une petite pièce de terre sise à Paudex.

Main de Cono d'Estavayer.

L'usure du parchemin rend difficile ou impossible la lecture de certains mots, restitués entre parenthèses critiques.

Ed. : Martignier, p. 489. /551/

Cum discordia verteretur inter Hugonem de Vileta militem et Andream Guttrosum super quadam pisceola terre quam dictus Hugo dicebat esse de campo suo quem habebat prope molendinum quem dictus Andreas habebat a capitulo apud Paudais, et dictus Andreas dicebat dictam terram esse capituli et se tenuisse a eam semper a b capitulo cum molendino quem ibidem tenet a capitulo ad censum. De communi partium assensu fuit [terminus positus] in ecclesia de Pullie, ut inde loci illius antiquiores veritatem dicerent. Tunc dictus Hugo dixit quod dictus Andreas et Uldricus, frater eius, iurarent inde dicere veritatem, quod et factum fuit ; et iverunt ad locum ad vuidam c, et ipsi et loci antiquiores dixerunt per bannum et per vuidam quod grossa petra que est prope viam erat d buena, et alia petra similiter, que est superius et dicitur li buena molinarii e [Gerver] et debebat ibi filum extendi et ita terre dividi, et ita remansit dicta terra f dicto Andree. Actum est hoc anno ab incarnatione Domini .M CC XX III., .XVI. kalendas ianuarii. Interfuerunt autem C. prepositus, N. de Cha., Io., P. de Fru., Ame., canonici g, Tomas de Sancto Stephano clericus, Petrus Frianz, Haimo de Maisirie, Umbertus de Estavaiel et alii multi h.

a u adj. interl. sur e exp. b Après a, p exp. c ad vuidam adj. interl. d erat adj. interl. sur et exp. e m adj. interl. ; la lecture de ce mot n'est pas certaine. f terra adj. interl. g canonici adj. interl. h + Poudaix adj. mod. en tête.

687.   1223, 26 décembre. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Petrus de Donneloye, clerc de l'autel de St-Michel, de deux poses de terre sises à Contigny, pour y planter de la vigne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 490.

Capitulum dedit Petro de Dunelui, clerico sancti Michaelis, duas posas terre contiguas apud Quintinie, ad plantandam vineam, et inde debet redere pro recongnitione annuatim .I. cuppam a vini, et post ipsum debet totum redire ad capitulum. Si autem dictam terram aliquis iure hereditario requireret qui eam per ius recuperaret, persolveret dicto Petro expensas ad arbitrium capituli et haberet vineam. Actum in revestiario, /552/ anno ab incarnatione Domini .M CC XX III., in festo sancti Stephani. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, R. cantor, Vu. prior, magister G., G. Car., U. de Van., G. Da., N. de Cha., N. de Vuil., P. de Vi., Io., P. de Fru., Ame., Io. de Cos., R. de Vuul., Ul. Da. b.

a puppam corr. en cuppam. b + Quintignye adj. mod. en tête.

688.   [1223, 26 décembre. — Lausanne.]

Donation par Losannuns de Daillens au chapitre de Lausanne de tous ses biens sis à Daillens.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 490.

Losannuns de Dallens dedit capitulo quidquid habebat apud Dallens, eadem die, sub eisdem testibus.

a e adj. interl. sur lettre biffée.

689.   1223, 27 décembre. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Notre-Dame et le chapitre de St-Maire, à Lausanne, mettant fin à leur différend au sujet d'une vigne sise à Béthusy, qui fut à Iordanus, chanoine de St-Maire.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 490.

Com discordia verteretur inter capitulum Lausannense et canonicos sancti Marii super vinea de Bitusie que fuerat Iordani, canonici sancti Marii, taliter fuit pacificata quod domus sancti Marii redderet annuatim capitulo in anniversario Richelde 1, amite dicti Iordani, .XII. denarios, et in anniversario Borcardi 2, patris dicti Iordani, .XII. denarios, et in anniversario dicti Iordani 3 .XII. denarios, et ita remansit vinea sancto Mario. Actum in revestiario, anno ab incarnatione a Domini .M CC XX III., in festo sancti Iohannis Evangeliste, sub predictis testibus.

a incarnatione adj. interl.
1 Le 23 décembre ; cf. infra, no 905 a et M.D.S.R., t. XVIII, p. 221, où cet anniversaire est inscrit à la date du 25 décembre. 2 Le seul personnage du nom de Borcardus pour lequel l'obituaire, no 905 infra, mentionne une redevance de 12 deniers assignée sur une vigne sise à Béthusy est Burchardus, capellanus sancti Stephani, dont l'anniversaire /553/ est inscrit à la date du 1er juin ; cf. infra, no 905 g. 3 Cet anniversaire n'est inscrit ni dans l'obituaire qui termine le cartulaire, no 905 infra, ni dans l'obituaire publié dans M.D.S.R., t. XVIII.

690.   1224 (n. st.), 2 janvier. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Cono, prévôt, Nicholaus de Vulliens, et Ioseph, cellérier, chanoines, de la meunerie sise sous St-Laurent, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer (du début à similiter reddat) et main F (de in anniversario defuncti à la fin).

L'usure du parchemin rend difficile ou impossible la lecture de certains mots, restitués entre parenthèses critiques.

Ed. : Martignier, p. 491.

Carta. a
Capitulum concessit C. preposito, N. de Vuil., Io. celerario la mulneressi sub sancto Laurencio com apendiciis et com ochiis que ibi sunt et com eo quod molendinum quod fuerat b Philippi de Sancto Laurencio solebat debere capitulo annuatim, tali conditione quod quidquid ibi edificarint habeant in vita sua, [et] uno eorum defunto, reliqui duo habeant partem c eius, et inde reddant in anniversario illius cuilibet canonico qui interfuerit eius exequiis unum panem ; scilicet defonto alio, superstes habeat totum, et similiter reddat in anniversario defuncti ; tercio defuncto, capitulum habeat totum, et in anniversario cuiuslibet [eorum faciat distribui] cuilibet canonico qui interfuerit anniversario unum panem. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XX III., in [octava sancti] Stephani, sub predictis testibus d.

a En marge. b Le ms. porte fueat. c Après partem, une rature. d + S. Laurentii adj. mod. en tête.

691.   1222. — [Lausanne.]

Note relative à l'âge de Iohannes de Blonay, chanoine de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Cette note est inscrite de haut en bas dans la marge intérieure du folio 107 v.

Ed. : Martignier, p. 491.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX II. erat I. de Blo. .VIII°. .X. anno nativitatis sue. /554/


.C VIII.

692.   1224 (n. st.), 8 mars. — Lausanne.

Division des prébendes par le chapitre de Lausanne pour une période de neuf ans, à partir du 1er janvier 1224 (n. st.).

Main F.

Les folios 108 et 109 ont été intercalés après coup. La division des prébendes se trouvait primitivement au folio 110, à sa place chronologique, sous le no 701, mais sans le détail des prébendes, transcrite de la main de Cono d'Estavayer. C'est la liste détaillée des prébendes qui a été ajoutée et forme les nos 692 a à 692 j, occupant le folio 108 et une partie du folio 109. En tête, le no 692 reproduit, à quelques variantes près, le texte du no 701. Le texte suivi ci-dessous est celui du no 701 avec, en notes, les variantes du no 692. Un certain nombre d'indications, imprimées entre deux tirets, se trouvent en interligne dans le manuscrit. Le scribe de cette pièce a hésité, dans ses énumérations, entre les formes au nominatif et les formes à l'accusatif, en sorte qu'il est impossible de résoudre de manière assurée et sans arbitraire les formes abrégées. Nous avons délibérément choisi l'accusatif dans tous les cas douteux.

Ed. : Martignier, p. 491 et 503 ; Zeerleder, t. I, p. 242 (la liste des chanoines seulement ; daté : 1223, 8 mars) ; Waitz, p. 783 (du début à cui interfuerunt).

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX III., .VIII. ydus c marcii, facta fuit divisio prebendarum, a duratura d a festo Circumcisionis 1 Domini e iam transacte in novem annos ; cui interfuerunt Vu. episcopus, C. prepositus, Vu. thesaurarius, R. cantor, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, G. Car., U. de Va., G. Da. f, N. de Cha., N. de Vuil. g, A. de No. h, Ia. de Al., Ia. de Gra. i, Io. celerarius, P. de Fru., Ame. j, Io. de Cos. k, magister Vu., R. de Vuul. l, Ul. Da. m, Thomas de Sabaudia ; P. de Vi., Ha. b de Garesten et magister L. erant n absentes 2 ; R. de Ro., C. de Fonz, Io. de Blo., magister Io. erant Parisius o.

a facta fuit divisio prebendarum adj. interl. b H adj. interl.
Variantes du no 692 : c idus. d duratura remplacé par Lausanne. e Domini manque. f Dap.. g Vuillens. h Al. de N. C.. i Grallie. j Amedeus. k Cosso.. l Vuulflens. m U. Dap.. n erant écrit sur un mot effacé. o + Divisiones prebendarum adj. mod. en tête.
1 Le 1er janvier. 2 Il n'y a pas, dans le manuscrit, de signe de ponctuation qui permette de distinguer à coup sûr les chanoines présents des chanoines absents ; Petrus de Vilette est le premier de la liste à être hors de son rang habituel, ce qui permet d'affirmer qu'avec lui au moins commence la liste des absents. La présence de Thomas de Savoie ne paraît pas assurée. /555/

692 a.

Prébende de Crans.

Cranz : De frumento .IIII., de avena .V. modios inter decimam et terragium et recez. Manaidas computamus ad valentiam .XX. solidorum. In denariis, de censibus et receptis, .XXX. solidos et .X. sextaria vini. Hic computatur quicquid habemus ultra Mons, excepto censu de Clauso. Vinum de Crans — .X. sextaria —, de Biez — .III. sextaria —, de Runens — .IIII. chavallatas 1 —, decima sancti Laurentii — .V. modios — ; inter Flumen et Espesses, census Petri de Maisirie — .VI. solidos —, Bovet — .II. solidos —, Faber .IIII. sextaria, Dapifer .II. sextaria, Umbertus Ruina .X. sextaria, B. Valier .VIII. sextaria, Vuichars .IIII. sextaria, li Galacians .IIII. sextaria. Summa vini : .XI. modii.
Decima sancti Laurentii, sine terra et terragio a, .IIII. modios.
Quicquid abemus apud Penta — .I. modium —, apud Cotens .I. modium frumenti et .I. modium avene et .IIII. solidos. Apud Bussie .IX. cuppas frumenti et .IX. cuppas avene et .II. solidos. Apud Aples et Riverola idem quod habemus ibi. Apud Sanctum Simphorianum quicquid habemus ibi — .I. modium —. Apud Monna .VI. cuppas frumenti et .VI. cuppas frumenti avene, et in Vallibus tantumdem. A Cossonai .III. solidos. Tallia de Runens — .XL V. solidos — et de Biez et quicquid bladii habemus ibi — .VI. cuppas frumenti —, exceptis receptionibus — festorum —, et Chavanes — .II. cuppas — et illud de Panpignie. A Disi .II. solidos. Hic sunt .VI. paria manidarum : a Runens .IIII., a Biez .II.. Summa frumenti : .XIIIL modii. Summa avene tantumdem. Summa denariorum : .VI. libre.

a et terragio adj. interl.
1 Le ms. porte l'abréviation ch., une fois chav. ; il s'agit vraisemblablement d'une mesure qui apparaît ailleurs sous la forme caballata (cf. infra, no 706), et pour laquelle il faut admettre une forme latine refaite sur la forme vulgaire : chavallata, qui explique l'abréviation chav..

692 b.

Prébende de St-Prex.

Sanctus Prothasius : .X. modios frumenti et .VI. modios avene et de denariis .XIII. solidos et de terra de Furno .III. solidos, /556/ de vino .I. modium et tria paria manidarum preter ecclesiam et grangiam operis.
Tholochina et quicquid habemus ibi — .III. modios frumenti — preter ecclesiam. Quicquid habemus apud Hyens et Sanctum Lyberium et Sivrissie — .XX. solidos —. Tallia — .X. solidos —. Tallia de Cors et de Quintinie — .V. solidos —, exceptis hiis que tenet Ioseph apud Cors et receptione et decima coquine et .V. solidis de vinea medici. Molendinum et batiour habeat, et terra que data est excipitur Petro de Donnellue. Decem solidos de Estue habeat. Manaidas .X. : ad Sanctum Prothasium .III., a Tolochina .V., a Quintinie .II.. Summa frumenti : .XIIII. modii, avene .X. modii. Summa denariorum : .IIII. libre et .XIIII. solidi. .XV. solidos pro ecclesia habeat.
Vinum : ad Sanctum Prothasium .I. modium, a Quintinie decima a, .IIII. chavallate clausi b episcopi, Iohannis Bover .II. chavallate, Rucelin quod ibi erit, a Cors decima vinee medici — .I. chavallata —, tercia pars vinee Vu. Clavel. Summa vini : .III. modii et .II. chavallate. .VII. modios vini de Viveis reddebat eis celerarius apud Viveis, sed unus eorum intersit vindemiis de Viveis c.

a Le ms. porte decim. b Sur l, tilde superflu. c En marge, effacé : tam natis quam nascendis sit ; + S. Prothasii adj. mod. en tête.

692 c.

Prébende de Joulens.

Jolens : .VIII. modii frumenti a, de talia .X. solidi et .VIII. modii avene. Ad hoc spectat medietas de Chignie ; alia medietas est de Tolochina. In denariis .L VII. solidi, tria paria manaidarum, .VIII. modii vini. Hic excipiuntur hec omnia : ecclesia, preter messem ; quidquid tenebat magister Baudinus ad censum a capitulo ; anniversaria Emmonis de Saissel, magistri Henrici — census de Joes —, Guidonis de Corberes, Petri de Donmartin, P., domni de Cos., I., patris Archier, Bernadi clerici, fratris Audrici et Tome celerarii, ubicumque sit, et medietas decime de plantata Iosephi que spectat ad capitulum et recompensatio b cuiusdam picee terre que est in eadem plantata, de terra Enguice, si fiat, et .XIII. solidi quos acquisivit magister Gal. a Richardo de Corberes. Espaninjo : de tallia c .XL. solidi et quicquid /557/ habemus ibi. Manaide : a Jolens .III., Espaninjo .X.. Suma frumenti : .X. modii et .VI. cuppe, avene .XIX. modii. Summa denariorum : .VI. libre.
A Jolens et in parrochia .VIII. modii vini. Celerarius reddat eis .III. modios vini de vineis apud Viveis. Decimam frumenti de Mornai et avene quam habet ibi capitulum habeat. Quicquid habemus apud Saullens com preposito d.

a Le ms. porte frumeti. b Le ms. porte recompesatio. c l adj. interl. d + Jo adj. marg. mod.

692 d.

Prébende de Daillens.

Dalens : .XV. modios frumenti et .XV. avene ; inter hec computatur bladium ecclesie et Betens. In denariis .IX. solidos


[f. 108 v.]

et .XVI. paria manaidarum. Excipitur ecclesia. Ogo et quicquid habemus ibi, exceptis ecclesiis, et reddat capitulo .LX. solidos. Manaidas : .XVI. a Dalens et ille de Ogo. Tallia a : .LX. solidos. Vinum plantate b sub Burgo — .III. modios —, Jovego .V. chavallatas, Ochie .II. modios, Mornai .IIII. chavallatas. Excipitur vinea magistri Gal., vinea de Monbennon et tenementum de Oschie. Summa : .IX. modii vini.

a Tallia adj. interl. b plante corr. en plantate.

692 e.

Prébende de Vuarrens.

Manaidas : a Vuarens .IIII., a Sugnens .VII..
Vuarens : .VIII. modios frumenti et .VIII. modios avene, .C. solidos de talia et .V. de fenagio et .IIII. manaidas. Excipiuntur .XX. solidi de anniversario domini Emmonis de Saissel et Giroldi Car.. Parlie habeat, Sugnens et Nas, Varnerens et quicquid habemus ibi excepta ecclesia, et stent iuri fratri a Raymondi. Si aliquid amiserint, sibi imputent, quia propter hoc bona portio facta est eis. Si concordia facta est de assensu capituli in denariis, capitulum solvat ; si in terra, portioni minuatur. .X. solidos de Montenun et reddant eis .VII. solidos. Decimam /558/ de Eschandens habeat. Summa frumenti : .IX. modii, avene tantumdem.
Vinum Puliaci et manade .VI. excipiuntur ad opus ministrorum. Clausos faciant et quicquid habemus ibi. Excipitur terragium cum frumento, quod b est de anniversario Vu. d'Orsenens, et census frumenti. Excipiuntur .III. solidi pro Raynaldo domicello et .XII. denarii pro matriculario Ul. et .II. solidi pro Gascone et duo molendina cum appendentiis et .IIII. sextaria pro Vullermo Aviot et .IIII. pro Amaldrico milite excipiuntur.

a Le ms. porte fri. b Le ms. porte q.

692 f.

Prébende d'Essertines.

Essertines : .XV. modios frumenti et .XV. modios avene ; in hoc est bladium ecclesie ; .IIII. libras de tallia et .XIX. solidos de censu, .V. solidos de Vilar Luecon. Excipitur ecclesia et id quod tenet ibidem prepositus et anniversarium Ray. de Fonz. Bladium de Visins habeat et non ecclesiam. Manadas .XVII. Essertines.
Quicquid vini habemus ultra flumen de Podais usque ad Culie, exceptis decima de Culie, que spectat ad refectionem sancti Iohannis Baptiste 1, et exceptis anniversariis magistri Ricardi et Bernadi clerici. Et habeat a casale Rifier, excepto intragio. Celerarius reddat eis .II. modios vini apud Viveis de vineis, et .IIII. sextaria pro Amaldrico milite et pro Vu. Aviot habeat a Pullie b.

a Le ms. porte hat. b Pulie corr. en Pullie.
1 Le 24 juin.

692 g.

Prébende de Dommartin.

Donmartin : .VII. modios frumenti et .VII. modios avene. Manaidas : a Donmartin .IX., a Montez .V. a. De tallia .L. solidos, de porcis et ferragio .XXX. solidos, de censu maioris .XIX. solidos, de casalibus .X. solidos, .IX. paria manaidarum. Excipitur ecclesia. Illud de Berchie habeat et de Bossens, Vilar Tiecelin et Pollie et Losnai et Montez, excepto tenemento P. Lazel, quod tenet Ioseph pro anniversario Thome celerarii, /559/ et Preverenges b. De tallia : .V. solidos preter censum ecclesie et helemosinam Alberti Chainger ; .X. solidos quos debet ecclesia sancti Marii de Chapala c et de Vuilar lo Conto.
Vinum : Clausus de Montez .IIII. modii et ea que accipimus in parrochia de Losnai ; quicquid habemus Escublens, a Loassenges et ou Vilar et calumpnia de Rengerenges. Celerarius reddat eis .V. modios vini de vineis apud Viveis, sed unus d eorum intersit vindemiis apud Viveis.

a Manaidas ... .V. adj. interl. b Avant s, n exp. c h adj. interl. d Après unus, or exp.

692 h.

Prébende d'Yvonand.

Evonant et in tota parrochi : .VI. modios frumenti et .VI. modios avene. Excipitur ecclesia. Chavornai totum, excepta ecclesia. Crisse de tallia .LXX. solidos, exceptis .XV. solidis prepositi, et Maisirie de tallia .XX. solidos et Jotens. Manaidas : a Crissie .XIIII. granz et .VI. pite ; a Joutens .I.. Summa frumenti : .XIIII. modios a et .IIII. cupas ; avene tantumdem b. Vinum : Clausum de Crissie faciant, qui non computatur eis pro aliquo, in residuo ville .II. chavallatas, a Jotens .II., clausum de sancto Laurentio, vineam Paris et vineam Iohannis Bavous, apud Palaieres vineam quam colit Aymo sacerdos et vineam que fuit magistri Iacobi, vinum quod debet P. de Roveno et vinum quod debet Vullermus Mabilia.

a modios manque dans le ms. b Le ms. porte tandumdem.

692 i.

Prébende de Granges.

Granges, tota parrochia et Curtilia et Muratel : .X. modios frumenti et .X. modios avene. Excipitur ecclesia et id quod tenet conversus ; omnia alia computantur in denariis pro .XXX. solidis, et excipiuntur ea que habemus cum preposito apud Saissel, Bitusie — .XXX. solidos de tallia —, Charlie, exceptis anniversariis, Belmont, Savignie, Mons Presbyteri,


.C VIIII.

Vuillens, Tartro, Estamboc — de tallia .X. solidos — et Chanblandes, /560/ Berlens et Berlai, Asnens et Chouchinie. Manaidas : a Charlie .XII. ; tercias decimas retinemus ad opus celerarii ; a Savignie .I., a Belmont a .II., Estamboc .I., a Chamblandes .I., a Granges .I., a Eschichens .I..
Vinum de Granges : Bitusie .I. chavallatam, Charlie .II. sextaria, Estamboc .II. modios, Chamblandes .II. chavallatas et quicquid vini habemus super publicam stratam, exceptis censum quem debet prepositus et Giroldus Da. et decimam de Palaieres, que spectat ad ecclesiam sancti Petri, habeat.

a Après m, o biffée et exp.

692 j.

Prébende de Payerne.

Paterniacum, Luxurie, Morrens : manaidas .II. et dimidiam, Cuzie .II., Britignie talliam .XII. solidos, Gumons .VII. et bladium de Baioies, Romanel .II. modios frumenti et .II. modios avene ; .XII. paria manaidarum, de tallia .VI. libras et .V. solidos de censu. Summa frumenti : .XI. modii et dimidius, avene tantumdem.
Quicquid vini habemus desubtus strata inter Vuarcheriam et lo rual de Palaieres, excepta decima Giroldi et excepto a Extamboc. Thesaurario solvat .I. chavallatam. Vineas faciat.

a Après excepto, e exp.

693.   [Vers 1224.] — S. l.

Rôle des distributions de vin faites par le chapitre de Lausanne à l'occasion des anniversaires.

Main F.

Ce rôle paraît avoir été établi en même temps que la division des prébendes, no 692 supra ; les deux pièces sont transcrites de la même main et au même moment.

Ed. : Martignier, p. 498.

24 décembre.
In vigilia Natalis Domini : .VI. sexte a vini pro magistro R.. Pro domino Emerrado canonico clausum b de Pullie, .VI. sextaria vini. Pro Petronilla de Vanel .II. sextaria vini.

1er mars.
Kalendis martii : .II. sextaria vini pro Iocelmo Fabro. /561/

2 mars.
.VI. nonas martii : Sextarium vini pro Iohanne Fabro.

7 mars.
Nonis martii : .XX. sextaria pro Vullermo de Pont et cuppam synapi et olei.

10 mars.
.VI. idus martii : .I. modium albi vini pro domino R. episcopo.

14 mars.
.II. idus martii : .I. vineam a Jovego pro Vullermo milite.

15 mars.
Idibus martii : .IIII. sextaria vini pro Cecilia de Ogo et filio suo.

24 mars.
.IX. kalendas aprilis c 1. :

8 avril.
.VI. idus aprilis : Pro vinea quam dedit Iacobus miles .II. sextaria.

13 avril.
Idibus aprilis : .II. sextaria vini pro Borcardo Piegnichat d.

30 avril.
.II. kalendas maii : .IIII. sextaria vini in vinea iusta Palen.

16 avril.
.XVI. kalendas maii : Sextarium vini pro e Buemodo de Viveis f.

17 mai.
.XVI. kalendas iunii : Cuilibet canonico dimidiam g cuppam et .I. sextarium vini pro R. de Fonz de vinea de Chaster..

22 mai.
.XI. kalendas iunii : .IIII. sextaria vini pro Leodegardi h in vinea de Strata.

28 mai.
.V. kalendas iunii : .IIII. sextaria vini pro Galaciano et C..

5 juin.
Nonis iunii : Debetur refectio in anniversario Alberti Car..

9 juin.
.V. idus iunii : .I. sextarium vini pro Iordano milite, qui dedit vineam apud Runens. /562/

22 juin.
.X. kalendas iulii : .IIII. sextaria vini pro Bonerio Mazone.

23 juin.
.IX. kalendas iulii : .IIII. sextaria vini pro Vullermo Gras in vinea sua de Ripa.

25 mai ?
.VIII. kalendas iunii 2 : .VI. sextaria vini pro Arnoldo super vinea de Eschisie.

13 juillet.
.III. idus iulii : .IIII. sextaria vini pro Vullerma de Bor in vinea Cualet.

18 juillet.
.XV. kalendas i augusti : .II. sextaria vini pro Garnero de Maisirie.

12 août.
.II. idus augusti : .IIII. sextaria vini in vineis de Paudus et de Eschiaco pro Alberto lo Sengi.

13 août.
Idibus augusti : .IIII. sextaria vini pro Gascone apud Pullie.

14 août.
In vigilia Assumptionis : .IIII. sextaria vini pro Pagano apud Lustrie. Eodem die .IIII. sextaria vini apud Jovego pro domina Emma.

25 août.
.VIII. kalendas septembris : .IIII. sextaria vini apud Jolens pro Amicone capellano.

5 septembre.
Nonis septembris : .IIII. sextaria vini a Pullie pro Amaldrico j milite.

9 septembre.
.V. idus septembris : .IIII. pro Vullermo Pullo.

10 septembre.
.IIII. idus septembris : .I. sextarium vini pro Agnes de Sancto Laurentio. /563/

14 septembre.
.XVIII. kalendas octobris : .II. sextaria vini pro Uldrico de Vileta.

28 septembre.
.IIII. kalendas octobris : .VI. sextaria vini pro Aymone, capellano sancte Crucis, in vinea de k Palaieres.

1er octobre.
Kalendis octobris : .I. sextarium vini pro Petro Fabro sancti l Laurentii.

28 octobre.
.V. kalendas novembris : .IIII. sextaria vini pro Vullermo Aviot apud Pullie.

16 novembre.
.XVI. kalendas decembris : .II. sextaria vini pro Clarmunda Merciere apud Crussibot.

21 décembre.
.XII. kalendas ianuarii : .II. sextaria vini pro Iacobo Frisor a Covalou. Summa : .XI. modios et .VIII. sextaria.

a Faut-il comprendre sextaria ? la lecture sexte n'est pas douteuse. b Le ms. porte Nausum, mauvaise lecture, probablement, de Clausum. c La place de la redevance est restée en blanc dans le ms. d La lecture Piegnichat n'est pas certaine. Le scribe semble avoir estropié ce nom. e Après pro, b exp. f Vieveis corr. en Viveis. g Le ms. porte dinidiam. h di adj. sur un passage effacé. i Après kalendas, a biffée. j aldrico adj. interl. sur icone non exp. k Après de, p exp. l Le ms. porte sic.
1 L'anniversaire manquant est probablement celui de Vu. de Orsenens, inscrit entre l'anniversaire de Cecilia de Ogo et celui de Iacobus dans le rôle no 694 infra. Cf. infra, no 905 d, où cet anniversaire est inscrit au 23 mars. 2 Peut-être faut-il corriger iunii en iulii, pour rétablir l'ordre chronologique des redevances. La redevance du 16 avril est également hors de sa place, mais une correction, possible, ne s'impose pas avec la même évidence.


[f. 109 a r.]

694.   [1229, 23 mars, à 1237, 3 août. — Lausanne.]

Rôle des distributions de vin faites par le chapitre de Lausanne à l'occasion des anniversaires. /564/

Main B.

Ce rôle est transcrit sur une feuille volante glissée dans le cartulaire. Il comprend toutes les distributions du rôle no 693 supra, mais sans les dates. La fin, depuis De novo supervenerunt hec, est nouvelle et permet de dater approximativement cette pièce. Elle est postérieure au 23 mars 1229 (n. st.), date de la mort de l'évêque Vuillermus, et antérieure au 3 août 1237, jour où des distributions de vin furent établies par le chapitre pour célébrer des anniversaires dont il n'est pas fait mention ici (cf. no 895 infra).

Ed. : Martignier, p. 548.

Hec sunt anniversaria vini que debent distribui :
In anniversario magistri R. M. .VI. sextaria in vigilia Natalis Domini 1.
Pro Emmerrado canonico .VI. sextaria vini in clauso de Pullie.
Pro Petronilla de Vanello .II. sextaria.
Pro Iocelmo Fabro sancti Laurentii .II. sextaria.
Pro Iohanne Fabro sancti Laurentii .I. sextarium.
Pro Vu. de Pont in Ogo .XX. sextaria et oleum cum synapi.
Pro episcopo Rogero .I. modium albi vini.
Pro Vullermo milite vineam de Jovego.
Pro Cecilia de Ogo et filio suo .IIII. sextaria.
Pro Vu. de Orsenens 2 .VI. sextaria super clausum sancti Laurentii.
Pro vinea quam dedit Iacobus, miles de Runens, .II. sextaria.
Pro Borcardo Piegnichat .II. sextaria.
Pro Iohanna de Runens, que dedit vineam en Palen, .II. sextaria.
Pro Buemundo de Viveis .I. sextarium.
Pro Raymundo de Fonz cuilibet canonico dimidiam cuppam vini pro vinea de Chastagner..
Pro domina Leodegardi .IIII. sextaria in vinea de Strata.
Pro Galaciano et uxore sua Clarembor .IIII. sextaria.
Pro Alberto Carbone et Trutilia, uxore sua, debetur refeccio super plantatis de Eschisie.
Pro Iordano, milite de Prillie, .I. sextarium pro vinea quam dedit a Runens.
Pro Bonerio Mazone .IIII. sextaria.
Pro Vu. Gras .IIII. sextaria.
Pro Arnoldo .VI. sextaria vini super vinea de Eschisie.
Pro Vullerma de Bor .IIII. sextaria in vinea Cualet. /565/
Pro Garnero de Maisirie .II. sextaria.
Pro Alberto lo Sengi .IIII. sextaria vini.
Pro Gascone antiquiore .IIII. sextaria.
Pro Pagano .IIII. sextaria super vineis de Lustrie.
Pro Emma, uxore Petri militis, .IIII. sextaria.
Pro Amicone, capellano sancti Laurentii, .IIII. sextaria.
Pro Amaldrico de Runens milite .IIII. sextaria.
Pro Vu. Pullo .IIII. sextaria.


[f. 109 a v.]

Pro Agnete de Sancto Laurentio .I. sextarium.
Pro Uldrico de a Vileta .II. sextaria.
Pro Aymone, capellano sancte Crucis, .VI. sextaria.
Pro Petro Fabro sancti Laurentii .I. sextarium.
Pro Vu. Aviot canonico .IIII. sextaria.
Pro Clarmunda la Merciere .II. sextaria.
Pro Iacobo Flor b .II. sextaria.
De novo supervenerunt hec :
Pro episcopo Vullermo 3 .VI. sextaria super decima quam idem dedit apud Runens.
Pro Vuiberto, capellano de Vileta 4, .IIII. sextaria.
Pro Iohanne Gasconis 5 .II. sextaria.
Pro Maria de Pollie 6 .I. sextarium.
Pro Conone, capellano sancti Laurentii 7, .I. sextarium.
Pro Iohanne de Fumont 8 .I. sextarium apud Cullie.
Pro Enguicio cantore 9 .IIII. sextaria in terra que fuit Vullermi Benevent.
Pro Ysabel 10, que fuit uxor Petri militis, .II. sextaria.
Pro Giroldo Car. 11 iuniore .IIII. sextaria vel .IIII. solidos.
Pro Iacobo Apostolo 12 sacerdote .II. sextaria.
Pro Petro Ponci 13 .I. sextarium.

a Après de, s non exp. b Il faut probablement corriger Flor en Frisor ; cf. supra, no 693.
1 Le 24 décembre ; la suite des anniversaires se trouve dans le même ordre que dans le rôle no 693 supra, où ils sont accompagnés de leurs dates. Dans les notes qui suivent sont datés seulement les anniversaires /566/ qui ne s'y trouvent pas. 2 Le 23 ou le 24 mars ; cf. supra, no 693, n. 1. 3 Le 23 mars ; cf. infra, no 905 d et M.D.S.R., t. XVIII, p. 124. 4 Cet anniversaire n'est inscrit ni dans l'obituaire qui termine le cartulaire, no 905 infra, ni dans l'obituaire publié dans M.D.S.R., t. XVIII. 5 Le 16 avril ; cf. infra, no 905 e. 6 Le 22 mai ; cf. infra, no 905 f. 7 Cf. supra, n. 4. 8 Cf. supra, n. 4. 9 Le 11 octobre ; cf. infra, no 905 k. 10 Cet anniversaire ne paraît correspondre à aucun de ceux qui sont inscrits dans l'obituaire qui termine le cartulaire, no 905 infra, et dans l'obituaire publié dans M.D.S.R., t. XVIII. 11 Le 8 juillet ; cf. infra, no 905 h et M.D.S.R., t. XVIII, p. 156, où cet anniversaire est inscrit au 7 juillet. 12 Le 18 mai ; cf. infra, no 905 f. 13 Le 18 mai ; cf. infra, no 905 f.


[Suite du f. 109 r.]

695.   [1202 à 1228.] — S. l.

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Stephanus Marchianz de Prilly de son fief, sis à Mézery.

Main I.

Cet acte est postérieur à l'élection de Cono d'Estavayer comme prévôt de Lausanne (cf. supra, no 551), et antérieur à 1228, date à laquelle la terre tenue par Stephanus Marchianz est comprise dans le rôle des redevances perçues par le chapitre de Lausanne à Mézery ; cf. no 260 supra.

Ed. : Martignier, p. 500.

Feodum a.
Stephanus Marchianz de Prilie fecit hominium C. preposito ad opus capituli et capitulum reddidit ei b feudum suum, salvo iure alterius. Et dictus Stephanus recognovit in capitulo quod ipse tenebat terram que dicitur de Masirie et totum illud pratum quod dicitur Humber, que omnia sita sunt in territorio d'Espesses, et pro omnibus rebus istis debet duos albos panes et .II. solidos de servicio c et decimam et terragium terre sue et dominium et .V. solidos d de placito in mutatione domini et vasalli. Et sciendum est quod dictus Stephanus debet ibidem manere et agriculturam exercere. Ita, quod dictum feodum non possit dividi in plures heredes e.

a En marge. b ei adj. interl. c et .II. solidos de servicio adj. interl. d Après solidos, une lettre effacée. e Alibi, en marge, semble effacé, et ne correspond pas à une seconde transcription dans le cartulaire. + Prillie adj. mod. en tête. /567/


[f. 109 v.]

696.   [Après 1220, 5 mars.] — S. l.

Récapitulation des acquisitions faites par Rogerus, évêque, en faveur de Notre-Dame de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Cette récapitulation, commencée sous forme subjective, peut-être par un artifice de style, se termine sous forme objective. Sous sa forme actuelle, elle est postérieure au 5 mars 1220, date de la mort de l'évêque Rogerus. La transcription dans le cartulaire est probablement postérieure à celle des nos 692 et 693, qui date de 1224, transcrits sur la même double feuille intercalée. Ed. : Martignier, p. 500.

Ego Rogerus, Lausannensis episcopus, emi a Vu. Baldar casale cuiusdam mulieris, nomine Alde, .IX. libris et .XV. solidis ; casale Albicelli .XXX. solidis, et pro eodem casali emi .VI. denarios censuales ab Engizzone Bever .X. solidis ; a predicto casali prefate Alde, pro terra que protenditur usque ad furnum et pro ipso casali furni dedi Cononi, militi de Escublens, .XL. solidos et iamdicte Alde .XL. solidos ; pro casali P. Scriptoris et orto a Albicelli .VI. libras. Summa : .XX I. libre et .XV. solidi. Aquisivi de casali Albicelli .III. solidos et .XVIII. denarios ; in casali Haimonis de Orba .III. solidos ; in plantatis aquirendis dedi Hugoni .VII. libras, Lamberto .L. solidos, Alberto Archier .XXX. solidos. Summa : .XXX III. libre et .XX I. denarii. Aquisivi advocaciam de Lavinie. Emi a Nantelmo de Chablie quidquid habebat apud Sanctum Liberium vel calupniabatur tam in hominibus quam in terris. Aquisivi decimam apud Sanctum Germanum a P. de Laviniaco, quam calumniabatur b, et a .II. servientibus de Albona eandem decimam calupniantibus, pro qua advocacia et decima pacificanda dedi predicto P. mantellum novum com tunica de optimo perso de Gant et illis de Albona mantellum de violeta valentem .LX. solidos et amplius. Reimondo c, domino de Vuulflens, dedi .XV. libras pro abergemento de Brunens, quod mater eius Vualdesa dederat pro elemosina. Aquisivi quartam partem decime de Gumuens pro .VII. libris. Aquisivi quartam partem /568/ decime de Chavornai pro .X. libris 1. Aquisivi .V. modios vini censuales com .V. solidis ab Alberto de Monte Richerio. In aquisitione clausi de Chamarai espendi valens .L. libras et amplius, videlicet in denariis, in equis, in vestimentis. In redemtione et emptione terre que iusta clausum sita erat ab hominibus nostris de Gerhesten in veneas de Culliaco et quidquid habebant citra Jorat et apud Curtilliacum .C XX VIII. libras. Pro decima quam Vualcherus de Blonai in dominatura nostra habebat, dedi .IIII. libras. Pro portione quam P. de Montsalvain habebat in vinea nostra de ... d dedi equm quem Ventura, serviens noster, equitabat, pro .IIII. libris. Extra muros Civitatis feci .II. furnos et .I. molendinum. Apud Bollum emi a quadam muliere, Yta nomine, pratum et terram pro qua debentur .II. solidi censuales pro .C. solidis. Pro vuageria quam maior de Lustriaco e per .C. annos et amplius tenuerat .XII. libras. Et alia plura aquisivi que non sunt in memoria nostri. Pro Landrico, quondam episcopo, reddidi .C XX. libras, et sciendum quod in novitate nostra nichil penitus, nisi parum vini rubei, reperimus. Aquisivi etiam a Richardo de Corberes ea que habebat a nobis apud Culliacum pro .L. libris. Aquisivi etiam a Vualchero de Granzon ea que habebat apud Vilar Comitis pro .XX. libris. Aquisivi a Vu. de Orons et herede eius hominium ligium post nepotem eius pro .LX. libris. Ipse vero dedit nobis .II. villas in alodio in Vuarach, quas f accepit a nobis in feodum g. Fecit etiam turrem in Ripa sub Lausanna, quam dominus h Landricus episcopus, decessor suus, fecerat ante. Sed Thomas, comes Mauriannensis, eam diruit per guerram 2. Sedit autem in episcopatu Lausannensi per .XXX VII. annos post dictum Landricum, qui eundem episcopatum tenuerat .XIX. annis. Idem Rogerus episcopus, senio confectus et infirmitate, resignavit et retinuit sibi de mensa episcopali unde posset honorifice sustentari et episcopalem sepulturam et prebendam suam. Et capitulum concessit ei domum que fuerat magistri Richadi, in qua vixit per .VIII. annos canonicus et menses duos, et dedit capitulo in elemosinam ecclesiam sancti Stephani et .I. modium albi vini censualem apud Lustrie, in casali fratrum de la Cumba, in vineis /569/ des Luns Traiz, et emit illum a Iohanne de Flumine 3. Firmavit etiam castrum de Lucens, quod postea combustum fuit per guerram. Qui sepultus fuit ante altare beati Iohannis Bautiste, ubi reliquie beate Marie virginis sunt reposite i 4.

a Le ms. porte orti. b lum adj. interl. c do adj. interl. d La place du nom a été laissée en blanc dans le ms. e de Lustriaco adj. interl. f quas adj. interl. g feodum sur un mot effacé, peut-être alodium. h Le ms. porte dns. i + Episcopus adj. mod. en tête.
1 Le 18 octobre 1210, l'évêque Rogerus avait assigné une redevance annuelle d'un muids de froment en faveur du sous-chantre du chapitre de Lausanne sur la dîme de Chavornay ; cf. supra, no 502. La dîme de l'évêque à Chavornay est encore mentionnée dans un acte du 23 septembre 1216 ; cf. supra, no 503. 2 Ed. : Chronica, p. 62 (depuis Fecit etiam turrem) ; Probationes, no 44 (id.). — Reg. : Forel, no 841 (daté : 1211). 3 La charte de Bertoldus, évêque de Lausanne, datée de 1214, est conservée en original aux Archives cantonales Vaudoises, sous la cote C V a 15. Cf. infra, pièce justificative no 6. 4 Ed. : Waitz, p. 802 (depuis Fecit etiam turrem). — Reg. : Forel, no 920 (daté : 1220, 5 mars).


.C X.

697.   1224 (n. st.), 3 février. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Ioseph, chanoine, de la maison qui fut à Petrus Chenun, chanoine.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 503.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX III., in festo sancti Blasii, concessit capitulum Lausannense Ioseph, canonico Lausannensi, domum que fuerat Petri Chenun. Actum in revestiario et interfuerunt Vu. episcopus, C. prepositus, Vu. thesaurarius, R. cantor, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, U. de Vanel, G. Car., G. Da., N. de Cha., N. de Vuil., P. de Vi., P. de Fru., Amedeus, Ia. de Cra., Io. de Cos., R. de Vuul., U. Da..

698.   [1224 (n. st.), 3 février. — Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Amedeus, chanoine, de la maison qui fut au maître de l'œuvre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 503. /570/

Eadem die concessit a capitulum Amedeo domum que fuerat magistri operis, salvo iure Iohannis, filii dicti magistri.

a con répété, non exp.

699.   [1224 (n. st.), 3 février. — Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à maître Petrus d'Oulens de l'église de Prangins.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 503.

Eadem die concessit capitulum magistro Petro d'Ollens ecclesiam de Prengins pro .XXX. solidis reddendis in aniversario Arducii, episcopi Gebennensis 1, salvo iure domni Iacobi dicti Apostoli.

1 Le 24 juillet ; cf. infra, no 905 h.

700.   1224 (n. st.), 4 février. — Lausanne.

Affranchissement par Iacobus de Grallie, chanoine de Lausanne, d'Auvieta de Colombier, et remise de la dite Auvieta au chapitre de Lausanne, en vue de son mariage avec Petrus d'Echichens, homme du dit chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 503.

Iacobus de Grallie, canonicus Lausannensis, manumisit Auvietam de Columbier et reddidit liberam capitulo Lausannensi, cum qua Petrus de Eschichens, homo capituli, debebat contrahere. Actum in capitulo Lausannensi, anno incarnationis dominice .M CC XX III., crastina a sancti Blassii. Testes : C. prepositus, R. cantor, Vu. prior, magister G., U. de Va., G. Car., N. de Cha., N. de Vuil., Io., Io. de Cos., R. de Vuul., canonici, Haimo, capellanus sancte Crucis, Iacobus de Columbier clericus.

a Le ms. porte crastana.

701.   1224 (n. st.), 8 mars. — Lausanne.

Début du no 692.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur cet acte, cf. supra la note en tête du no 692. /571/

702.   1224 (n. st.), 12 mars. — [Lausanne.]

Achat par le chapitre de Lausanne à Girardus, fils de Bertoldus de Martheray, des plants d'une vigne sise en Etraz, qui fut à Gido Fortis, et dont Petrus Fortis, clerc, tient le domaine du dit chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 504.

.XII. a
Capitulum emit culturam b vinee de Strata que fuerat Gidonis Fortis a Girardo, filio Bertoldi de Marterai, qui eam habebat a capitulo et cuius pater eam aquisierat a capitulo et eam plantaverat. Et dedit dictum capitulum dicto Girardo pro dicta cultura .VII. libras. Ad dictam culturam spectat medietas clari vini et li des. Dominium vero dicte vinee habet Petrus Fortis clericus a capitulo in vita sua at censum pro .XIII. solidis. Actum in choro, anno incarnationis dominice .M CC XX III., .IIII. ydus marcii. Testes : C. prepositus, magister G., magister Vu., G. Da., N. de Cha., N. de Vuil., G. Car., U. Da., R. de Vuu., canonici, Vuulelmus de Lora et Vu., filius eius, qui fuerunt inde fideiussores pacis.

a En marge. b culturam adj. interl. sur vuaineriam exp.

703.   1224, 19 mai. — [Lausanne.]

Accensement par Reimondus, fils de Bertoldus d'Echandens, à la femme de Iacobus de Soulens et à son fils de la terre et des prés que le dit Reimondus avait reçus comme dot de sa femme.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 201 et 504.

Reimondus f, filius Bertoldi de Eschannens, dedit uxori Iacobi de Sallens et filio suo imperpetuum a ad censum pro .IX. solidis terram et prata que acceperat in mariagio pro uxore sua a Reinaldo Putout g, et dictus Reimundus h promisit ei i quod esset eis legitimus vueirenz j et quod ei k pacificaret a filio Iohannis de Bottens l. Et dicta mulier dedit dicto Reimundo m .XV. solidos de placito et promisit quod n si per iudicium ei auferretur o, ipse ei redderet quod inde habuerat, et posuit p inde fideiussores P. b de Romans et Ha. c d' q Eschannens. /572/ Actum in coro r, anno ab incarnatione s Domini .M CC XX IIII., .XIIII. kalendas iunii d. Testes : C. prepositus, in cuius manu positi fuerunt fideiussores, et t U. de Va. u, N. de Vuil. v, Io., magister G. e w.

a et filio suo imperpetuum adj. interl. b La place du nom entier a été laissée en blanc dans le ms. c La place du nom entier a été laissée en blanc dans le ms. d Après iunii, a exp. e En marge :  .
Variantes du no 219 : f Raimundus. g Renaldo Puttot. h Reymundus. i eis. j vuerent. k eis. l Botens. m Raymundo. n promisit Raymundus quod. o aufferretur. p t interl. q Haymonem de. r choro. s ab incarnatione adj. interl. t et manque. u Vanello. v Vuillens. w Galterus. En marge, .XXX. paraît effacé et d'une main plus récente.

704.   1224, 19 août. — Lausanne.

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Reinaldus d'Agnens du fief que ses ancêtres tenaient du chapitre de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 505. — Reg. : Diesbach, p. 48 (daté : 1223, 20 août).

Reinaldus de Asnens recepit feodum a C., preposito Lausannensi, quod predecessores sui habuerant a capitulo, et fecit ei hominium ad opus capituli et recongnovit quod a et ipse et heres Ioffredi de Asnens debebant pro predicto feodo annuatim octo solidos, quilibet .IIII.. Sed heres Ioffredi dicebat quod Haimo d'Asnens, pater Ioffredi, cambiaverat capitulo .III. solidos pro .III. solidis quos capitulum sibi debebat annuatim pro quadam terra de elemosina Hemonis de Sassez. Dictus census debetur capitulo in nativitate beate Marie 1. Actum Lausanne, in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX IIII., .XIIII. kalendas septembris. Testes : C. prepositus, magister G., magister Vu. de Novo Castro, prepositus de Novo Castro, Io., G. Dapiferi, Ame., Io. de Blo., R. de Roveno. Quod spectet ad feodum invenies supra in cartulario 2.

a quod adj. interl.
1 Le 8 septembre. 2 Cf. supra, no 440.

705.   1224, 22 septembre. — [Lausanne.]

Témoignage de témoins jurés en faveur de Rodulfus, chantre de Lausanne, contre Nicolaus Dapifer, chanoine, au sujet de l'espace compris entre leurs maisons. /573/

Main de Cono d'Estavayer.

L'usure du parchemin rend difficile ou impossible la lecture de certains mots, restitués entre parenthèses critiques.

Ed. : Martignier, p. 505.

R., cantor Lausannensis, voluit fondare domum in casali capituli a in quo domum fecerat domnus Nantelmus decanus, nepos Amedei, episcopi Lausannensis. Que domus postea fuerat Vuiberti celerarii et post eum Reimundi de Vuillens et post eum dicti R. cantoris. Venit N. Dapifer et dixit quod inter dictam domum b et suam, que fuerat Petri de Roveno et ante eum Uldrici de Lora, fuerat quidam vicus. Cantor dixit quod vicus ille erat capituli et ipsum dimiserat dictus Nantelmus decanus ad opus stillicidii sui et ut ibi caderent camere sue private, et domus que fuerat Uldrici de Lora nullum habebat exitum in vico illo, nec potuit facere Uldricus de Lora cameram suam privatam in vico illo et fecit eam infra casale suum, et Petrus de Roveno fecerat murum domus sue superioris super casale capituli quantum erat extra parietem versus casale capituli [de] muro. Dixit Dapifer quod faceret rationem in capitulo, a quo domum superiorem habebat, de discordia que erat quo pro vico. Fuit positum super prepositum et N. de Vuillens et Iosep et R. de Roveno, canonicos, et Vuulelmum Ginset et Micaelem de Espaningio, milites, et Nantelmum Cementarium et Uldricum de [Roveno], qui omnes concordaverunt in hoc, quod viderant [vicum] et camera privata domus que fuerat cantoris ibi cadebat et domus que fuerat [Petri] de Roveno non habebat in vico cameram privatam nec exitum


[f. 110 v.]

fuisse quemdam. Auferebant illi de domo de pariete per quam accipiebantur asse que cadebant in vico. Istud de consensu utriusque partis fuit concordatum. Preter hoc dixit prepositus quod ipse vidit discordiam inter Petrum de Roveno et Reimundum de Vuillens, quando dictus Petrus murabat domum superiorem pro muro quem dictus Petrus faciebat super casale capituli, sicut Reimundus de Vuillens dicebat, et venerunt /574/ ambo ad vuidam, cui interfuit Vuulelmus de Blonai, prepositus Lausannensis, et Nantelmus de Escublens, Vuulelmus d'Orsenens, P. d'Eschannens, magister Henricus Albus, magister Richardus, Umbertus de Pont, Reimundus de Fonz et alii multi qui recongnoverunt quod totus vicus erat de casali capituli, et quod Uldricus de Lora non potuit facere cameram suam privatam super vicum, et fecit eam infra casali suo. Sed quia fere omnes qui interfuerant vuide mortui erant, non processit verbum istud ulterius. Nunc autem debet cantor prosequi ius suum et capituli de predicto vico et muro, quia aduc vivunt quidam qui viderunt Uldricum de Lora fundare murum dicte domus, qui dicebant in secreto c quod totus vicus erat cantoris, sed non audebant dicere palam propter Dapiferum. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XX IIII., in festo sancti Mauricii.

a capituli adj. interl. b donum corr. en domum. c in secreto adj. interl.

706.   1224. — S. l.

Note sur la disette de vin, d'avoine et de froment et sur l'abondance de noisettes en 1224.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 507 ; Waitz, p. 783.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX IIII., parum vini crevit in vineis ultra quam dixerit se vidisse aliquis tunc vivens, et expenderit C. prepositus eo anno in facienda vinea de Oschie .XX IIII. solidos preter vindemias, et accepit in ea .VII. sextaria ; et expendit in illa de Strata .LXX. solidos, et accepit in ea .I. modium ; et expendit in illa de Montanie .XL. solidos, et accepit in ea .XVI. sestaria ; et espendit in tercia parte illius de Colunges .LX VIII. solidos, et accepit in ea duas caballatas ; et espendit in illa de Betusie .XVII. solidos, et accepit in ea .IIII. sestaria ; et espendit ipse et Cono de Fonz in illa de Crissie .XL I. solidos, et acceperunt in ea .IIII. sextaria a ; et espenderunt in illa de Palaieres .XXX V. solidos, et aceperunt in ea .I. modium ; et espenderunt in illa de Escublens R. de Roveno et Iohannes de Blonai et magister Iohannes Niger .C. et .X. solidos, et acceperunt in ea .IIII. caballatas. /575/ Eo anno fuit tanta multitudo de nucibus avellanis quantam nullus tunc vivens dixit se unquam vidisse, et post Pentecostes 1 fuit tanta caristia annone quod b cuppa avene fuit vendita .XVII. denariis et cuppa frumenti .IIII. solidis c.

a ia interl. b quod répété. c + Ochie adj. mod. en tête.
1 Le 2 juin.

707.   1224, 17 octobre. — [Lausanne.]

Donation par Umbertus, seigneur de Vufflens, à Notre-Dame de Lausanne de Giroldus de Denens, habitant à Tolochenaz, et de sa tenure.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 316 et 508.

Carta a.
Umbertus, dominus de Vuulflens f, dedit beate Marie b et capitulo Lausannensi Giroldum de Dignens, qui morabatur apud Tolochina, et tenementum quod habebat c et id quod ei de servicio debebat, scilicet .III. solidos censuales et .II. g albos panes, et precepit inde cartam fieri h, et recognovit quod uxor sua et filii sui i istud grentaverant in manu N., decani de Ultra Venopian. Actum in coro j, anno ab incarnatione Domini .M CC XX IIII. d k .XVI. l kalendas novembris. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, magister G. m, G. Car. n, N. de Cha. o, N. de Vuil. p, Ia. de Gra. q R. de Ro. r. Et inde abuit s dictus Umbertus .LX. solidos e.

a En marge. b Marie adj. interl. c quod habebat adj. interl. d .M CC XIIII. corr. en .M CC XX IIII.. e + Tollochina adj. mod. en tête.
Variantes du no 394 : f Vuolflens. g duos. h cartam inde fieri. i sui manque. j choro. k .M CC XX. quarto. l .XV.. m Galterus. n Carbo, bo adj. interl. o Chavornay. p Vuillens. q Iacobus de Grallie. r Roveno. s habuit.

708.   1224, 20 octobre. — Lausanne.

Vente par Bertoldus, seigneur de Neuchâtel, à Vuillermus, évêque de Lausanne, de la monnaie de Neuchâtel.

Main de Cono d'Estavayer.

L'usure du parchemin rend difficile ou impossible la lecture de certains mots, restitués entre parenthèses critiques. Dans le ms., une main plus récente a récrit ces mots. /576/

Ed. : Martignier, p. 508 ; Chronica, p. 65 ; Matile, no 75. — Reg. : Forel, no 975 (daté : 1224, 25 octobre).

Carta a.
Bertoldus, dominus Novi Castri, dedit, vuerpivit, vendidit pro .C V. marcis argenti et .C III. libris Lausannensium monetam Novi Castri, quam Uldricus, avus suus, aquisierat a Rogero, episcopo Lausannensi, quamvis contradicente capitulo et baronibus et burgensibus, que solebat fieri apud [Novum Castrum, Vu., Lausannensi episcopo], qui, de consensu capituli et tocius curie, excumunicavit illos qui eam de cetero b alie[narent et separent c a sede episcopali] vel de quorum assensu vel consilio d ipsa alienaretur, et inde fecit dictus Bertoldus cartam fieri sigillo suo sigillatam 1. Actum Lausanne, in palacio, anno incarnationis dominice .M CC XX IIII., .XIII. kalendas novembris. Testes : C. prepositus, R. cantor, G. Car., N. de Cha., N. de Vuil., G. Dap., A. de No., Ia. de Gra., P. de Vi., R. de Ro., Io. celerarius, U. Da., canonici, Haimo sancte Crucis, Albertus sancti Petri, capellani, Petrus d'Estavaiel, Vuulelmus de Vuulflens, Heimericus, Lambertus, sacerdotes, Petrus, dominus Sancti Martini, et Richardus, filius eius, Vuulelmus, dominus d'Estavaiel, Henricus de Granzon, Iacobus de Donion, Vuulelmus de Cormondreschi, P. de Lau., N. Dapifer, Vu. Bever, R. de Sancto Iermano, Dalmacius, milites, P. Girardi, G. Mastins, Dal. Bovers, P. Valiers e et B., frater suus, P. Frianz, Ha. de Maisirie, Ia. Runginel, Ul. Albers, burgenses f, et alii quamplures. Et reddidit dictus Bertoldus omnia instrumenta que pro dicta moneta habebat et dixit quod si aliqua invenirentur instrumenta de cetero g, pro ipso nullius essent valoris, et promisit quod ipse et heres suus pro dicta moneta essent legitimi vuerentes h, et fecit laudare uxorem suam et pueros suos i 2.

a En marge. b Après cetero, eam exp. c Après separent, eam exp. d vel consilio adj. interl. e r adj. interl. f Le ms. porte burbenses. g de cetero adj. interl. h Sur la première e, tilde superflu. i + Moneta Novi Castri adj. mod. en tête.
1 Cf. Matile, no 76, et Forel, no 973. 2 Sur la même affaire, cf. également Matile, no 77, et Forel, no 974. /577/

709.   1225, 11 avril. — [Lausanne,].

Concession par le chapitre de Lausanne à Raimundus de Roveno, chanoine, du passage établi devant la maison de Ioseph, chanoine, jusqu'au moment où le chapitre y bâtira un réfectoire, un cellier ou un cloître.

Main de Cono d'Estavayer.

L'usure du parchemin rend difficile ou impossible la lecture de certains mots, restitués entre parenthèses critiques.

Ed. : Martignier, p. 509.

Capitulum dedit R. de Roveno caminatam que est ante domum domni Ioseph, ita quod si capitulum ibi vellet edificare refecto[rium] vel cellarium vel claustrum a, dictus R. portaret secum id quod edificasset, vel ecclesia inde ei daret ad arbitrium operarii. Actum in revestiario, anno incarnationis dominice .M CC XX V., .III. ydus aprilis. Testes : Vu. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, Vu., prior [sancti Marii], G. Car., U. de Va., G. Da., C. de Fonz, N. de Cha., P. de Vi., Ia. de Gra., Ame., magister Vu., A. de No., Io. de Blo., Ul. Da..

a Après claustrum, un mot effacé.

710.   [1225, 11 avril. — Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Iacobus de Grallie, Iohannes de Cossonay et Rodulfus de Vufflens, chanoines, d'une vigne sise à Contigny et d'un moulin, d'une foule et d'un battoir dont le dit chapitre a la moitié du domaine.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 510.

Eadem die, sub eisdem testibus, dedit capitulum a Ia. de Gra. et Io. de Cos. et R. de Vuulflens vineam quandam apud Quintinie, ita quod eam plantent, et molendinum et folam et batior, ita quod reedificent et habeant in vita sua et reddant dimidium modium frumenti pro medietate que nostra est in dominio, pro alia medietate heres legitimus debet repetere b eis expensas et reabeat, et quando unus de dictis tribus decedet, porcio eius redeat ad capitulum.

a Après capitulum, c exp. b L'usure du parchemin rend peu sûre la lecture de debet repetere. /578/

711.   [1225, 11 avril. — Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Giroldus Dapifer, Ioseph et maître Galterus, chanoines, du four et du moulin de Granges.

Main de Cono d'Estavayer.

L'usure du parchemin rend difficile ou impossible la lecture de certains mots, restitués entre parenthèses critiques.

Ed. : Martignier, p. 510.

Eadem die, sub eisdem testibus, dedit G. Da. et Io. et magistro G. furnum quem fecerant apud Granges, et si mutarent molendinum haberent [illum] in vita sua, et darent pro eo tantum de censu quantum ibi ubi tunc erat. Valebant due [ Quando unus] eorum dece[deret, eius porc]io rediret ad capitulum.

712.   [1225, 11 avril. — Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Iohannes de Ultra Lacu, clerc, du chesal qui fut à Cristina de Crissier.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 510.

Eadem die dedit capitulum Iohanni de Ultra Lacu clerico casale quod fuerat Cristine de Crissie pro .III. solidis annuatim, et ipse dedit quidquid ibi edificaret capitulo post mortem suam.


.C XI. Concessiones.
Titre courant de la main B.

713.   1225, 25 juin. — Lausanne.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Fredericus de Walperswil, clerc, de l'église de Siselen.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 510 ; Zeerleder, t. I, no 51 ; Fontes, t. II, p. 63, no 49.

Carta a.
Capitulum contulit eclesiam de Sisilli Frederico de Vualpressviuile clerico pro .XX. solidis censualibus. Actum Lausanne, inter duo altaria, anno ab incarnatione Domini .M CC XX V., /579/ .VII. kalendas iulii. Testes : Vu. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, magister G., prior sancti Marii, G. sacrista, G. Car., C. de Fonz, N. de Cha., magister L., Ia. de Gra., Ame., R. de Ro., Ul. Da., Io. de Blo., Io. celerarius. Ita quod unus solus de heredibus debet integre reddere censum b.

a En marge. b Ita... censum adj. marg, presqu'effacée ; une autre adj. marg., qui paraît être également de la main de Cono d'Estavayer, n'est plus lisible. + Siselen, Walperswyl adj. mod. en tête.

714.   [1225, 25 juin. — Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Dalmacius Bover, à sa femme et à ses belles-sœurs des terres que Girardus de Laia tenait du dit chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Original daté du 23 mai 1225 aux Archives cantonales vaudoises, cote C V a 19. Cf. infra, pièce justificative no 10.

Ed. : Martignier, p. 511.

Capitulum concessit Dalmacio Bover et uxori sue Vuulelme a et sororibus uxoris b Geite de Dunmartin et Sarette terras quas Girardus de Laia tenebat a capitulo pro .VIII. solidis et .VIII. cuppis frumenti et .VI. sextariis vini in vigilia c beati Iohannis Bautiste 1 ; et si recuperarent campum qui est in introitu de Crissie, quem auferunt illi d'Escublens, adderent duas cuppas frumenti. Actum in choro, eadem die et sub eisdem testibus. Interfuerunt d etiam Albertus, capellanus sancti P. e, et Bertoldus, filius Clarmunde, clericus. Ita quod unus solus de heredibus debet integre reddere supradictum censum capitulo.

a me adj. interl. b Après uxoris, a exp. c vigilia adj. interl. sur festo exp. d Le ms. porte Interfuierut. e P. adj. interl.
1 Le 23 juin.

715.   [1225, 26 juin. — Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Iordanus, fils de Vuulelmus Grasset, d'un chesal sis à St-Laurent, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 511.

.III. a
Capitulum dedit Iordano, filio Vuulelmi Grasset b, casale quoddam apud sanctum Laurencium, quod c quedam mulier, nomine ...d, solebat tenere a capitulo pro .VI. denariis annuis, /580/ que dedit capitulo quidquid ibi iuris habebat, et dictus Iordanus debet e inde reddere annuatim capitulo .XII. denarios in Natali Domini 1. Actum in revestiario, die sequenti, sub eisdem testibus canonicis f.

a En marge, presqu'effacé et d'une lecture peu sûre. b Gresset corr. en Grasset. c quod adj. interl. d La place du nom a été laissée en blanc dans le ms. e Après debet, capitulo exp. f + S. Laurentius adj. mod. en tête.
1 Le 25 décembre.

716.   [1225, 26 juin. — Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Petrus, prêtre d'Yvonand, de l'église d'Yvonand.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 512.

Eadem die dedit capitulum Petro, sacerdoti de Evonant, ecclesiam de Evonant at censum pro .XX. solidis reddendis, .X. in octava Omnium Sanctorum 1 et .X. in octava Pentecostes. Actum sub eisdem testibus a.

a + Yvonant adj. mod. en tête.
1 Le 8 novembre.

717.   1225, 8 juin. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à un homme de Goumoëns et à ses frères d'une terre sise à Goumoëns.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 512.

Capitulum dedit ... a de Gumuens et fratribus suis terram que fuerat ... b apud Gumuens ad tale servicium quale terra debebat. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX V., .VI. ydus iunii.

a La place du nom a été laissée en blanc dans le ms. b La place du nom a été laissée en blanc dans le ms.

718.   1225, 8 juin. — Lausanne.

Engagement par Reimundus de Penthalaz à Cono, prévôt de Lausanne, de la moitié d'un clos sis à Crissier, dont le dit Reimundus contestait injustement la possession au chapitre de Lausanne. /581/

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 225 et 512.

Reimundus de Pentala calupniabatur capitulo clausi medietatem quod dederat Petrus Couvalou et Cecilia, uxor eius, apud d Crissie in elemosinam, quod possederat capitulum e in pace plus quam per .XXX. annos. Dictam calupniam f, quamvis iniuste fieret, accepit C. prepositus in vuagio pro .XII. solidis ad opus capituli. Actum Lausanne, in prato prepositi, anno incarnationis dominice g .M CC XX V. a, .VI. ydus iunii. Testes : C. de Fonz, Io. b de Blonai, R. de Ro., canonici h, Petrus i de Fonz clericus, Petrus J de Vuillens c.

a M récrit sur une lettre effacée. b Io récrit sur une lettre effacée. c En marge : Alibi ; + Crissie adj. marg. mod.
Variantes du no 252 : d medietatem clasi corr. en clausi quod Petrus Couvalou et uxor sua ministralissa Cecilia dederant apud. e capitulum possederat. f calumpniam. g ab incarnatione Domini. h Fonz, R. de Ro., Io. de Blo., canonici. i P.. j P..

719.   1225, 24 juillet. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Vuulelmus, fils de Guido, prêtre de Prilly, du chesal que le dit chapitre avait accensé au dit Guido, à la Cité, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 512.

Guido, sacerdos de Prillie, habebat a capitulo quoddam casale in Civitate pro .XII. denariis censualibus. Illud casale dedit et guerpivit capitulo in manu C. prepositi, et capitulum dedit illud Vuulelmo, filio dicti Guidonis, et dictus Vuulelmus debet inde reddere capitulo annuatim .XII. denarios, et quidquid super edificaverit a debet redire ad capitulum post mortem dicti Vuulelmi cum casali b. Actum in revestiario, anno incarnationis dominice .M CC XX V., in vigilia beati Iacobi. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, Vu. prior, magister G., G. Car., G. Da., C. de Fonz, N. de Cha., P. de Vi., Io. celerarius c, Ame., Ia. de Gral., R. de Ro., R. de Vuul., Ul. Da.. Hoc factum fuit salvo iure alterius d.

a Après edificaverit, dedit exp. b cum casali adj. interl. c celerarius adj. interl. d + Civitas adj. mod. en tête. /582/

720.   1225, 16 août. — Lausanne.

Sentence de la cour épiscopale de Lausanne mettant fin à un procès entre Iordanus, seigneur de Belmont, et le chapitre de Lausanne, au sujet de trois anneaux d'or engagés par le dit Iordanus à maître Galterus, chanoine.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 513. — Reg. : Forel, no 996 ; Rég. genev., no 620 (daté : 1225, 16 avril).

Iordanus, dominus de Belmunt a, impetebat capitulum super tribus anulis quos dicebat se obligasse magistro Galtero pro .LX. solidis, sed magister Galterus negabat. Capitulum dicebat quod non debebat super hiis impeti, quia magister Galterus tunc erat sacrista, et sacristam ponebat thesaurarius, et eius correptio spectabat at thesaurarium et custodia sacrarii similiter. Ipsi inde debebant respondere. Preterea capitulum ante septennium proibuerat in capitulo et coram domino episcopo b, qui iudex est et c in curia sua proibuerat, ne aliquis commendaret quidquam vel obligaret magistro Galtero vel alii canonico, nec in sacrario vel in monasterio, et ipsi ne reciperet quia ecclesia d non respunderet inde nec vellet e pro aliquo teneri, et dictus domnus Iordanus dixerat f quod duo anni erant quod obligacio sua facta fuerat. Utrique inde peciit iudicium. Episcopus misit iudicare. Domnus Iordanus dixit quod canonici non debebant interesse iudicio, quia ipse capitulum impetebat. Prepositus dixit quod curia episcopi facta erat de canonicis et militibus et burgensibus, et ipsi interesse debebant iudiciis et consiliis, et interfuerunt et in possessione erant, et cognitum fuit in curia quod canonici interesse debebant iudiciis quamvis capitulum impeteretur, et sepius interfuerant. Post hoc fuit iudicatum quod non debebat aliquis impetere capitulum pro canonico, dum canonicus paratus erat stare iuri vel dum prepositus vel capitulum g canonicum h volebat facere stare iuri sicut canonicus debebat i, et fuit laudatum iudicium, et fecit prepositus venire magistrum Galterum, qui negavit obligationem et paratus fuit stare iuri coram preposito vel capitulo vel episcopo, de mandato j eorum. Actum Lausanne k, in lobio domini episcopi, anno incarnationis /583/ dominice .M CC XX V., crastina l assumtionis beate Marie, coram domino Vu., episcopo Lausannensi. Iudicio m vero interfuerunt R. cantor, Io. celerarius, canonici, Humbertus, prior Lustriaci, Petrus de Gumuens monacus, Haimo, capellanus sancte Crucis, Petrus de Estavaiel, Reimundus de Lustriaco, sacerdotes n,


Donationes. [f. 111 v.]
Titre courant de la main B.

Haimo, dominus de Fucinie, Girardus de Sarata, Girardus et Vuulelmus et Vuulelmus Rufus et Henricus de Gumuens, Nicolaus Dapifer, Umbertus Villicus, Petrus de Lausanna, Vuulelmus de Vuillens, Rodolfus de Sancto Germano, milites, Dalmacius Bovers, Girardus Mastins, Petrus Frianz, burgenses, et alii quamplures. Post hoc dixit in curia dictus Iordanus quod si dicti anuli non invenirentur, quando ipse nollet plus sustinere, prepositus vel capitulum faceret dictum magistrum Galterum sibi stare iuri infra quindecim dies sicut canonicum, et capitulum respondit quod libenter, quamdiu magister Galterus eis duraret, quia senex erat, et canonicus potest mori, vel eligi o, vel intrare religionem, vel prebende resiginnare, et post unum istorum capitulum pro canonico non responderet. Interfuerunt hiis verbis preter supradictos Vu. episcopus, C. prepositus, Vu. thesaurarius, G. sacrista, R. de Ro., Ama., C. de Fonz, Io. de Blo., R. de Vuul., canonici, G. de Vizi p clericus, Vuulelmus Bever miles et alii quamplures q 1.

a Le ms. porte Lelmunt. b episcopus corr. en episcopo. c et adj. interl. d Le ms. porte eclesia, avec un c adj. interl. entre l et e. e Après vellet, q exp. f dixerat adj. interl. g Après capitulum, de exp. h canonico corr. en canonicum. i Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., canonicus se trouve après debebat. j Le ms. porte madato. k L semble écrit sur i. l Le ms. porte cartina ; c est écrit sur i et r semble exp. m Le ms. porte iudidicio. n + Nota hanc litteram adj. mod. en tête, et Episcopus adj. marg. mod. o Après e, t exp. p z adj. interl. sur g exp. q + Statutum adj. mod. au haut du folio.
1 Cf. la suite de cette affaire, no 757 infra.

721.   1225, 30 août. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Bertha, sœur de Uldricus du Vanel, chanoine, de la maison de son frère, au /584/ cas où elle lui survivrait, et promesse des dits Uldricus et Bertha de consacrer vingt livres à l'amélioration de la dite maison pour fonder l'anniversaire de la dite Bertha.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 515.

Carta a.
Domum Uldrici de Vanel concessit capitulum Berthe, sorori eiusdem, in vita sua, si ipsa viveret post dictum Uldricum, et ipsi promiserunt quod ponerent in melioratione domus .XX. libras vel in terra, cuius fructus dividerentur canonicis qui interessent aniversario dicte Berthe 1. Actum in revestiario, anno incarnationis dominice .M CC XX V., .III. kalendas septembris. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, R. cantor, Vu. prior, magister G., U. de Va., G. sacrista b, C. de Fonz, N. de Cha., Io. celerarius, Ame., Ia. de Gra., R. de Ro., Io. de Blo. c, Al. de No. Cas., magister Vu., R. de Vuul., Ul. Da..

a En marge. b Le ms. porte sa, a adj. interl. c Après Blo., un jambage de V exp.
1 Le 13 janvier ; cf. M.D.S.R., t. XVIII, p. 98.

722.   1225, 6 octobre. — [Lausanne.]

Accord entre le chapitre de Lausanne et Iohannes de Jeneveis au sujet de la construction par le dit Iohannes d'une maison qui s'appuie sur un mur appartenant au chapitre, à la Cité, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Une charte de Vuillermus, évêque de Lausanne, datée de Lausanne, du 5 octobre 1225, relative à cet accord, est conservée aux Archives cantonales vaudoises, sous la cote C V a 21. Cf. infra, pièce justificative no 12.

Ed. : Martignier, p. 515.

Iohannes de Jeneveis, faciens domum iusta casale in quo fuerant cammere private claustri, ponens trabes domus sue in muro a capituli, quod fecerat Vuarnerus de Maisirie, et volens ponere basem suam super murum capituli, non fuit permissus, sed tandem talem fecit capitulum suffertam, quod trabes poneret in muro et basem super murum donec capitulum vellet inde murum auferre vel b murum crescere. Si capitulum vellet murum auferre c, bene posset libere, sed medietas terre que est /585/ sub muro esset Iohannis et medietas capituli. Si capitulum vellet murum facere alciorem, auferret d inde basem et edificium Iohannes, sed in muro permitteret ei ponere capitulum lapides qui exirent de muro, qui vulgariter dicuntur bochet, ubi posset ponere basem suam. Actum ante gradus palacii, anno verbi incarnati .M CC XX V., in octava sancti Michaelis. Testes : dominus Vu. episcopus, C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, C. de Fonz, Io. celerarius, Nicolaus Dapifer, Rodolfus de Sancto Iermano, milites, Petrus Girardi, Girardus Mastins et alii quamplures.

a in muro répété et exp. b Après vel, super exp. c Après auferre, une lettre effacée. d t adj. interl.

723.   1225, 17 décembre. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Haimo de Mézery d'un chesal sis en Chaucrau, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 516.

.XX. .II. a
Capitulum dedit Haimoni de Maisirie quoddam casale apud Chaucrus, ultra parvum canale, pro .VIII. denariis reddendis in Natali Domini 1. Actum in choro, anno incarnationis dominice .M CC XX V., .XVI. kalendas ianuarii. Testes : C. prepositus, Vu. prior, G. sacrista, Io. celerarius, R. de Vuul., canonici, P. de Estavaiel b sacerdos, Umbelinus Matricularius, Girardus de Burgo, Vuulelmus de Orba, clerici c.

a En marge. b Estavaies corr. en Estavaiel. c + Choucroux adj. mod.
en tête.
1 Le 25 décembre.

724.   1226 (n. st.), 3 février. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Iohannes de Clauso de St-Laurent d'un fossé sis à Chauderon, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 516.

.I. a
Capitulum dedit Iohanni de Clauso sancti Laurencii quamdam fossam que erat super vineam Paris, apud Chouderun, pro .VI. denariis reddendis annuatim in purificatione beate Marie 1. /586/ Actum in revestiario, anno incarnationis dominice .M CC XX V., in festo sancti Blasii. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, U. de Va., G. sacrista, G. Car., C. de Fonz, N. de Cha., A. de No. Cas., R. de Ro., Io. de Blo., Iosep, R. de Vuul. b, canonici, Iohannes de Sancto Laurencio faber c.

a En marge. b Après Vuul., Ii exp. c + S. Laurentius adj. mod. en tête.
1 Le 2 février.

725.   [1226 (n. st.), 3 février. — Lausanne.]

Accensement par Vuulelmus, trésorier du chapitre de Lausanne, à Iohannes de St-Laurent, forgeron, d'un champ sis à Montétan, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 517.

Ibidem concessit Vuulelmus tesaurarius Iohanni a de Sancto Laurencio fabro quemdam campum apud Motettan pro .XII. denariis censualibus in Natali Domini 1 vel .II. cultellis, utrum melius thesaurario placeret, et capitulum prebuit assensum. Contulerat ei enim decessor dicti Vuulelmi tessaurarii.

a I adj. interl. sur h effacée.
1 Le 25 décembre.

726.   1226 (n. st.), 4 février. — [Lausanne.]

Statut pour le chapitre de Lausanne concernant le service du chœur.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 517.

Carta a.
Capitulum Lausannense, videns b canonicos et etiam quosdam de sacerdotibus et clericis chori intrare chorum sepius indiciplinate et velle quosdam sepius interesse in choro divinis officiis sine vestibus choro deputatis et etiam quosdam de supradictis c sepius stare vel sedere in platea ante monasterium et intrare clautrum vel eclesiam sine vestibus d chori in oris quibus ipsas portare deberent, quia hec fiebant contra anticum statutum et bonam consuetudinem ecclesie Lausannensis et multarum aliarum ecclesiarum et quia scandala et contentiones inde /587/ sepius oriebantur, statutum e predecessorum suorum confirmavit et statuit quod quicumque canonicus inveniretur vel videretur in cimisterio infra maius portale exterius per quod itur ad portam fori et ab angulo maioris portalis per quod itur ad sanctum Marium usque ad angulum interius ostii per quod itur inter monasterium et domum Fulciniaci et infra claustrum et ab angulo sacrarii monasterii quod est prope sanctum Paulum usque ad angulum cancelli sancti Pauli et ab angulo ecclesie sancti Paulli a meridie usque ad angulum muri des estaisuns et ab altero f angulo eiusdem muri usque ad murum domini episcopi vel infra monasterium sine vestibus chori, ex quo pulsatur ad primam usque quo percantata g sit sexta et ex quo pulsatur ad nonam usque quo percantatum sit completorium, et in geguniis quatuor temporum, et in vigiliis ex quo pulsatur h ad primam usque quo nona percantetur et a prima campana vesperarum usque quo completorium sit cantatum, et in quadragesima ex quo prima pulsatur usque quo vespere sint cantate et ex quo completorium incipit pulsari usque quo sit cantatum, nisi eat eques per cimisterium vel cum calcaribus transeundo i paratus equitare, non intret chorum crastina die, nec percipiat aliquid de beneficio quod ibi distribuetur, nec intret capitulum, nisi ea die ibi fieret electio episcopi vel persone vel canonici ; et tunc veniret ad portam capituli et peteret misericordiam, et sacerdos edomadarius iniungeret ei penitenciam competentem. Sacerdos vero vel clericus de choro qui non esset canonicus, si infra terminos supradictos et infra oras supradictas intraret sine veste chori, similiter crastina die non intraret chorum, nec perciperet aliquid de beneficio quod ibi distribueretur, nec posset ei conferri aliquod beneficium ab ecclesia. Si autem aliquis super hoc j accusaretur et negaret, nec posset probari, daret fidem in manu sacerdotis edomadarii k


.C XII. Concordia inter episcopum Sedunensem et capitulum.
Titre courant de la main B.

se in hoc non deliquisse. Actum est hoc in revestiario, anno /588/ incarnationis dominice .M CC XX V., .II. nonas februarii. Interfuerunt autem dominus Vu. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, G. Car., U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., A. de No. Cas., P. de Vi., Io. celerarius, Ame., R. de Ro., Io. de Blo., R. de Vuul., U. Da..
Fuit etiam statutum et statutum fuerat antiquitus quod quando aliquis intraret chorum, intraret disciplinate et abstraeret capucium et pillieum et inclinaret altari et postea episcopo et choraule, si ibi essent, et esset in stallo suo disciplinate et legeret et cantaret, nec debet murmurare, nec garrire, nec rumores recitare, nec etiam aliquid loqui sine iusta causa vel necessitate. Et debent omnes preter episcopum personis assurgere, et si aliquis clericus chori intraverit chorum cum calceis rostratis, debet ei cantor vel succentor rostra incidere in choro. Choraula qui tenet l chorum pro canonico debet induere cappam sericam et esse in choro m in missa donec communio percantetur. Quando quatuor choraule debent stare in choro et soli duo scribuntur, illi quos duo scripti vocant debent cum eis chorum tenere, vel de choro eici, nisi iusta necessitate excusentur. Qui scribuntur in tabula ad legendum vel cantandum vel aliud faciendum, vel cui precipitur a choraula vel cantore vel succentore, si non fecerit quod ei iniunctum est, de choro eiciatur. Canonicus qui scribitur in tabula ad missam vel evangelium vel epistolam vel chorum, si in duplicibus festis non fecerit officium suum in propria n persona vel alius canonicus pro eo, in duodecim denariis in prima sua prebenda dampnum sustineat ; in aliis vero diebus, si ipse vel alius pro eo non fecerit officium suum, in .VI. denariis in prima sua prebenda damnum sustinebit.

a En marge. b dicens, semble-t-il, corr. en videns. c de supradictis adj. interl. d vetibus corr. en vestibus. e statuitum corr. en statutum. f angulo corr. en altero. g s corr. en per. h Après p, a exp. i transeundo adj. interl. j hoc adj. interl. k + Statutum adj. mod. en tête, et Nota adj. marg. mod. l Après tenet, festum exp. m Après choro, d exp. n Le ms. porte propia.

727.   [Vers 1226 (n. st.), février. — Lausanne.]

Règlement fixant le poids des objets précieux servant au culte.

Main F. /589/

Seule la place de ce règlement dans le cartulaire, entre deux actes de février 1226, permet de le dater approximativement.

Ed. : Martignier, p. 520.

Calix marcam et dimidiam appendet.
Candelabra a .I. marcam.
Bancini .I. marcam et dimidiam.
Vinagerie .V. uncias.
Li potez .I. marcam.
Turibulum .I. marcam, .IX. stellingos minus.

a Le début, jusqu'à Candelabra, se trouve une première fois, effacé, immédiatement à la suite du no 726 supra.

728.   1226 (n. st.), 10 février. — Lausanne.

Réception par le chapitre de Lausanne de trois lettres de Landricus, évêque de Sion, dont la transcription suit (nos 729 à 731).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 520.

A domino Landrico, episcopo Sedunensi a, recepit capitulum Lausannense b anno ab incarnatione Domini .M CC XX V., .IIII. idus februarii, tria paria literarum, quarum tenor talis est.

a La corr. en Se. b Le ms. porte Lausannese. c + Sedunensis, Ochie adj. mod. en tête.

729.   [1226 (n. st.), avant le 10 février.] — S. l.

Lettre par laquelle Landricus, évêque de Sion, annonce au chapitre de Lausanne qu'il a délié de toute obligation à son égard Laurencius d'Ouchy, son homme.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de cette lettre, cf. supra, no 728.

Ed. : Martignier, p. 520. — Reg. : M.D.S.R., t. XXIX, no 328 (daté : 1226, 10 février).

Carta a.
Viris venerabilibus et discretis C. preposito et capitulo Lausannensi, L., permissione divina Sedunensis ecclesie minister humilis, in vero salutari salutem. Significamus vobis quod Laurencium, filium Surdi de Hoschie, qui homo noster erat, ab omni eo quo tenebatur obnossius nobis et ecclesie nostre /590/ absoluimus et precepimus quod vobis faciat, si sibi placet, hominium ligium b. Super hoc autem quam cito capitulum nostrum insimul conveniet literas ipsorum vobis mittemus.

a En marge. b ul corr. en lig.

730.   [1226 (n. st.), avant le 10 février.] — S. l.

Lettre par laquelle Landricus, évêque de Sion, annonce au chapitre de Lausanne que Benedictus d'Ouchy a reconnu être homme de l'évêque de Sion, quoique libre, et qu'il s'acquittera de ses devoirs à l'égard du chapitre de Lausanne en réservant les droits de l'évêque de Sion.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de cette lettre, cf. supra, no 728.

Ed. : Martignier, p. 520. — Reg. : M.D.S.R., t. XXIX, no 328 (daté : 1226, 10 février).

Carta a.
Viris venerabilibus et discretis C. preposito et capitulo Lausannensi, L., permissione divina Sedunensis ecclesie minister humilis, in vero salutari salutem. Discretioni vestre presentibus literis innotescat b quod Benedictus de Oschie nobiscum pacificatus est in hunc modum : recongnovit in presencia nostra et aliorum multorum et debet recognoscere c in presencia vestra d quod homo noster est melius quam alterius, licet liber, et ita fuerunt antecessores sui. Verumtamen nos sustinemus quod ipse de tenemento vestro faciat vobis usagium vestrum, salvo iure nostro, et nobis promisit usagium nostrum facere de eo quod habet a nobis.

a En marge. b Le ms. porte innotestescat. c regognoscere corr. en recognoscere. d nostra corr. en vestra.

731.   [1226 (n. st.), avant le 10 février.] — S. l.

Lettre par laquelle Landricus, évêque de Sion, enjoint à Iacobus, minister de Paleyres, et à Aymo, son frère, de ne pas exiger de Laurencius plus de cinq sols et de laisser en paix Benedictus d'Ouchy.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de cette lettre, cf. supra, no 728.

Ed. : Martignier, p. 521. /591/

Carta a.
L., permissione divina Sedunensis ecclesie minister humilis, dilectis suis Ia., ministro de Palaieres, et Ay., fratri eius, salutem. Mandamus vobis precipientes quatinus a Laurencio nichil penitus exigatis, nisi .V. solidos 1, et Benedictum de Oschie in pace dimittatis, quoniam pacificatus est nobis 2.

a En marge.
1 Cf. supra, no 729. 2 Cf. supra, no 730.

732.   1226 (n. st.), 30 mars. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Vuillermus, trésorier, mettant fin à leur différend au sujet de la garde du sceau du chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 521.

Carta a.
Discordia orta est inter capitulum et Vu. tesaurarium super custodia sigilli capituli. Tesaurarius dicebat quod sacrista ipsum debebat custodire per eum. Capitulum dicebat quod debebat ipsum committere cui volebat qui bene custodiret. Que taliter fuit sopita quod in sigillo ex una parte imaginis fuit scultus sol, ex alia luna, per manum celerarii, presente sacrista, et fuit repositum in sacrario b, salvo iure utriusque partis, ita quod neutra pars posset dicere quod per hoc sibi aliquid iuris vel investiture c aquireretur ; et quando sacrista super predicta custodia litem vel calupniam vellet movere, capitulum ei respunderet, et ipse capitulo similiter, quando capitulum vellet. Actum in revestiario, anno incarnationis dominice .M CC XX V., .III. kalendas aprilis. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, G. Car., U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., P. de Vi., Io. celerarius, Ame., Io. de Blo., R. de Vuul., Ul. Da. d

a En marge. b Sur c, a suscrite effacée. c investiture adj. interl. sur calupie exp. d + Concordia super sigillo adj. mod. en tête.

733.   1226, 7 mai. — [Lausanne.]

Assignation par Iacobus, fils de Vuulelmus Grassus, en faveur du chapitre de Lausanne d'une redevance de quatre setiers de /592/ vin à percevoir sur sa vigne sise à Vigny, en remplacement des quatre setiers donnés par le dit Vuulelmus pour fonder son anniversaire, assignés sur sa vigne de Rivaz, détruite depuis lors.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 522.

Carta a.
Vuulelmus Grassus dedit capitulo .IIII. sextaria vini super vineam suam de Ripa pro anniversario suo 1, sed quia vinea fuit destructa, Iacobus, filius suus, assignavit ea in vinea sua que dicitur Vinnie, inter Cullie et Ruais. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., ante altare sancti Dionisii, nonas maii. Testes : C. prepositus, G. Da., C. de Fonz, Io. celerarius, I. de Blo., canonici, de consensu aliorum, Henricus de Fruenci clericus, Iohannes b de Albona burgensis c.

a En marge. b Io écrit sur deux lettres effacées. c + Rippa adj. mod. en tête.
1 Le 23 juin ; cf. infra, no 905 g et M.D.S.R., t. XVIII, p. 151.

734.   1226, 16 juin. — [Lausanne.]

Réaccensement par le chapitre de Lausanne à Iacobus Apostolus de l'église de Prangins, qui lui avait été enlevée parce qu'il ne payait pas le cens et que le chapitre avait accensée à maître Petrus d'Oulens, qui consent que la dite église soit rendue à Iacobus.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 522.

Ecclesiam de Prengins habebat Iacobus Apostolus a capitulo pro .XXX. solidis annuis, quos quia non reddebat bene, capitulum dedit eam magistro P. d'Ollens ad eundem censum 1. Post hoc, dictus Iacobus, penitencia ductus, peciit misericordiam et reddidit retenta et promisit quod bene redderet censum de cetero. Capitulum vero dictum P. a rogavit ut donum quod ei fecerat remitteret. Ipse vero fecit voluntatem capituli et capitulum eam reddidit dicto Iacobo. Actum in revestiario, anno incarnationis dominice .M CC XX VI., .XVI. kalendas iulii. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, Vuu. prior, G. /593/ Car., G. Da., C. de Fonz, N. de Cha., P. de Vi., Io., Ame., Ia. de Gra., Io. de Cos., R. de Vuul..

a dictum P. adj. interl. 1 Cf. supra, no 699.


Concordia. Statutum. [f. 112 v.]
Titre courant de la main B (Concordia) et de la main de Cono d’Estavayer (Statutum).

735.   1226, 18 juin. — Près de Preverenges.

Vente par Haimo, seigneur de Faucigny, à Vuillermus, évêque de Lausanne, de l'avouerie de Lausanne, objet d'un différend entre les deux parties.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 523 ; Hist. patr. mon. chart. I, col. 1291 ; M.D.S.R., t. VII, p. 33 (abrégé) ; Probationes, no 63 (daté : 1226, 19 juin) ; Fontes, t. II, p. 73, no 63. — Reg. : Forel, no 1013 ; Rég. genev., no 628 ; Diesbaeh, p. 51 (date : 1226, 19 juin).

Discordia que vertebatur inter Vu., episcopum Lausannensem, et Haimonem, dominum de Fucinie, super atvocacia Lausannensi, quam idem Haimo dicebat se emisse a a comitibus de Chiburc b 1, taliter fuit pacificata quod remissis ex utraque parte c omnibus perditis et expensis et inimiciciis, dominus de Fucinie guerpivit et dedit dicto episcopo et ecclesie Lausannensi quidquid iuris vel calupnie habebat in dicta atvocacia, et episcopus et ecclesia Lausannensis dedit ei .CCC XX. marcas argenti. Actum in nemore ultra Preverenges, iusta lo Biert, anno incarnationis dominice .M CC XX VI., .XIIII. kalendas iulii. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, C. de Fonz, N. de Cha., Ia. de Gra., Io. de Cos., R. de Vuul., G. de Burgo, canonici Lausannenses, abbas d de Alcrest et monacus suus, Hugo, prior Paterniacensis, Hugo, prior de Lustrie e, Burcardus de Fruenci monachus, Poncius de Cicun, canonicus sancti Stephani Bisunti, Paris de Templo, li Beaus Clers de Bisuncio, P., sacerdos de Sancto Germano, Henricus de Fruenci clericus, prior Sancti Surpicii, P., dominus Sancti Martini, et Richardus et Vuulelmus, filii eius, Vuulelmus d'Estavaiel et Vuulelmus, /594/ nepos eius, Uldricus de Vuippens, Rodolfus de Rota, Renaldus de Botens, Gerricus et P., frater eius, et Iacobus de Albona, Girardus et Vuulelmus et Stephanus de Gumuens, Vuulelmus et Umbertus de Vuulflens, Nicolaus Dapifer, Umbertus Villicus f, P. g Albus, Vuulelmus Bever, Rodolfus, Turumbertus, P. Dapiferi, Dalmacius de Lausanna, P. de Evonant, Vu. de Orseins, P. de Rubea h Aqua, Umbertus de Capella, Vu. de Vuillens, Vu. de Crissie, Iacobus de Pullie, Ugo de Vileta, Reimundus de Pentala, Vu. et Vu. et Reimundus d'Escubleins, P. de Sancto Germano, Stephanus, Girardus, Petrus, fratres, Vuu. Bretuns de Chesaus, milites, P. Girardi, Girardus Mastins, Dalmacius Bovers, P. Frianz, P. Desriaz, Vuarnerus de Panteraia, Bovo Franconis i, Iacobus Tiemari, Iacobus Ruginel, Uldricus Albrici, Burcardus Valiers, Gigo, burgenses Lausannenses, P. de Vuillens, Umbertus de Estavaiel.
Interfuit etiam dominus Haimo, episcopus Gebennensis, Nantelmus de Miolans, Rodolfus de Camera et Vu. de Graisie, frater eius, Rodolfus de Lucigio et Vu. de Cheuvuis, frater eius, Rodolfus de Toiri, P. de Saisens, Iacobus de Duin, Umbertus de Vileta, Yeblo de Granzon et Girardus de Sarata, Yeblo de Monz et Henricus, filius eius, Vu. et Nicolaus et Stephanus, fratres de Monz, P. de Voseirie, Vu. d'Asneres, Vu. de Boggo, Cono et Stephanus de Cossonai, Nicolaus de Deiges, Rodolfus de Sancto Georio, milites, Rifiers de Sancto Georio, Ugo de Somon, Bartolomeus de la Composta et alii multi. Iuravit etiam dominus de Fucinie in manu episcopi Gebennensis quod ipse redderet episcopo Lausannensi literas quas habebat a comite de Kiburc de dono et empcione advocacie, et si essent forte perdite ipse faceret suas j in quibus contineretur illas si aliquando contingeret illas k inveniri, eas nichil valere. Iuravit l etiam quod de dono et guerpina quod faciebat ecclesie Lausannensi de advocacia m redderet episcopo Lausannensi cartam sigillo suo sigillatam, et ita rediit ad fidelitatem ecclesie Lausannensis n.

a Après a, dns exp. b h adj. interl. c Le ms. porte part. d abas corr. en abbas. e Le ms. porte Lustie. f Vilicus corr. en Villicus. g Après P, i effacée. h Rebea corr. en Rubea. i Franconis écrit sur un mot effacé, j sauas corr. en suas. k L'un des deux illas est superflu. l Le ms. porte /595/ īravit. m Le ms. porte advacacia. n + Concordia inter inter episcopum Lausannensem et Aymonem, dominum de Foucigny super advocatia Lausannensi adj. mod. en tête.
1 Cf. Diesbach, p. 50 et la bibliographie qui y est citée.

736.   [1226, 21 juin.] — Lausanne.

Excommunication par Vuillermus, évêque de Lausanne, de quiconque séparera l'avouerie de Lausanne de la mense épiscopale.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 525 ; M.D.S.R., t. VII, p. 33 ; Probationes, no 63. — Trad. : Verdeil I, p. 139 ; Verdeil II, p. 117.

Die dominica sequenti, dictus episcopus, convocatis in ecclesia beate Marie Lausannensis clero et populo, de assensu omnium excumunicavit, et omnes sacerdotes a qui presentes erant cum eo, candelis accensis, omnes illos qui forsan aliquando ausu temerario dictam advocaciam separarent a mensa episcopali infeodatione vel venditione vel donatione vel impingnoratione vel quolibet alio modo alienationis, et omnes illos qui ad hoc consilium vel ausilium vel assensum preberent.

a Le ms. porte sacerdates.

737.   1226, 11 juillet. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et maître Andreas de Chardonne mettant fin à leur différend au sujet d'une prébende que le pape avait accordée au dit maître Andreas dans l'église de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 525.

Discordia vertebatur inter capitulum Lausannense et magistrum Andream de Chardona a super prebenda Lausannensi quam volebat habere propter quasdam literas quas b habebat a domino papa c 1. Que fuit ita pacificata quod magister Andreas abrenunciavit dicte prebende et remisit omnem calupniam quam habebat erga d capitulum et iuravit in manu episcopi quod redderet e omnes literas quas pro predicta controversia habebat et quod de cetero capitulum super hoc non impeteret, et dixit quod ex tunc dicte litere nichil valerent ; et capitulum /596/ dedit ei .IIII. libras annuatim in ecclesia de Viveis. Actum in capitulo, anno incarnationis dominice .M CC XX VI., .V. ydus iulii. Testes : Vu. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., N. de Vuil., P. de Vi., Io. celerarius, Ame., Ia. de Gra., Io. de Cos., Io. de Blo., R. de Ro., R. de Vuul., U. Da., G. de Bur..

a h adj. interl. b Après quas, dn exp. c pp corr. en pa. d Le ms. porte ergo. e Après redderet, oe exp.
1 Lettre d'Honorius III, datée du 29 mai 1219, de Rome, publiée par Bernoulli, no 104.

738.   1226, 18 juillet. — Lausanne.

Charte par laquelle Iohannes, archevêque de Besançon, et Vuillermus, évêque de Lausanne, notifient leur sentence mettant fin à un différend entre le chapitre de Lausanne, d'une part, et le trésorier et le sacristain de Lausanne, d'autre part, au sujet de la garde de la fabrique et des dons faits à la fabrique, garde qui est confiée à Giroldus, sacristain.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 526. — Reg. : Forel, no 1014.

Carta a.
In nomine patris et filii et spiritus sancti b amen. Nos I., Dei gratia Bisuntinus archiepiscopus, et Vullermus, eadem gratia Lausannensis episcopus, de querela que vertebatur inter capitulum Lausannense, ex una parte, et Vullermum, thesaurarium eiusdem ecclesie, et Gyroldum sacristam, ex altera, super custodia operis et oblationum que offeruntur ad opus, cumunicato consilio archidiaconi Salinensis.., inquisita et cognita veritate plenius per testes et instrumenta, dicimus per sententiam quod nec ad officium thesaurarii, nec ad officium sacriste pertinet custodia operis vel oblationum que offeruntur ad opus. Verumtamen, pro bono pacis, volumus et dicimus quod Giroldus, qui nunc est sacrista, si voluerit, toto tempore dum erit sacrista custodiat opus et oblationes operis, dummodo fidelis inveniatur et dispenset fideliter ad consilium capituli, et capitulum possit ei adiungere socium si capitulum voluerit. Idem quoque dicimus de alio sacrista succedente isti Giroldo, si institutus fuerit a Vullermo, nunc thesaurario, de consilio /597/ capituli. Actum apud Lausannam, anno Domini .M CC. vicesimo sexto, mense iulio, sabbato proximo ante festum beate Margarete virginis c.

a En marge. b sancti adj. interl. c + Concordia adj. mod. en tête, et Nota adj. marg. mod.

739.   1226, 20 juillet. — [Lausanne.]

Lettre par laquelle Iohannes, archevêque de Besançon, promulgue un règlement établi par lui-même et Vuillermus, évêque de Lausanne, avec l'approbation du chapitre de Lausanne, qui exige des prébendiers de l'église de Lausanne qu'ils soient au moins sous-diacres.

Main J.

Le lieu d'où est expédiée cette lettre est donné par l'acte no 740 infra.

Ed. : Martignier, p. 527.

Carta a.
I., Dei gratia archiepiscopus Bisuntinus, omnibus ad quos littere presentes pervenerint eternam in Domino salutem. Cum ad ecclesiam Lausannensem ex officio nostro causa visitationis venissemus, nos et venerabilis frater Vu., Dei gratia eiusdem ecclesie Lausannensis episcopus, statum ipsius ecclesie, habito diligenti tractatu cum capitulo, examinavimus studiose et pro utilitate et honestate ipsius ecclesie statuimus ut de cetero eiusdem ecclesie prebenda nulli conferretur b qui non esset subdiaconus vel qui infra annum legitime posset et curaret in subdiaconum promoveri, qui tamen nec vocem haberet in capitulo, nec prebendale perciperet beneficium donec esset in subdiaconum ordinatus. Hoc autem statutum omnes et singuli de capitulo laudaverunt et in signum sui consensus scripto presenti sigillum capituli c


.C XIII. Statutum.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

cum nostris sigillis fecerunt apponi. Nos igitur et frater noster prefatus episcopus Lausannensis predictum statutum auctoritate nostra confirmamus, sub pena excumunicationis d districtius /598/ inhibentes ne quis predictum statutum infringere vel ei ausu temerario contraire presumat e. Actum anno Domini .M CC XX. sexto, mense iulio, feria .II. ante festum beate Marie Magdalene.

a En marge. b conferetur corr. en conferretur. c + Statutum adj. mod. en tête. d Il manque un jambage dans le ms. à umuni. e u adj. interl.

740.   [1226, 20 juillet. — Lausanne.]

Règlement établi par Iohannes, archevêque de Besançon, et Vuillermus, évêque de Lausanne, avec l'approbation du chapitre de Lausanne, prescrivant que chaque chanoine paiera sous forme de taille ce que sa prébende rapportera de plus que l'estimation qui en est faite.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 528.

Eadem die fuit statutum in capitulo quod de talliis redderet quilibet id quod acciperet in portione sua ultra illud a quod primo fuit estimatum, quia recongnitum fuit a pluribus, fide prestita, quod ita primo fuerat statutum. Interfuerunt dominus I., archiepiscopus Bisuntinus, dominus Vu., episcopus Lausannensis, C. prepositus, Vu. thesaurarius, G. sacrista, U. de Va., C. de Fonz, N. de Cha., N. Vuil., Io. celerarius, Ame., Ia. de Gre., Io. de Cos., magister Vu., Io. de Blo., R. de Ro., P. de Vi., R. de Vuul., Ul. Da., G. de b Bur., Stephanus, archidiaconus Bisuntinus, Huo de Munet, canonicus sancti Stephani, magister Iacobus, canonicus sancti Iohannis, Iohannes, capellanus c archiepiscopi Bisuntini d.

a illud adj. interl. b de adj. interl. c Le ms. porte cappllanus. d + Statutum adj. mod. en tête.

741.   [1226, 20 juillet. — Lausanne.]

Règlement prescrivant que les enfants qui portent les encensoirs et les candélabres soient vêtus d'aubes.

Main J.

Sur la date de ce règlement et l'autorité qui l'a promulgué, cf. supra, nos 739 et 740.

Ed. : Martignier, p. 528.

Fuit etiam statutum quod pueri qui portarent turibula /599/ et candelabra servirent in albis a, et ad hoc faceret b capitulum fieri .IIII. albas.

a labis corr. en albis. b faceret répété et biffé.

742.   [1226, 20 juillet. — Lausanne.]

Règlement interdisant aux acolytes de siéger avec les sous-diacres au chœur, à moins qu'ils ne soient chanoines.

Main J.

Sur la date de ce règlement et l'autorité qui l'a promulgué, cf. supra, nos 739 et 740.

Ed. : Martignier, p. 528.

Fuit etiam statutum quod acoliti non sederent in choro cum subdiaconis, nisi essent canonici a.

a + Statutum adj. mod. en tête.

743.   1226, 4 et 7 août. — [Lausanne.]

Remise par Iohannes de St-Prex à Cono, prévôt de Lausanne, des clés des offrandes de l'œuvre, clés que le dit Cono confie pour trois jours, puis encore pour neuf jours à Giroldus, sacristain, et à Ioseph, cellérier.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 528.

Iohannes de Sancto Prothasio reddidit C. preposito claves oblationum operis, et ipse commisit eas ex parte capituli G. sacriste et Io. celerario usque ad sequentem feriam .VI.. Actum inter duo altaria, anno Domini .M CC XX VI., .II. nonas augusti. Interfuerunt C. prepositus, R. cantor, G. sacrista a, C. de Fonz b, Io. celerarius c, Ame., Al. de No. Cas., magister Vu., Io. de Cos., G. de Burch. Feria .VI. commisit eisdem G. sacriste, Io. celerario similiter usque ad crastinam Assumptionis 1.

a G. sacrista adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer. b Le ms. porte Foz. c Io. celerarius adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer.
1 Le 16 août.

744.   1226, 15 août. — [Lausanne.]

Désignation par le chapitre de Lausanne de Giroldus, sacristain, et de Ioseph, cellérier, comme gardiens des offrandes de l'œuvre. /600/

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 529.

Capitulum commisit G. sacriste et Io. celerario per annum custodiam oblationum operis et ipsi fidem dederunt in manu C. prepositi quod ipsi oblationes et opus custodirent bona fide et nemini concederent de peccunia operis ultra .X. solidos sine licencia capituli, nec darent de bonis operis ultra valenciam .III. solidorum, nec unus faceret sine consilio alterius, et computarent coram capitulo quater in anno, scilicet in quartis temporibus. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., in die Assumtionis. Interfuerunt Vu. episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, R. cantor, Vu. prior, U. de Va., C. de Fonz, N. de Cha., N. de Vuil., P. de Vi., magister Vu., Ame., R. de Ro., R. de Vuul., Io. de Cos., Io. de Blo., G. de Bur., Paris de Templo.

745.   1226, 17 août. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Henricus, fils d'Enialmarus, des biens acquis par le dit Enialmarus de Pereta de St-Laurent.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 529.

Carta. .I. Feodum a.
Henricus, filius Enialmari, fecit hominium C. preposito ad opus capituli, et capitulum reddidit b ei, salvo iure alterius, id quod Enialmarus, pater eius, emerat a Pereta de Sancto Laurencio, sicut in carta quam capitulum fecerat dicto Enialmaro continebatur, et debet inde dictus Henricus dimidias menaidas censuales de dimidio c furno quod est ante domum d Thome de Sancto Laurencio et .VI. denarios censuales pro terra quam habet apud Joutens. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., in octaba sancti Laurencii. Testes : C. prepositus, Vu. prior e, G. sacrista, U. de Va., C. de Fonz, N. de Vuil., Io. celerarius, Ame., R. de Ro., magister Vu., Io. de Blo., G. de Bur., Pa. de Templo.

a En marge. b reddit corr. en reddidit. c Le ms. porte dimio. d Le ms. porte donum. e Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., Vu. prior se trouve avant Pa. de Templo. /601/

746.   1226. — S. l.

Note sur une épizootie répandue sur toute l'Europe en 1226.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 530 ; Waitz, p. 783.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI. a fuerunt mortui boves et vacce a mari Rutenorum, in Hungaria et b Saxosonia et Alemannia et Burgundia usque ad mare Massilie in plurimis locis fere omnes et in quibusdam locis oves, in quibusdam porci, in quibusdam c capre, in quibusdam galline et in quibusdam pisces d.

a .M CC XVI. corr. en .M CC XX VI.. b et adj. interl. c Le ms. porte quibusda. d + Nota adj. marg. mod.

747.   [1226, septembre.] — S. l.

Siège et prise d'Avignon par Louis VIII, roi de France.

Main J.

Sur la date du siège d'Avignon, cf. Ch. Petit-Dutaillis et P. Guinard, L'essor des états d'Occident (Histoire générale publiée sous la direction de Gustave Glotz, Histoire du moyen âge, t. IV, 2e partie, Paris, 1937), p. 70.

Ed. : Martignier, p. 530 ; Waitz, p. 783.

Eodem anno obsedit Lodoycus, rex Francorum, Avinionem propter heresim et infidelitatem habitantium in ea et cepit eam et multam pecuniam expendit ; et fuit cum eo dominus Romanus, sancti Angeli diaconus cardinalis, apostolice sedis a legatus, et fere omnes principes Francie, tam clerici quam laici.

a s finale interl.

748.   1226, 23 octobre. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à un habitant de Limuis d'un champ sis à Belmont.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 530.

.VII. a
Capitulum concessit ... b de Limuis quemdam campum in valle de Belmunt pro .II. solidis reddendis in festo Omnium Sanctorum 1. Actum ante maius altare, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., .X. kalendas novembris. Interfuerunt C. /602/ prepositus, R. cantor, G. sacrista, Io. celerarius, Vu. prior, magister Vu., Al. de No. Cas., Ia. de Gral., G. de Burgo. Factum est hoc salvo iure alterius c.

a En marge. b La place du nom a été laissée en blanc dans le ms. c + Belmont adj. mod. en tête.
1 Le 1er novembre.

749.   1226. — [Lausanne.]

Compromis entre Vuillermus, évêque de Lausanne, et Girardus du Bourg, chanoine, mettant fin à leur différend au sujet de l'ordination du dit Girardus, ordonné sous-diacre par l'évêque de Sion.

Main F.

Ed. : Martignier, p. 531.

Cum capitulum indigeret subdiaconis et precepisset G. de Burgo quod reciperet ordinem subdiaconatus et ipse G. umiliter annuisset, quia dictum fuit canonicis a familiaribus episcopi quod ipse episcopus ordines non celebraret et cum ipse episcopus misisset a quosdam clericos suos ordinandos b ad dominum Sedunensem episcopum cum literis suis, quarum tenor talis erat : «Quia ordinibus celebrandis vacare non possumus ad presens, vobis tales clericos nostros mittimus ordinandos», prepositus et capitulum, sicut habebant ex lunga consuetudine in tali necessitate, miserunt dictum G. cum literis capituli ad dominum L., Sedunensem episcopum, ordinandum, qui ipsum onorifice c suscepit et ordinavit. Cum igitur idem G. inde rediisset et epistolam suam cantasset, episcopus dixit eum non debuisse ordinari sine literis suis commendatitiis. Prepositus respundit quod istud habebat capitulum ex antiqua consuetudine, et si ipse episcopus credebat quod sibi in hoc fieret iniuria, capitulum staret iuri, et si credebat G. de Burgo in hoc sibi iniuriam vel dedecus d


Statutum.
Titre courant de la main B.

fecisse, ipse e G. satisfaceret ei, sed in episcopo remansit. Post hec, cum dictus G. inductus esset sacris vestibus in altari beate /603/ Marie, episcopus venit et proibuit priori sancti Marii, sub pena excommunicationis, ne celebraret cum eo. Prior vero ei obedivit f, sed Iacobus de Grallie ex parte capituli appellavit et cantor se revestivit. Tandem prepositus et capitulum cum eo iverunt ad episcopum et statum ecclesie posuerunt sub protectione domini pape et appellaverunt. Post hec et dictus G. pro se apellavit. Elabso aliquo spacio temporis, amici dicti G., nolentes diutius sustinere quod episcopus haberet speciales inimicicias cum dicto G., intromiserunt se de concordia, que talis fuit quod G. peciit ab episcopo misericordiam pro g speciali odio quod habebat adversus eum, salvo iure tamen capituli, et ipse remisit ei et omnibus de quibus h credebat quod eum offendissent pro eo remisit omnem rancorem, salvo in omnibus iure et possessione capituli et episcopi, nec per hoc episcopus vel capitulum diceret se esse in alia possessione quam prius i, salvo iure suo et capituli, et remisit G. apellationem suam. Apellatio vero capituli non fuit remissa j. Testes : C. prepositus, G. Dapifer sacrista, Cono de Foz, Io. k celerarius, canonici, Andreas de Columbie, Vuillermus de Vulflens, presbiteri, magister P. de Ollens, G. de Vici, clerici, Nicolaus Dapifer, G. Mastin l, P. Girar et multi alii. Actum in lobio episcopi, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI..

a Le ms. porte misiset. b ordinandos adj. interl. c honorifice corr. en onorifice. d + Nota adj. mod. en tête et Nota, episcopus adj. marg. mod. e Le ms. porte ipe. f Sur v, tilde effacé. g Après pro, prol exp. h de quibus adj. marg, remplace quos effacé dans le texte. i Après prius, une demi-douzaine de mots effacés. j et remisit G.... remissa adj. marg. k Ios. corr. en Io.. l G. Mastin écrit sur un mot effacé.

750.   1226, 24 novembre. — [Lausanne.]

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne statue sur les peines qui frappent ceux qui s'emparent de biens du chapitre et sur la restitution de biens soustraits.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 532. — Reg. : Probationes, no 65 ; Forel, no 1019.

Quia facilitas venie incentivum parit delinquendi a et ex inpunitate delicti raptores magis animantur ad rapinas quam humilientur ad satifationem, provide statuit b capitulum Lausannense /604/ quod si quis, suadente diabolo, bona capituli Lausannensis rapuerit, repetantur ab eo ; quod si non reddiderit, moneatur etiam tercio si comode fieri possit ; si obstinatus c satisfacere d noluerit, prohibeatur ei introitus ecclesie vel interdicatur eius terra vel e excommunicetur prout capitulum viderit expedire. Firmavit etiam capitulum iuramento quod si quis excommunicatus a capitulo excommunicationem sustinuerit per quadraginta dies, ex tunc non remitatur ei de hiis que abstulerit ultra .XII. f denarios de .XX. solidis ; si autem in pecunia non restitueret et de terra sua capitulo conferre voluerit pro emenda, non remitatur ei ultra .X.mam partem valencie g rei ablate. Restitutio vero partim reddatur hominibus quibus dapnum fuerat illatum vel recompensetur h ad arbitrium capituli. Residuum vero ponatur in aquisitione terre ad opus capituli, cuius fructus, quamdiu divisiones prebendarum duraverint, sint illorum canonicorum in quorum portione dapnum fuerit illatum. Actum in capitulo, anno ab i incarnatione Domini .M CC XX VI., in vigilia beate Katerine.
Fuit etiam ibidem statutum quod quando quis fieret canonicus, post iuramentum fidelitatis ecclesie quod facit super regulam, iuret observare predictum statutum. Testes : Vu. episcopus, C. prepositus, R. cantor, prior sancti Marii, G. sacrista, Ul. de Va. j, C. de Fonz, N. de Chavor., N. de Vuil., A. de No. Cas., P. de Vi., Io. celerarius, P. de Fru., Amedeus, R. de Ro., magister Vu., Io. de Cos., Ro. de k Vul., Uldricus Da., Tho. de Sa., G. Bur., Pa. de Templo, P. de Sabaudia 1.

a Le ms. porte diligendi. b t final interl. c obtinatus corr. en obstinatus. d Dans le corps du mot, s interl. e quod si non reddiderit ... vel biffé après coup. f .IIX. corr. en .XII.. g valencie adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer. h Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., ad arbitrium capituli se trouve avant vel recompensetur. i ad corr. en ab. j a adj. interl. ; après V, une lettre effacée. k de adj. interl.
1 Une version plus détaillée de ce statut se trouve au nº 759 infra.

751.   [1226, 24 novembre. — Lausanne.]

Statut pour les clercs de l'autel de St-Michel dans l'église Notre-Dame de Lausanne.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 533. /605/

Fuit etiam ibidem statutum quod beneficia sancti Michaelis conferrentur prima tria tribus sacerdotibus, tria sequentia tribus diaconis, tria ultima tribus subdiaconis vel talibus qui infra annum possent promoveri ad ordines ad quos vocati essent, nec aliquid perciperent de beneficio a donec ordinati essent b in ordinibus in quibus essent nominati. Primus diaconus et primus subdiaconus debent ministrare in missa pro canonicis defunctis c in altari sancti Iohannis et in anniversariis eorumdem et in missis de beata Maria que d ibidem celebrantur in sabbatis in ianuario, februario, martio, aprili, et secundus diaconus et secundus subdiaconus similiter maio, iunio, iulio et agusto, ultimus vero diaconus et ultimus subdiaconus e similiter septembri, octobri, novembri, decembri, et si aliquis defuerit in supradictis f ordinibus, illi qui ordinati sunt debent eius defectum g supplere, quia ipsi recepiunt beneficium donec illi fuerint ordinati.

a Le ms. porte bnficio. b ss interl. c Le ms. porte defuctis, s interl. d que adj. interl. e Le ms. porte subdiconus. f Après d, quelques lettres biffées. g defectum adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer sur negligentiam exp.

752.   1226 [24 novembre. — Lausanne.]

Fondation et dotation par le chapitre de Lausanne d'un autel en l'honneur de Ste-Catherine dans l'église Notre-Dame de Lausanne, et règlement pour le service de cet autel.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 534.

Capitulum Lausannense statuit fieri altare inter chorum et portam claustri in honore beate Katerine et instituit a in eo duos sacerdotes qui servirent in choro et celebrarent missam pro defunctis b submissa voce, sine scandalo, sine nota, post evangelium misse beati Michaelis c, et quando funus canonici vel confratris beate Katherine presens esset d, de nocte in monasterio vigilarent et legerent psalterium. Quibus debent sustitui de choro sacerdotes confratres sancte Katerine si inveniatur, si non alii de choro qui non habeant aliud beneficium ecclesiasticum. Quibus capitulum contulit .X. solidos in vigilia e /606/ beate Caterine 1 solvendos annuatim donec f alibi bene assignentur, et confratres qui tunc erant .XX II. solidos annuales in vigilia beate Caterine. Chorus debet ibi portare ad altare processionem et in die debent post missam parrochialem missam sollepniter celebrare. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., sub predictis testibus.
Si autem alicui eorum conferatur prebenda vel capellania vel matricularia vel beneficium sancti Michaelis, dictum beneficium g sancte Caterine, sicut supradictum est h, alii conferatur.

a Le ms. porte nstituit, t final interl. b Le ms. porte defuctis. c e interl. d ss interl. e a adj. interl. f Après n, c effacé et exp. g Le ms. porte beneficiu. h est adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer.
1 Le 24 novembre.

753.   1226. — [Lausanne.]

Donation par Iordanus Cuvini au chapitre de Lausanne d'une dîme à Chataigneréaz, et accensement par le chapitre de la dite dîme au dit Iordanus.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 535.

Iordanus Cuvini dedit capitulo in manu C., prepositi Lausannensis, pro .XXX. solidis et pro remedio anime P. Cheniun, avunculi a sui, quamdam decimulam quam habebat retro Chastenierea, et capitulum dedit ei dictam decimam pro duobus solidis reddendis annuatim in vigilia beati Iohannis Bautiste b 1. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI.. Testes : C. prepositus, G. sacrista, N. de Vuill. c, Io. celerarius, magister Vu., canonici, Homodei de Sancto Paulo, Nicholaus de Vullerens, Richardus de Hospitali, sacerdotes, P. Franconis. Dicti duo solidi debent d distribui canonicis celebrantibus anniversari um dicti P. Cheynun e 2.

a c adj. interl. b Baustiste corr. en Bautiste. c i adj. interl. d Le ms. porte debet. e + Chastagnerea adj. mod. en tête.
1 Le 23 juin. 2 Le 26 juin ; cf. infra, no 905 g.

754.   1226, 14 décembre. — [Lausanne.]

Vente par P. Michaelis et Richardus, son fils, au chapitre de Lausanne d'un chesal situé derrière leur maison, qu'ils tenaient /607/ du chapitre et qui est accensé à Stephanus li Boschais, et d'un cens à percevoir sur leur vigne de Chissiez.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 535.

P. Michaelis et Richardus, filius eius, vendiderunt capitulo quoddam casale quod ipse tenebat a capitulo retro domum suam, et Stephanus li Boschais tenebat illud a predicto P. pro .XII. denariis reddendis annuatim in vigilia Natalis Domini 1. Casale et censum vendidit dictus P. capitulo et promisit reddere .VI. denarios censuales a quos debebat capitulo pro quadam terra retro domum suam. Vendidit etiam dictus P. et Richardus, filius suus, duos solidos b reddendos annuatim super vineam suam d'Eschisie in Assumtione beate Marie 2, et si forte, quod absit, non redderentur, tunc capitulum teneret vineam cum frutibus donec ei satisfieret secundum bonam consuetudinem terre. Et promiserunt dicti P. et Richardus c quod inde essent tuitores, quod vulgo dicitur lel vueirent. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., .XVIIII. kalendas ianuarii. Testes : C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, Io. celerarius, P. de Vi., N. de Vuil. d, P. de Templo, canonici, Clemens Matricularius, Richardus de Hospitali, Nicolaus de Vuillerens, sacerdotes, P. Fortis, Columbez Abas, magister Iohannes, Vuulelmus de Orba, Burcardus Matricularius e, Engizzez et alii quamplures.

a censuales adj. interl. b Après solidos, d exp. c et Richardus répété et effacé. d N. de Vuil. adj. marg. e Avant c, l corr. en c exp.
1 Le 24 décembre. 2 Le 15 août.


.C XIIII. Statutum.
Titre courant de la main B.

755.   1226, 29 décembre. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Notre-Dame et l'église St-Maire de Lausanne mettant fin à leur différend au sujet du vin dû par l'église St-Maire au dit chapitre pour l'église de Denezy.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 536. /608/

Ecclesia sancti Marii debet capitulo in vigilia Omnium Sanctorum 1 pro ecclesia de Deneisie quamdam plenariam refectionem, scilicet .I. modium frumenti, .VIII. sextaria vini, .XII. solidos. Fuit tamen orta contencio quia capitulum dicebat quod .IIII. sextaria debebant esse albi vini et .IIII. rubei ; sed prior dicebat quod illa octo sextaria poterant de iure reddere de rubeo. Tandem fuit ita sedata quod quando domus sancti Marii faceret album vinum, tunc redderet .IIII. sextaria de albo et .IIII. de rubeo, et quando totum album et rubeum simul poneret, tunc redderet totum de illo. Semper tamen reddere debet vinum purum et bonum a. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., in festo sancti Thome Cantuariensis. Testes : C. prepositus, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., N. de Vuil., P. de Vi., Io. celerarius, P. de Fru., Ame., R. de Ro., G. de Bur., P. de Templo.

a Après bonum, et exp.
1 Le 31 octobre.

756.   1227 (n. st.), 3 janvier. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Henricus de Curtilles du fief qu'avait Reimundus, son frère.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 536.

.II. Feodum a.
Henricus de Curtilia recepit a C. preposito feodum quod Reimundus, frater eius, abuerat, et fecit ei hominium ad opus capituli et recongnovit .V. solidos de placito in mutatione vasalli et tres solidos annuatim in festo sancti Michaelis 1. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., in octava sancti Iohannis Evuangeliste.

a En marge.
1 Le 29 septembre.

757.   1227 (n. st.), 7 janvier. — [Lausanne.]

Suite du différend entre le chapitre de Lausanne et Iordanus, seigneur de Belmont, au sujet de trois anneaux engagés par le dit Iordanus à maître Galterus, chanoine, et refus du chapitre, /609/ qui se fonde sur un jugement de la cour de l'évêque, de répondre d'un engagement fait à l'un de ses membres.

Main F.

Ed. : Martignier, p. 537. — Reg. : Forel, no 1028.

Dies fuit assignata a perentoria, quod in vulgali dicitur jor de dreit b, inter capitulum et Iordanum c, dominum de Belmunt, in capitulo Lausannensi, die crastina Aparitionis, quia dicebat dictus Iordanus se obligasse tres anulos magistro Galtero, quem dicebat tunc custodisse claves tesauri d, et petebat dictos anulos a capitulo. Sed capitulum respundebat quod non tenebatur respundere pro obligatione facta custodi clavis tesauri. Preter hec dicebat capitulum quod alia vice dictus Iordanus e dictos anulos pecierat a capitulo et de assemsu utriusque partis fuit inde factum iudicium, et iudicatum fuit quod idem Iordanus non debebat f super dictis anulis capitulum inpetere, nec capitulum ipsos redere g tenebatur 1, et paratum erat capitulum istud probare per testes legitimos in presenti vel die super hoc competenter assignanda. Preter hec paratum fuit capitulum diem deducere sicut fuerat assignata. Preter hec dixit prepositus ex parte capituli quod presentes erant multi qui interfuerant iudicio, scilicet Io. celerarius, R. de Ro., R. de Vuol., C. de Funt, canonici, et etiam ipse prepositus, Aymo, sancte Crucis h capellanus, G. de Vizi i clericus, N. Dapifer et P., frater eius, R., dominus de Oruns, P. Albus de Lausanna, Vuillermus Bever, Vuillermus de Cicuns, milites, Dal. Bover, G. Mastin, burgenses, et paratum erat capitulum ponere supradicta in reconnicione istorum, et si isti non concordarent, paratum erat capitulum per testes legitimos probare j quod iudicium factum fuerat sicut supra dictum est, et si illi qui ex utraque parte presentes erant connoscerent quod capitulum magis deberet facere vel respundere, capitulum magis diceret vel faceret. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., crastina Aparicionis. Testes : C. prepositus, Vuillermus prior, C. de Font, N. de Cha., N. de Vuil., P. de Vi., Io. celerarius, P. de Fru., Amedeus, R. de Ro., R. de Vuol., G. de Bor., canonici, N. Dapifer et P., frater eius, P. Albus de Lausanna, Vuillermus Bever, Turumbertus de Munte, P. de /610/ Cis, Gi. de Ferlens, R. de Botens, Gido de Munt, G. de Gumuens, Vuillermus de Cicuns, Uldricus de Chavor., Dalmacius Dapifer, R. de Sochi, milites, Aimo, capellanus sancte Crucis, Albertus, capellanus sancti Petri, Emericus k, capellanus sancti Laurencii, Albertus Archer, Dal. Bover, P. Franco, G. Mastin, P. Deria, Micael Galer, Varnerus de Panterea, P. Valier, P. Chatanie, Guido de Sancto Laurencio, Tiemar Scriptor, burgenses, P., dominus de Valmarcuel, domicellus, et Vuillermus Bruns, miles suus.
Et coram omnibus istis et multis aliis prepositus ex parte capituli posuit verbum suum in iure et paratus fuit diem deducere prout fuerat assignata. Sed dictus Iordanus iudicium subire noluit, immo contumax recessit. Processus huius cause precedens hec continetur in quarto folio precedenti 1 2.

a assignatus corr. en assignata. b perentoria ... dreit adj. interl. c Iordanum adj. interl. sur Io.. d t corr. en s. e Après Iordanus, des exp. f Après debebat, d exp. g rdere corr. en redere. h sancte Crucis adj. interl. i Une lettre corr. en z. j Le ms. porte probarare. k ricus adj. interl. l + Episcopus adj. marg. mod.
1 Cf. supra, no 720. 2 Cf. supra, f. 111 r. et v.

758.   1226. — S. l.

Vente par Albertus Erranz à Iohannes ol Rasorer d'un jardin sis in Vallibus Berte, qu'il tenait à cens du chapitre de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 538.

Albertus Erranz vendidit Iohanni ol Rasorer quemdam ortum in Vallibus Berte, quem habebat a capitulo ad censum pro .VI. denariis in Adnunciatione dominica 1. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., de assensu capituli. Et debet reddere dictus Iohannes supradictum censum.

1 Le 25 mars.

759.   1226. — Lausanne.

Statut pour le chapitre de Lausanne réglementant les peines qui frappent ceux qui s'emparent de biens du chapitre et la restitution de biens soustraits.

Main F.

Ed. : Martignier, p. 538. /611/

Quoniam facilitas a venie b incentivum c parit delinquendi et ex impunitate delicti raptores magis animantur d ad rapinas quam humilientur ad satisfationem, provide statuit capitulum Lausannense quod si quis, suadente diabolo, bona capituli rapuerit, repetantur ab eo ; quod si non e reddiderit f, moneatur trina ammonitione infra .XL. dies per nuncium vel per literas, si commode fieri potest a canonicis qui presentes erunt Lausanne, non obstante si qui de presentibus vocati non venerint g. Si vero infra istos .XL. dies a capitulo monitus non fuerit, ex tunc quilibet de capitulo potestatem habeat monendi ipsum per se vel per nuncium vel per literas, et capitulum monicionem factam ab ipso ratam habere teneatur. Preter istas monitiones fiat monitio in maiori altari, secundum antiquam consuetudinem ecclesie. Si autem monitus non satisfecerit, excommunicetur, non obstante contradictione alicuius canonici. Deinde si excommunicationem per .XL. dies sustinuerit, ex tunc non remittetur ei de hiis que abstulit h ultra .XII. denarios de .XX. solidis. Si autem in pecunia non restituerit et de terra sua capitulo conferre voluerit pro emenda, non remittatur ei etiam tunc ultra .X. partem valencie rei ablate secundum legitimam estimationem i. Adiectum fuit quod ex quo sentencia suspensionis, interdicti vel excommunicationis a j nobis vel ab alio pro k nobis lata fuerit, non relaxetur de consensu capituli, nisi prestita satisfaccione. Satisfatio autem sic recipiatur : in pecunia vel terra, sicut superius expressum est, vel l in pignoribus valentibus terciam partem ultra sortem. Si consilium capituli fuerit quod fideiussores recipiantur, sub hac forma recipiantur et constituant se redditores m : ydonei sint et honesti et solvendo et tales n qui commode possint a capitulo vadiari ; preterea iurent o se reddituros pignora Lausanne capitulo infra .XL. dies que valeant ultra terciam partem. Preterea, si consilium capituli fuerit quod obsides recipiantur, sint tales sicut de redditoribus dictum est ; preterea, iurent tenere ostagium Lausanne post .XL. dies et se pascant et sibi in aliis necessariis provideant ; in ostagio non possint esse nisi per tres ebdomadas ; illis elapsis, teneantur ad reddenda pignora, sicut superius dictum est de redditoribus. Gageria non recipiatur, nisi sit de feudo p capituli /612/ vel decima de assensu episcopi et illius vel illorum de cuius vel quorum feudo erit ; cuius fructus non computentur in sortem. Item principalis persona iuret facere solutionem secundum quod convenerit cum capitulo, et licet absolvatur, nichilominus teneatur usque ad plenariam satisfacionem. Item, si recditores vel obsides iuramentum non


Concessiones. [f. 114 v.]
Titre courant de la main B.

servaverint q, per censuram ecclesiasticam compellantur et principalis persona in eandem sentenciam retrudatur et ad hoc tam ipse quam redditores et obsides se obligent in satisfacione r. Item, dum divisiones prebendarum durabunt, securitates ponantur et emende fiant in manu illorum in quorum porcione dampna fuerint illata ad opus ipsorum et capituli. De dampnis illatis in rebus communibus, vel quando prebende redacte fuerint in commune, recipiant securitates et emendas prepositus et celerarius vel illi qui ad hoc eligentur a capitulo. De emendis vero amicabiliter s componatur cum hominibus qui dampnum receperunt. De residuo emendarum, si fiant in pecunia, canonicis restituantur res proprie ablate et tallie et census quos amiserunt durante sentencia ; recompensentur secundum legitimam estimationem. Si vero emende fiant in terra vel si pecunia ponatur in terra, sit canonicorum in quorum porcione dampnum fuerat illatum dum divisiones durabunt, et post tot annis quod annis census et tallias amiserunt. Statuta superiora intelligimus extendi pro dampnis illatis et inferemdis manualiter ante sentenciam et post usque ad plenam satisfacionem. Quicumque factus fuerit canonicus, post iuramentum quod facit de fidelitate ecclesie super regulam iuret hec statuta observare. Hec omnia precedentia iuravit capitulum se observaturum. Verumtamen omnia statuta superius expressa, si capitulum videret expedire, poterit immutare, preter illa duo capitula quorum alterum est de non relaxandis sentenciis sine satisfatione, reliquum vero de remissione dampnorum non facienda nisi supradicto modo ; que duo sunt immutabiliter observanda. Actum in capitulo /613/ Lausannensi, anno incarnationis dominice .M CC XX VI.. Quod ut ratum et firmum permaneat, presentem paginam sigilli nostri munimine fecimus roborari t 1.

a s interl. b Après venie, parit exp. c incendium corr. en incentivum. d Le ms. porte animamtur. e Le ms. porte nun. f rediderit corr. en reddiderit. g Sur int, tilde superflu. h Après a, u exp. i extimationem corr. en estimationem. j Sur a, signe de renvoi qui paraît superflu. k Sur pro, signe de renvoi qui paraît superflu. l Sur vel, signe de renvoi qui paraît superflu. m Sur red, un signe effacé. n s interl. o Le ms. porte iurunt. p Sur feudo, une adj. interl. effacée. q servarent corr. en servaverint. r satisfacionem corr. en satisfacione. s Après amicabiliter, factis exp. t + Statutum adj. mod. au haut du folio.
1 Ce règlement est une version plus détaillée du no 750 supra.

760.   1227 (n. st.), 18 mars. — Lausanne.

Reconnaissance par Petrus de Goumoëns, sacristain de Lutry, du fait que l'avouerie de l'église de Belmont appartient au chapitre de Lausanne.

Main F.

Ed. : Martignier, p. 541.

Petrus de Gumuens, sacrista de Lustrie, reconnovit quod capitulum a Lausannense erat advocatus super ecclesia de Belmunt, nomine P. de Escamneins, cuius predecessores ipsam dicebantur b fundasse c. Actum in revestiario, Lausanne, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VI., .XV. kalendas aprilis. Testes : C. prepositus, G. sacrista, U. de Va., C. de Fonz, N. de Cha., N. de Vul., Io. celerarius, R. de Vuol., G. de Bor..

a Le début de cet acte, jusqu'à capitulum, se trouve écrit une première fois et effacé à la suite immédiate du no 759 supra. b Le ms. porte dicebamtur. c Le ms. porte fumdasse.

761.   1227 (n. st.), 18 mars. — [Rome].

Mort d'Honorius III et élection de Grégoire IX.

Main de Cono d'Estavayer.

Cette note comporte une double erreur dans la date : au lieu de .M CC XX V., il faut lire .M CC XX VI. ; la date du jour, .XV. kalendas aprilis, était exacte, mais a été corrigée par erreur en .XVII. kalendas. Il semble que Cono d'Estavayer s'est aperçu de son erreur et a voulu la corriger, mais a modifié le quantième, qui était exact, en laissant subsister le millésime inexact.

Ed. : Martignier, p. 541 ; Chronica, p. 66. /614/

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX V., obiit Honorius papa, .XVII. a kalendas aprilis, et substitutus fuit ei dominus Hugelinus, Hostiensis episcopus, et vocatus fuit Gregorius.

a .XV. corr. en .XVII..

762.   1227, 31 mai. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Iohannes, maître de l'œuvre, de la moitié d'un champ sis en Collonges, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 542.

Capitulum concessit Iohanni, magistro operis, medietatem cuiusdam campi quod habebant inter capitulum et P., militem a de Lausanna, sub casali quod fuit Iohannis Gislamari apud Colunges, pro .III. solidis reddendis annuatim in festo sancti Iohannis Bautiste 1. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .MCCXXVII., feria .II. b post Pentecostes. Testes : C. prepositus, prior sancti c...

a Le ms. porte melitem. b feria .II. écrit sur passage effacé. c La transcription de cet acte paraît avoir été interrompue ; il faut compléter : sancti Marii ; d'autres témoins auraient peut-être dû suivre.
1 Le 24 juin.

763.   1227, 17 juin. — [Lausanne.]

Donation par Burcardus de Pully, croisé, au chapitre de Lausanne d'une partie d'un chesal sis à la Cité, à Lausanne, et qu'il tenait du chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 542.

.X. Carta a.
Burcardus de Pullie, cruce singnatus, volens ire b ultra mare, dedit beate Marie et capitulo Lausannensi pro anima patris sui et matris et sua et pro .XII. libris casale quoddam quod habebat c a capitulo pro uno pane censuali retro domum suam et iusta domum domni Ioseph, et edificium quod erat super casali, et posuit Petrum, fratrem Nicolai Dapiferi, fideiussorem de pace, ita quod si soror dicti Burcardi vel heres eius vel maritus eius super eo impeteret capitulum, si vellet recipere rationem, /615/ capitulum eam faceret ubi d deberet, et quidquid per ius recuperaret e a capitulo dictus Petrus fideiussor illud redderet capitulo. Quedam pars dicti casalis, que antiquitus solebat esse viculus preter cummunem vicum, remansit dicto Burcardo, pro quo ipse debet reddere capitulo .I. denarium annuatim in Natali Domini 1. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., .XV. kalendas iulii. Testes : C. prepositus, R. cantor, Vu. prior, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., N. de Vuil., P. de Vi., Io. celerarius, Ia. de Gra., R. de Vuul., Pa. de Templo, canonici, Emericus, capellanus sancti Laurencii, P. de Estavaiel sacerdos f, Columbettus, clericus sancti Michaelis, Umbelinus Matricularius, Petrus Dapiferi miles.
Fuit etiam ibi dictum quod illud quod solebat esse viculus, quod remansit dicto Burcardo pro .I. denario censuali, portaret stillicidia tecti domni Ioseph in magno vico. Illud etiam concessit dictus Burcardus domno Renaldo de Bottens de assensu capituli, et ipse debet reddere capitulo pro eo .I. denarium annuatim in Natali Domini.

a En marge. b Après ire, s effacée. c t adj. interl. d Après ubi, sa effacé. e Le ms. porte recperaret. f s finale interl.
1 Le 25 décembre.

764.   1227, 10 septembre. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Iacobus, clerc, de la vigne qui fut à maître Oulterus et que Vuulelmus de Lausanne, chevalier, avait donnée au chapitre pour fonder son anniversaire.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 543.

Capitulum concessit Iacobo clerico vineam que fuerat magistri Oulteri, quam Vuulelmus de Lausanna miles dederat pro anima sua, et dictus Iacobus debet inde reddere cuilibet canonico qui interfuerit a aniversario dicti Vuulelmi 1 dimidiam cuppam vini. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .MCCXXVII., .IIII. ydus septembris. Interfuerunt Vu. episcopus, C. prepositus, Vu. thesaurarius, R. cantor, Vu., prior sancti Marii, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., N. de Vuil., A. de No. Cas., P. de Vi., Io. celerarius, Ame., /616/ R. de Ro., magister Vu., Io. de Cos., R. de Vuul., U. Da., Tho. de Sa., G. de Burgo, P. de Templo, Umbertus de Albona.

a Après interfuerit, eius effacé.
1 Cet anniversaire n'est inscrit ni dans l'obituaire qui termine le cartulaire, no 905 infra, ni dans l'obituaire publié dans M.D.S.R., t. XVIII.

765.   1227, 25 septembre. — [Lausanne.]

Règlement pour le chapitre de Lausanne fixant l'affectation des revenus des autels de la Ste-Croix, de St-Pierre et de St-Laurent en cas de non-célébration de la messe pour cause d'interdit ou autre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 543.

Capitulum statuit quod si forte per interdictum vel alio casu non celebraretur missa in altari sancte Crucis vel sancti Petri vel sancti Laurencii, tota illa septimana esset illius canonici cuius fuerat septimana a precedens. Si autem interdictum duraret plus quam unam dominicam, in sequenti dominica oblationes reciperet celerarius ad opus capituli. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., .VII. kalendas octobris. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, Vu. prior, G. sacrista, N. de Cha., N. de Vuil., Al. de No. Cas., P. de Vi., Io. celerarius, Ame., R. de Ro., R. de Vuul., Pa. de Templo.

a ma adj. interl.

766.   1221, 14 octobre. — [Lausanne.]

Reconnaissance par Giroldus, sacristain, à Cono, prévôt de Lausanne, du chesal sis à Couvaloup, à Lausanne, qu'il tient à titre personnel du dit Cono.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 543.

Giroldus sacrista recognovit C. preposito quod ipse Giroldus habebat ab eo in amore casale quod est iusta domum dicti Giroldi devers Covalou, quod fuerat Costantini de Charlie ; nec tamen spectat ad preposituram, sed fuit de a casali domus domni Reimundi de Fonz ; nec illud quod dictus Giroldus ibi /617/ habet spectat ad sacristaniam. Dictum casale quod fuit Costantini habet dictus Giroldus personaliter a dicto C. preposito, et post dictum C. prepositum debet remanere cum casali dicti Giroldi. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., in festo sancti Kalisti. Interfuerunt R. cantor, U. de Va., N. de Vuil., Io. celerarius b, Ia. de Gra., R. de Ro., Pa. de Templo, canonici, P. de Estavaiel sacerdos.

a de répété, non exp. b co corr. en ce.

767.   1227, 24 septembre. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Galcherus de Condemina d'un chesal sis à Chailly.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 544.

.III. a
Capitulum concessit Galchero de Condemina quoddam casale apud Charlie et ipse debet inde reddere unas menaidas annuatim et promisit capitulo fidelitatem et quod ipse non faceret alium dominum in terra ista nisi capitulum. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., .VIII. kalendas octobris. Testes : C. prepositus, G. sacrista, N. de Vuil., Io. celerarius, R. de Ro., Io. de Cos., Pa. de Templo, canonici, Vu. de sancto Stepano clericus.

a En marge.

768.   1227, 13 décembre. — [Lausanne.]

Achat par le chapitre de Lausanne de Stephana, femme de Vu. Testu, orfèvre, de l'échoppe que son mari tenait à cens du chapitre à la Cité, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 544.

Capitulum emit a Stephana, uxore Vu. Testu, aurifabri, l'ovriour ante monasterium, quod habebat a capitulo pro .VII. solidis censualibus, et dedit ei capitulum a .XXX II. solidos, et illa posuit Hugonem aurifabrum fideiussorem pacis et ille obligavit domum suam et omnia bona sua quod faceret laudare filium et filiam dicte Stephane. Actum in choro, anno ab incarnatione /618/ Domini .M CC XX VII., in festo sancte Lucie. Testes : C. prepositus, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Vuil., Io. celerarius, P. de Fru., Ia. de Gral., magister Vu. b, G. de Burgo, canonici, Haimo de sancta Cruce, P. de Estavaiel, Richardus, sacerdotes, Gasco, filius Io. de Aslens, laicus.

a capitulum adj. interl. b Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., magister Vu. se trouve après G. de Burgo.


.C XV. Concordia inter capitulum et sanctum Marium. Donationes.
Titre courant de la main B.

769.   1228 (n. st.), 6 janvier. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Notre-Dame de Lausanne et le chapitre de St-Maire mettant fin à leur différend au sujet des distributions dues aux chanoines de Notre-Dame qui assistent à la procession de St-Maire, en contrepartie de la part donnée à Acelinus, prieur de St-Maire, des successions de Thomas de Cossonay, cellérier du chapitre de Lausanne, de maître Enricus, sous-chantre de St-Etienne de Besançon, et de maître Banninus, archidiacre de Salins.

Main F.

Ed. : Martignier, p. 545.

Defuncto Thoma de Cosonai, celerario capituli, et magistro Enrico, subcentore sancti Stepfani Bisuntini, et magistro Bannino, archidiacono Salinensi, capitulum divisit bona que de eis remanserunt inter canonicos qui presentes erant Lausanne, sicut consuetudo erat. Acelinus vero, tunc prior sancti Marii, qui plures tunc recipiebat prebendas pro canonicis defunctis, peciit quod sibi daretur pro prebendis canonicorum defunctorum, sicut presentibus canonicis a dabatur. Capitulum respundit quod non solebat dari de talibus eschetis pro canonicis defunctis b. Tandem Cono, prepositus Lausannensis, talem fecit concordiam inter capitulum et domum sancti Marii quod tunc fuit redditum dicto priori de hiis que petebat c pro canonicis defunctis d circa valentiam .XIIII. librarum, et dictum fuit /619/ quod si tale quid contingeret quod ei redderetur, et domus sancti Marii redderet annuatim cuilibet canonico qui veniret cum processione in vigilia sancti Marii 1 ad vesperas in ecclesia sancti Marii et sacerdoti canonico qui in maiori ecclesia pro cantandis vesperis e remaneret unum f caponem vel .I. gallinam. Et si forte capitulum sancti Marii nollet istam concordiam, redderet capitulo Lausannensi quod inde habuerat, et g capitulum faceret ei racionem. Procedente tempore, dictus Cono prepositus et R. de Ro. h, canonici Lausannenses, missi i a capitulo, non interfuerunt dicte processioni et pecierunt a Vuillermo j priore .II. capones k. Prior respundit quod non credebat debere nisi illis l qui interfuerunt processioni. Tandem fuit reconnitum a capitulo quod m canonici missi a capitulo et qui Lausanne erant infirmi vel n minuti, debebant recipere de hoc et de omnibus que distribuebantur canonicis o, tamquam presentes. Facta fuit hec reconnicio in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., in die sancto Epiphanie. Interfuerunt Cono prepositus, G. sacrista, C. de Funt, N. de Cha., N. de Vuil., Io. subcentor, Ia. de Gra., R. de Ro., R. de Vuol., U. Dapi., Girardus celerarius.

a s interl. b Après defunctis, d exp. et effacé. c Sur bat, tilde effacé. d Après defunctis, v exp. et effacé. e s finale interl. f unum écrit sur un mot effacé. g Après et, ab eo exp. h de Ro. adj. interl. i misi corr. en missi. j Vuillermo adj. interl. k s interl. l s interl. m Après quod, q exp. n vel adj. interl. sur et exp. o s interl.
1 Le 30 décembre.

770.   1228 (n. st.), 4 février. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Iohannes, fils de Durannus Gaier de Vevey, du fief de la cuisine.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 546.

.XV. Feodum a.
Iohannes, filius Duranni Gaier de Viveis, hominis capituli, recepit a C. preposito feodum coquine, et fecit ei hominium ligium ad opus capituli et affidavit placitum per b Iohannem de Sancto Prothasio. Debet enim totum feodum .XXX. solidos de placito. Contingebat c enim eum dictum feodum ex parte /620/ avie sue, que fuerat soror Evradi Coqui et Alberti. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., crastina sancti Blasii. Testes : C. prepositus, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Ch., N. de Vuil., Io. subcentor, P. de Vi., Ame., R. de Ro., R. de Vuul., Ul. Da., G. celerarius, canonici, P. Pienichat et Vu., frater eius, Paris, Lambertus Curbiz, Umbertus Gaiers. Remanserunt autem capitulo .II. solidi censuales in Vallibus, quos Marieta, filia Alberti Coqui, dederat in elemosinam. Est autem de feodo coquine decima terre hominum nostrorum de Cors et Valles, a veteri lapidicina usque ad Valles Silve Berlini, et talis libertas qualem habent officiales nostri Lausennenses, et tale emolumentum d quale e recipiunt alii in refectorio. Coqus vero debet recipere carnes menaidarum capituli et findere cultello et inspicere quod sint sane et recipiende, et debet colligere gallinas capituli et servire in hiis que spectant ad coquinam et in ceteris sicut ceteri officiales capituli f.

a En marge. b per écrit sur une lettre effacée. c tin adj. interl. sur gi exp. d Après e, m écrite sur une lettre effacée. e Le ms. porte quele. f La fin de l'acte, depuis Est autem de feodo est soulignée dans le ms. ; + Cors, Valles adj. marg. mod.

771.   1228 (n. st.), 4 février. — [Lausanne.]

Engagement par Michael de Veteri Ripa au chapitre de Lausanne d'une vigne sise à Rive, qu'il tient du chapitre, mais dont il se réserve la moitié de la récolte.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 547.

Michael de Veteri Ripa, homo capituli, obligavit capitulo pro .L. solidis a quamdam vineam apud Ripam, quam habet a capitulo b. Obligavit medium vinum et retinuit vuaneriam, et affidavit per Umbertum et P. de Cors quod si medium vinum esset capituli, quod posset capitulum legitime invenire, ipsi redderent dictos .L. solidos. Actum sub lobio episcopi, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII., crastina sancti Blasii. Testes : C. prepositus, Io. subcentor, C. de Fonz, R. de Ro., R. de Vuul., G. celerarius, canonici, P. de Estavaiel sacerdos, Vu. Bever, Umbertus Villicus, R. de Sancto Germano, milites. /621/ Dicti vero denarii fuerunt de anniversario Thome celerarii et debent poni in aquisitione terre cuius fructus debent canonicis qui interfuerint eius anniversario 1 distribui c.

a pro .L. solidis adj. interl. b Après capitulo, pro .L. solidis adj. interl. effacée. c + Rippa adj. mod. en tête.
1 Le 10 février ; cf. infra, no 905 c et M.D.S.R., t. XVIII, p. 109.

772.   1228 (n. st.), 13 février. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Guido, fils de Reimundus de Fontana Marcel, de son fief sis à Villars-le-Terroir, donné au chapitre de Lausanne par Giroldus de Goumoëns, chanoine.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 547.

.II. Feodum a.
Guido, filius Reimundi de Fontana Marcel, recepit a C. preposito feodum suum et fecit ei hominium ad opus capituli et recognovit feodum b debere .V. solidos de placito et servicium sicut vassallus domino, et recongnovit quod de feodo erat unus mansus terre apud Vilaret devant Gumuens, cuius medietatem auferebat c Vu. d Rufus de Gumuens miles, aliam medietatem habebat P., sacerdos de Astens, et nepos suus ab eo, et debebat inde ei .X. solidos de placito et .IIII. albos panes annuatim de servicio, et recipere in domo sua. Actum in choro, anno ab incarnatione e Domini .M CC XX VII., in festo sancti Valentini. Testes : C. prepositus, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Vuil., Io. subcentor, magister G., P. de Vi., G. celerarius, Pa. de Templo.
Dictum feodum dedit capitulo f in elemosinam Giroldus de Gumuens decanus, canonicus Lausannensis.

a En marge. b f écrite sur une lettre effacée. c Sur f, tilde superflu. d et recongnovit quod de feodo ... auferebat Vu. souligné dans le ms. e Le ms. porte car. f capitulum corr. en capitulo.

773.   1228 (n. st.), 25 février. — [Lausanne.]

Accensement par Uldricus du Vanel, chanoine, à Nicolaus de Chavornay, chanoine, du clos d'Echandens, qu'Uldricus tient /622/ du chapitre de Lausanne, et qui retournera à Uldricus au cas ou il survivrait à Nicolaus.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 548.

Uldricus de Vanel dedit Nicolao de Chavornai clausum de Eschannens et quidquid ibi habebat a capitulo pro .XVIII. sextariis vini puri quale crescet in clauso, tali conditione quod si Nicolaus decederet antequam Uldricus, totum rediret ad Uldricum ; si vero Uldricus decederet antequam Nicolaus, totum rediret ad capitulum. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VII. a, .VI. kalendas marcii. Testes : C. prepositus, G. sacrista, Io. succentor, magister Vu., Pa. de Templo, canonici, P. de Estavaiel sacerdos, P. de Duneluia, P. de Sancto Martino, Bertoldus, clerici b.

a Après .M CC XX VII., in effacé. b + Eschannens adj. mod. en tête.

774.   1228, 30 mars. — Lausanne.

Célébration de la fête de l'Annonciation le 30 mars en 1228, année où l'Annonciation tombe sur le Samedi-Saint.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 550.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII. fuit Adnuntiatio dominica 1 in sabato sancto Phasce a, et fuisset in die Parasceve 2 nisi fuisset eo anno bisextus, et fecimus Lausanne festum Adnunciationis quinta feria post Pasca, sicut ordinarius liber noster precipit, et fuerunt


Danationes. Concordia de molendino sub sancto Laurentio. [f. 115 v.]
Titre courant de la main B.

in choro .IIII. choraule et fecit sacerdos aquam benedictam et portavimus processionem cum cappis sericis et interfuerunt processioni canonici sancti Marii.

a s adj. interl.
1 Le 25 mars. 2 Le 24 mars. /623/

775.   1228, 31 mars. — [Lausanne.]

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Petrus Lunget, Thomas d'Epesses et Iohannes de Romanel mettant fin à leur différend au sujet de l'héritage d'Uldricus, clerc, de Romanel.

Main de Cono d'Estavayer (du début à R. de Ro.) et main F (de P. de Vileta à la fin).

Ed. : Martignier, p. 551.

.XX. .VIII. .IIII. a
Anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII. fuit talis locuta concordia in discordia b que vertebatur pro hereditate Uldrici, clerici de Romanel, inter Petrum Lunget, maritum filie fratris dicti c Uldrici clerici, et Thomam de Espesses et fratres suos, filios sororis dicti Uldrici, et Iohannem de Romanel, filium alterius sororis dicti Uldrici, quod computate fuerunt .XIIII. pose terre et .V. carate feni et .II. casalia, de quibus debet habere supradictus Iohannes .II. posas de terra capituli, pro quibus nichil debet servire nisi capitulo, et dicti Petrus et Thomas debent residuum d equaliter dividere inter se et persolvere quilibet medietatem census et menaidarum et quilibet talliam capitulo ; et terram quam dictus Uldricus habebat a Dalmacio milite et ab illo de Maiz debet recipere dictus Thomas et esse Petro e Lunget wuerenz, et Petrus debet ei persolvere medietatem servicii. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII., .II. kalendas aprilis. Testes : C. prepositus, Vu. prior, G. sacrista, C. de Fonz, Io. succentor, R. de Ro., P. de Vileta, U. Da., G. celerarius, Pa. de Tem., U. de Albona, canonici, P. de Lausanna, P. Dapiferi, Dalmacius, Vuillermus Bever, R. de Sancto Germano, milites, Dalmacius Bover, G. Mastin, Iohannes de Albona, P. Desria, burgenses, Paris, Vuillermus Dudini, Vuillermus Conversus, Clemens de Romanel ; fideiussores ex parte Thome Vuillermus li Gais, Vuillermus Bever, R. de Sancto Germano, et ex parte Petri Lunget Vuillermus Dudini, Vuillermus Conversus et quidam alii de Romanel f.

a En marge. b in discordia adj. interl. c Le ms. porte dictu. d residuum répété, non exp. e Potro corr. en Petro. f + Romanel adj. mod. en tête. /624/

776.   1228, 25 mai. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à maître Petrus d'Oulens des églises de Promenthoux et de Siselen.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 552 ; Fontes, t. II, p. 86, no 74.

Capitulum dedit magistro P. de Ollens ecclesiam de Promentor cum apendiciis suis pro .XXX. et .I. solidis reddendis in anniversario Arducii, episcopi Gebennensis 1 ; dedit ei etiam ecclesiam de Sisilli cum apendiciis, quidquid in eis iuris habebat, et debet ei cartas quas inde habebat, si ei necesse fuerit, exibere et consilium prestare, et si quid ab eo per ius evictum fuerit non tenetur ei capitulum reddere. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII., in festo sancti Urbani. Testes : Vu. episcopus, C. prepositus, U. de Va., R. cantor a, G. sacrista, N. de Cha., N. de Vuil., Io. succentor, Ame., R. de Ro., A. de No. Cas., Ia. de Gral., R. de Vuul., U. Da., G. celerarius.

a Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., R. cantor
se trouve après G. sacrista.
1 Le 24 juillet ; cf. infra, no 905 h.

777.   1228, 26 mai. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Rodolfus, mari de Iacetta, fille de Thomas de St-Laurent, de la moitié d'un four sis à St-Laurent, à Lausanne, abandonné au chapitre par Henricus, fils d'Engalmarus de la Palud, et dont l'autre moitié est accensée à la dite Iacetta.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 552.

.VII. Feodum a.
Iacetta, filia Thome de Sancto Laurencio, et Henricus, filius Engalmari de Palude, habebant quemdam furnum apud sanctum Laurencium, ante domum dicti Thome, a capitulo ad censum pro uno pare menaidarum. Cuius furni medietatem dictus Henricus guerpivit in manu C. prepositi, et de residuo feodi quod habebat a capitulo remansit homo capituli. Et capitulum dictam medietatem furni dedit Rodolfo, marito dicte /625/ Iacette, in feodum cum reliquo feodo quod habebat a b capitulo, pro dictis menaidis c. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII., .VII. kalendas iunii. Testes : C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, U. de Va., G. sacrista, N. de Vuil., Io. succentor, Ia. de Gral., Ame., R. de Ro., R. de Vuul., U. Da., G. celerarius, Unbertus de Albona d.

a En marge. b Après a, p effacé. c pro dictis menaidis adj. interl. d + S. Laurentii adj. mod. en tête.

778.   1228, 29 juin. — [Lausanne.]

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Girardus du Bourg, cellérier du chapitre, et Eimericus, chapelain de St-Laurent, mettant fin à leur différend au sujet du pain que le dit Eimericus prélève sur l'offrande pour son marguillier.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 553.

Contentio fuit inter G. de Burgo celerarium et Eimericum, capellanum sancti Laurencii, quia dictus capellanus dicebat a quod poterat dare matriculario suo optimum panem qui ei offerebatur, et fuit ita concordatum quod daret ei optimum b panem qui offerretur preter quam si panis valeret duos de c remanentibus vel plus. Actum in choro, anno gratie .M CC XX VIII., .III. kalendas iulii. Testes : C. prepositus, R. cantor, G. sacrista, Vu., prior sancti Marii, Io. succentor, C. de Fonz, canonici, Haimo sancte Crucis, Albertus sancti Petri, capellani d.

a i adj. interl. b Le ms. porte optinum. c Après de, d exp. d + Apud S. Laurentium adj. mod. en tête.

779.   1228, 16 mai. — [Lausanne.]

Débat entre Cono, prévôt, Nicholaus de Vulliens, et Joseph, sous-chantre, chanoines, d'une part, et les héritiers de P. Unberti, d'autre part, qui conviennent de soumettre à des arbitres le différend qui les oppose au sujet de leurs moulins sis à St-Laurent, à Lausanne.

Main K.

Ed. : Martignier, p. 554.

C. prepositus et N. de Vuillens et Io. succentor habebant a capitulo molendinum sub sancto Laurencio. Inter quos et /626/ Iacobum Unberti et P., fratrem eius, et filium Unberti clerici orta fuit contencio pro molendino quod habebant superius et pro alio molendino quod dicebant se debere habere inferius, et capitulum dicebat inferius molendinum debere esse capituli vel totum, vel partem. Fuerunt ergo ita concordati quod facerent venire eos qui dicebantur scire veritatem, et recognoscerent eam, si per eorum recognitionem pacificarentur dicti canonici et dicti filii et nepos P. Unberti, in nomine Domini. Si non, quelibet pars eligeret unum probum hominem et communiter unum, qui eos pacificarent per concordiam vel per iuditium. Et si per cognitionem vel per concordiam vel per iuditium diceretur quod filii et nepos sepedicti P. Unberti deberent facere inferius molendinum, caverent ne noceret molendino capituli quoad cursum aque, non quoad parrochiam. Et prepositus et dicti N. de Vuillens et Io. succentor sustinerent quamdiu vellent hoc quod dicebant dictos filios et nepotem P. Unberti molendinum superius inferiorasse. Huic concordie interfuerunt Nicholaus Dapifer et P., frater eius, P. de Lausanna, Vu. Bever, Vu. et Vu. de Escublens, P. de Sancto Germano, Vu. Bretons, milites, P. de Estavaie sacerdos, Otto et P. de Duneluia, clerici, Dalmacius Bovers, Girardus Mastins a, Timarius, P. b Chastainie, Paris. Actum in maiori portali, in portis propinquioribus platee, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII., .XVII. kalendas iunii c.

a Après Mastins, P adj. interl. effacé. b P. adj. interl. c + Molendinum adj. mod. en tête.

780.   [1228], 28 mai. — [Lausanne.]

Témoignage des témoins désignés pour trancher le différend entre le chapitre de Lausanne et les héritiers de P. Unberti au sujet des moulins de St-Laurent, à Lausanne, dont il est question dans l'acte précédent (no 779).

Main K.

Ed. : Martignier, p. 555.

Post hec convenerunt eodem anno, .V. kalendas iunii, ibidem, et miserunt ad recognitionem Ricardum a Valier et Michaelem Ruffum, P. de Moura, Michaelem de Sancto Laurencio, /627/ Robertum, Iohannem, Vualnerum de Sancto Laurencio, et recognoverunt quod molendinum superius b debebat capitulo annuatim dimidium modium frumenti et P. Unberti modium, et nesciebant cuius debebant esse, sed Philippus de Sancto Laurencio ipsum tenuerat. Huic ultime recognitioni interfuerunt cum supradictis recognoscentibus G. sacrista, Otto clericus, P. Chastaini. Ibidem recognitum fuit quod inferius molendinum debebat fieri sine dampno superioris molendini quoad aquam, non quoad parrochiam c.

a Ricardus corr. en Ricardum. b Sur superius, une adj. interl. dont la lecture n'est pas certaine. c + Molendinum adj. mod. en tête.

781.   1228, 23 juin. — [Lausanne.]

Sentence arbitrale de Iacobus de Grallie, chanoine de Lausanne, Petrus Dapiferi et Vuillermus Grasset de Vufflens, chevaliers, mettant fin au différend entre le chapitre de Lausanne et les héritiers de P. Unberti au sujet des moulins de St-Laurent, à Lausanne, dont il est question dans les actes précédents (nos 779 et 780).

Main K.

Ed. : Martignier, p. 555.

Post hec, discordia que remanserat inter capitulum et filios et nepotes dicti P. Unberti de molendino inferiori fuit posita super Iacobum de Grailli, canonicum Lausannensem, et P. Dapiferi a et Vu. Grasset de Vuolflens, milites, ita quod quicquid ipsi dicerent per concordiam vel per iuditium promiserunt ex utraque parte observare, et inde posuerunt filii et nepos supradicti P. Unberti fideiussores Michaelem Galatianum et P. Chastaini, et capitulum posuit fideiussorem Iacobum de Graillie, donec eis redderet cartam capituli hoc factum continentem. Ipsi vero concorditer eis dixerunt quod per concordiam capitulum et filii et nepos dicti P. Unberti simul facerent molendinum, et capitulum poneret terciam partem expensarum et haberet terciam partem proventuum, et filii et nepos P. Unberti ponerent duas partes expensarum et haberent duas partes proventuum, ita scilicet quod inferius molendinum non noceret superiori molendino, quod est capituli, in b cursu aque, et salvo /628/ iure legitimi heredis, si superveniret ; et sicut ipsi percipient in proventibus, ita debent redimere si molendinum fuerat obligatum alicui a quo ipsi illud redimere teneantur. Et ipsi filii et nepos P. Unberti debent esse capitulo guerent, si ipsi ab aliquo ibi aliqua habent, et capitulum debet eis esse guerent de eo quod capitulum ibi habet. Et illud molendinum debet adiuvare in esclosa molendini quod fuit P. Unberti in tertia parte, ita quod molendinum capituli inde habeat terciam partem illius adiutorii, sicut molendinum capituli iuvat molendinum P. Unberti in esclosa in tercia parte. Actum in portali, anno ab incarnatione Domini .M CC XX VIII., in vigilia beati Iohannis Baptiste. Testes : C. prepositus, R. cantor, N. de Vuillens, Io. succentor, U. de Va., Iacobus de Graillie, R. de Vul., canonici, P. de Alta Villa, P. Dapifer, Dalmasius, Narduinus de Sancto Eugendo, Stephanus de Escublens, Vu. Grasset de Vuolflens, Unbertus de Bieri, milites, Otto, P. Fatta, P. de Duneluia, clerici, Michael, Galatianus, P. Castanea et alii multi.

a Le ms. porte Dipiferi. b et corr. en in.

782.   S. l. n. d.

Début d'un acte inachevé.

Main K (i. d.).

Cet acte, à en juger par la formule de début, qui a seule été transcrite, se rapportait peut-être à l'affaire des moulins de St-Laurent dont il est question dans les actes précédents (nos 779-781 ; cf. en particulier le début des nos 780 et 781).

Post hec gubernaverunt...


.C XVI. Concessiones et pax de Vuarens.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer

783.   1229 (n. st.), 23 mars. — S. l.

Mort de Vullermus, évêque de Lausanne, et rappel des biens qu'il a donnés au chapitre de Lausanne pour fonder son anniversaire.

Main E.

Ed. : Martignier, p. 557 ; Probationes, no 71 (jusqu'à edomadas minus) ; Waitz, p. 784. — Reg. : Zeerleder, t. I, no 171 ; Forel, no 1057. /629/

Anno ab incarnacione Domini .M CC XX VIII., .X. kalendas aprilis, obiit Vullermus, Lausannensis episcopus, ora noctis fere .III. ; et tenuit episcopatum annis .VIII., circa .VI. edomadas minus. Qui dedit nobis porcionem quam habebat in decima de Runens, de qua debentur singulis annis .XVIII. cuppe frumenti et tantumdem avene a et de vino secundum quod ibi accipitur, presentibus canonicis in anniversario suo 1 distribuenda b.

a avne corr. en avene. b + Obitus Vuillermi episcopi adj. mod. en tête.
1 Le 23 mars ; cette date est confirmée par le no 905 d infra et M.D.S.R., t. XVIII, p. 124.

784.   1229, 6 avril. — [Lausanne.]

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne désigne Petrus de Savoie, prévôt de Genève, comme administrateur du diocèse de Lausanne pendant la vacance du siège épiscopal.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 557 ; Zeerleder, t. I, no 171 ; Probationes, no 71 ; Fontes, t. II, p. 100, no 88. — Reg. : Forel, no 1061 ; Rég. genev., no 644.

Noverint universi quod nos C. prepositus et capitulum Lausannense administrationem in spiritualibus et temporalibus ecclesie Lausannensis, que ad nos, sede vacante, spectare dinoscitur, nobili viro domino P., preposito Gebennensi, filio comitis Sabaudie, gerendam commisimus, donec de pastore nostre ecclesie sit provisum vel donec commissionem huiusmodi nobis placeat revocare. Data anno Domini .M CC XX IX., die veneris ante dominicam de Ramis Palmarum.

785.   1229, 11 avril. — [Lausanne.]

Achat par Vu., fils de P. de Condemina, à Umbertus lo Conver d'un chesal qui doit un cens au chapitre de Lausanne.

Main E.

Ed. : Martignier, p. 557.

.V. a
Vu., filius P. de Condemina, emit ab Umberto lo Conver quoddam casale quod est ante domum Efarines, pro quo ipse debet reddere capitulo .IIII. denarios censuales et obolum in Pasca. /630/ Hoc autem factum fuit de asensu capituli, anno ab incarnatione Domini .M CC XX IX., .III. ydus aprilis.

a En marge.

786.   1229, 29 avril. — [Lausanne.]

Vente par Vulermus Arglentina à Petrus Valiers d'une vigne qu'il tenait à cens du chapitre de Lausanne.

Main E.

Ed. : Martignier, p. 558.

.II. a
Vulermus Arglentina vendidit P. Valier b quandam vineam de consensu c capituli d, quam habebat a capitulo pro .II. solidis reddendis in nativitate e beate Marie 1. Eosdem .II. solidos debet f reddere dictus P. Valiers g. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX IX., tercio kalendas maii.

a En marge. b e adj. interl. c sensu adj. interl. sur ce exp. d Après capituli, un mot effacé. e Le ms. porte nativitatem. f bet adj. interl. g s adj. interl.
1 Le 8 septembre.

787.   1229, mai. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Iohannes de St-Prex, prêtre, et à Iacobus du Bourg, clerc, de la maison qui fut à Richardus, prêtre de l'autel de St-Michel, à vie ou tant que le chapitre n'aura pas besoin du terrain pour en faire un cimetière ou pour la fabrique.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 558.

Capitulum accomodavit Iohanni de Sancto Protasio sacerdoti et Iacobo de Burgo clerico domum que fuerat Richardi, sacerdotis a sancti Michaelis, tali pacto quod si capitulum vellet ibi facere cimisterium vel si ibi necesse esset aliquid operari ad opus fabrice, capitulum posset domum inde auferre et facere ex ea voluntatem suam. Sin autem supradicti duo debent eam habere in vita sua, et quando unus decedet, alius debet eam habere totam, et debent eam tenere honeste et manutenere talem saltem qualis eis data fuit, et quod in ea edificaverint capitulo debet remanere. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX IX., mense maio. Testes : C. prepositus, /631/ Vu., prior sancti Marii, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., N. de Vuil., A. de No. Cas., Io. succentor, magister Vu., Io. de Cos., Ame., R. de Vuul., U. Da..

a s finale adj. interl.

788.   1229, 22 juillet. — Lausanne.

Sentence arbitrale mettant fin à un différend entre le chapitre de Lausanne et Iohannes, seigneur de Cossonay, au sujet des actes de brigandage commis par des hommes de Vuarrens et de Bercher à la suite de l'assassinat d'Estevenier de Bercher et d'Ugonier de Cossonay, à Vuarrens, en avril 1228.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 104 ; Waitz, p. 784.

.X. a
Anno ab incarnacione Domini .M CC XX VIII., ydus aprilis b 1, quia quidam de Vuarens, qui non erant homines capituli, occiderant apud Vuarens Estevenier de Berchie et Ugonier de Cossonai g propter mala que ipsi eis intulerant, illi de Berchie et illi de Belmunt h acceperunt predam de Vuarens et diviserunt eam inter se et etiam partem dederunt cui voluerunt. Die sequenti 2, illi de Berchie combusserunt i .X. domos apud Vuarens, quarum .IIII. fuerunt capituli, et quidquid j ipsi invenerunt de bonis illorum de Vuarens qui erant capituli rapuerunt. Capitulum vero misit ad dominam de Belmunt k R. de Roveno l canonicum et Rodolfom m de Sancto Germano militem, que partem prede reddidit. Iverunt vero apud Berchie, set nichil recuperaverunt. Die sequenti, ivit C. prepositus et G. sacrista et N. de Chavornai ad donnum de Chossonai n, qui misit cum eis P. de Plaisie o militem apud Berchie, sed parum recuperaverunt. Ivit etiam prepositus et sacrista apud Belmunt p, sed parum recuperaverunt. Dominica vero in media quadragesima 3 venerunt illi de Berchie apud Vuarens et austulerunt Marie a la Robelessa unam q calderiam r et .II. fossorios et .II. vioios. Retulerunt autem illi de Vuarens preposito sabato ante Ramos Palmarum 4 quod ipsi computaverant perdam suam tunc valere .XL. libras. Tamdem fuit Lausanne tractatum de concordia inter capitulum et supradictum donnum de Cossonai s et concordaverunt /632/ in arbitros. Capitulum misit ad arbitrium Io. succentorem et R. de Roveno, canonicos c, et P. de Lausanna militem, et donnus misit magistrum P. de Ollens et Girardum et Henricum de Gumuens, milites, qui talem concordiam dixerunt inter supradictos, quod Uldricus Minister d, cuius nepos et cuius filie maritus t cum quodam alio supradictos Estevenier et Ugonier u occiderant, dederunt dicto donno .X. libras, et tota villa de Vuarens iuvit eos in hac pace facienda in aliis .XI. libris, ita tamen quod donnus nec alius posset dicere quod homines capituli pro culpa quam ipsi haberent darent aliquid, sed pro solo bono pacis et pro amore donni retinendo. Et clamaverunt quitum id quod homines donni retenuerant v de bonis eorum, et ipsi parati fuerunt purgare innocenciam w suam, et donnus fecit omnibus illis de Vuarens et nominatim Uldrico Ministro et occisoribus et nominatim Borcardo et ceteris hominibus capituli pacem bona fide et nominatim Iohanni sacerdoti, et grentavit fide prestita in manu C. prepositi se firmiter observaturum et quod faceret Vuulelmum x, filium suum, grentare infra nativitatem beate Marie proximo venturam 5, vel nichil ei de supradicta peccunia ei solveretur y et pax supradicta non esset, et grentavit supradictus z donnus quod e dictam pacem faceret grentare Umbertum, filium suum, et posuit inde fideiussorem Girardum de Gumuens militem, et fecit dictus donnus dictam pacem grentare Iordanum de Berchie et Girardum de Fei a' et Rodulfum de Berchie domicellum et greintavit b' idem donnus quod faceret dictam pacem observare omnes filios suos et c' omnes homines suos et omnes illos qui super eum d' erant et essent et qui de ipso et terra sua moverent vel redirent, et de omnibus bona fide, et nominatim Perier e' de Ogens et fratrem suum. Actum Lausanne, sub lobio episcopi, anno ab incarnatione f' Domini .M CC XX IX., in festo beate Marie Magdalene. Testes : C. prepositus, Vu., prior sancti Marii g', Io. succentor h', magister Vu. de No. i' Castro, R. de Roveno, canonici, P. de Estavaiel, Iohannes de Parlie j', sacerdotes, P. de Chablie, Umbertus de Germanie, Vu. de Gumuens, Vu. Bever, Umbertus de Sottens k', milites, et fere omnes illi l' de Vuarens f m'.

a En marge. b ydus aprilis adj. interl. c canonicos adj. interl. d Misnister /633/ corr. en Minister. e quod adj. interl. f En marge : Alibi ; + Vuarens adj. mod. en tête.
Variantes du no 60 : g Hogonier de Cossonay. h Belmont. i combuxerunt. j quicquid. k Belmont. l Rovono. m Rodulfum. n Chavornay ad Iohannem, donnum de Cossonay. o Playsie. p Belmont. q .I.. r l adj. interl. s capitulum et donnum de Cossonay. t maritus manque. u Hogonier. v retinuerant. w innocentiam. x Vullermum. y pecunia solveretur. z Après supradictus, quod exp. a' Fey. b' dominicellum et grentavit. c' faceret observare dictam pacem omnes filios et. d' Après e, o exp. e' Perrier. f' ab incarnatione manque. g' Marie corr. en Marii. h' Iosep sucentor. i' Novo. j' Palie corr. en Parlie. k' Sotens. l' illi manque. m' Vuares ; + Vuarens adj. mod. au haut du f. 23 r.
1 Le 13 avril. 2 Le 14 avril. 3 Le 25 mars 1229. 4 Le 7 avril. 5 Le 8 septembre.

789.   [1229, 23 juillet. — Lausanne.]

Confirmation par Vuillermus, fils de Iohannes, seigneur de Cossonay, de l'accord précédent (no 788).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 106 ; Waitz, p. 784.

Die sequenti, Vu., filius supradicti a donni, laudavit et grentavit supradictam pacem bona fide, sicut pater suus fecerat, et hoc factum fuit c in lobio prepositi, ante capellam. Testes : Io. d succentor, magister Vu. de No. Cas. e, canonici, P. de Donelui f, P. de Fonz b g, Cono, filius Alberti Basleis h, clerici, Rodolfus i de Turre iusta Fucinie j, Umbertus de Germanie, milites, Lodovicus k, filius Nicolai l Dapiferi, domicellus, P., filius Eliot m.

a supradicto corr. en supradicti. b Après Fonz, Albertus exp.
Variantes du no 60 : c fuit répété, non exp. d Iosep. e Castro. f Doneluy. g Après Fonz, Albertus. h Ballens corr. en Balleys. i Rodulfus. j iuxta Focinie. k Lodoycus. l Nicholay. m Heliot.


Feoda. [f. 116 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

790.   1229, 26 novembre. — [Lausanne.]

Jugement du chapitre de Lausanne mettant fin à un différend entre Cono, prévôt de Lausanne, et Uldricus Dapifer, chanoine, au sujet d'une amende perçue par Uldricus à Romanel.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 558. /634/

.X. a
Paris, serviens capituli, missus apud Romanel ab Uldrico Dapiferi canonico, ad cuius porcionem spectabat tunc villa de Romanel, ut ibi acciperet pignus Ugonis de Romanel pro tallia, inde rediens dixit Uldrico quod dictus Ugo ei pignus austulerat et malum et dedecus ei intulerat, unde dictus Ugo non potuit habere pacem dicti Uldrici donec ei affidavit .XXX. solidos et dicto Paris satisfecit b. Prepositus vero, qui terciam partem habet legum in hominibus capituli, peciit a dicto Uldrico terciam supradictorum .XXX. solidorum. Uldricus vero noluit ei reddere, dicens quod non habuerat eos pro lege, sed eos dederat sibi Ugo pro amore suo aquirendo. Prepositus vero respondit quod nichil habebat Uldricus in homine capituli hereditario iure, nec habuerat ab eo nisi occasione dedecoris quod intulerat nuncio capituli. Hiis allegatis, subierunt ambo iudicium capituli. Capitulum vero iudicavit quod si Ugo aliquid fecerat nuncio Uldrici vel dixerat unde lex deberet levari, terciam partem eorum que Uldricus acceperat in Ugone redderet preposito ; si vero non, in eo quod Ugo dederat Uldrico pro pace sua, sine violencia, nichil haberet prepositus. Tunc interrogavit capitulum dictum Paris per fidelitatem, quid ei fecerat vel dixerat dictus Ugo. Tunc dixit Paris quod ipse acceperat pignus Ugonis pro tallia, et Ugo idem pignus acceperat ex alia parte et unum malleum cum una manu, et post minas multas ita ad se tracserat pignus quod manus Paris sanguinavit. Et recognovit capitulum quod Uldricus debebat preposito reddere terciam partem. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XX IX., in crastina beate Katerine. Interfuerunt Vu. prior, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, N. de Vuil., Io. succentor, Ame. celerarius, R. de Ro., R. de Vuul., G. de Bur., canonici c.

a En marge. b satisfecit écrit sur un mot effacé. c + Romanel adj. mod. en tête.

791.   1230 (n. st.), 7 janvier. — Lausanne.

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Iacobus, maior de Lutry, du fief que son père avait tenu avant lui du chapitre de Lausanne. /635/

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 560.

Feodum. Feodum. a
Iacobus, maior de Lustrie, recepit feodum suum a C., preposito Lausannensi, et fecit ei hominium ad opus capituli, sicut Iohannes, pater suus, fecerat, et afidavit placitum per Rodolfum de Sancto Iermano militem, et recognovit quod de feodo erat quedam vinea apud Lustrie et quoddam molendinum quod episcopus austulerat patri suo, et promisit quod si quid plus posset inveniri b de feodo, ipse recognosceret. Actum Lausanne, in choro, ante sedem prepositi, anno ab incarnatione Domini .M CC XX IX., crastina Apparitionis. Testes : Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, U. de Va., C. de Fonz, N. de Vuil., Io. et R. de Ro., celerarii, Ame., Pa. de Templo, canonici, Nicolaus Dapifer, Vu. Bever, Rodolfus de Sancto Iermano, milites c.

a En marge. b Le ms. porte invenir. c + Lustrie adj. mod. en tête.

792.   1229. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Iohannes de Lora de son fief, qui comprend une dîme de vin à Mornex, mais non d'autres biens sis à St-Laurent et Mornex, à Lausanne, rachetés par le chapitre au père du dit Iohannes, et refus par le dit Iohannes de reconnaître une redevance d'une coupe de vin reconnue par son père au prieur de Romainmôtier.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 560.

Feodum. a
Iohannes de Lora recepit feodum suum a C. preposito et fecit ei hominium ad opus sui et capituli et recognovit quod de feodo erat decima b vini quam habebat apud Mornai et debebat de servicio unum corveis afietie de .II. solidis, et capitulum dixit quod pater suus recognoverat se debere unam cuppam vini quando prior Romani Monasterii veniebat apud Lausannam 1, sed dictus Iohannes negavit. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XX IX.. Testes : C. prepositus, U. de Va., G. sacrista, Io. succentor, R. de Ro., Pa. de Templo, canonici, Nicolaus Dapifer, Vu. Bever, milites. Dixit etiam /636/ prepositus quod Vu., pater dicti Iohannis, habuerat aliud feodum a capitulo apud sanctum Laurencium et apud Mornai, pro quo debebat hominium et moralia Iob de placito, sed ipse Iohannes c dixit quod capitulum emerat dictum feodum a patre dicti Iohannis d.

a En marge. b a adj. interl. c Iohannes adj. interl. d + Mornay adj. mod. en tête.
1 Cf. supra, nos 658 et 661.

793.   1230 (n. st.), 24 mars. — Lausanne.

Donation par Uldricus de Herxheim à Notre-Dame de Lausanne d'un alleu sis à Auheim, en remerciement de ce qu'il a été délivré de la captivité dans laquelle le tenait Lodivicus, comte de Ferrette.

Main F.

Ed. : Martianier, p. 561.

Uldricus de Herethein in Alsacia, cognomine in teutonica lingua Milte, quod in latina lingua dicitur Humilis, detinebatur a Lodivico, comite de Ferreten, captus, quem beata virgo Maria liberavit. Venit apud Lausannam beate Virgini gratias reddere et dedit super altare beate Marie quoddam alodium Ouccheim, quod debet valere annuatim .XII. soumatas vini. Actum Lausanne, ante maius a altare, anno ab incarnatione Domini .M CC XX IX., dominica in passione, scilicet vigilia Annuntiationis dominice, coram C. preposito, G. sacrista, N. de Vuillens, N. de Chavuornai, R. de Roveno, R. de Vuolflens, canonicis Lausannensibus, et ceteris, tam sacerdotibus quam clericis, qui erant in choro.

a maiori corr. en maius.


.C XVII. Concordia. Aquisicio.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

794.   1230, 28 juillet. — [Lausanne.]

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre dame Pereta et Lambertus Curbil, mettant fin à leur différend au sujet des maisons qu'ils tenaient à cens du chapitre, à Lausanne. /637/

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 562.

Discordia erat inter dominam Peretam, pro domo quam ipsa habebat a capitulo, et capitulum a habebat eam pro .III. solidis censualibus a preposito, et Lambertum Curbil, pro domo quam habebat a preposito pro .VI. denariis censualibus, que ita fuit sopita quod Lambertus manuteneret parietem qui tunc stabat, et ambo facerent canalem et manutenerent ita quod stillicidium neutri noceret. Si autem paries combureretur, si Lambertus nollet vel non posset parietem facere, domina Petronilla faceret parietem, si vellet, et stillicidium suum caderet super terram Lamberti. Actum ante domum dicte domine Petronille, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX., in festo sancti Pantaleonis. Testes : C. prepositus, Io. succentor, N. de Cha., Ame., R. de Ro., canonici, Aimo, capellanus sancte Crucis, Vu. Bever, Cicardus de Bussens, milites, Paris, Vu. de Ripa et alii multi.

a l adj. interl.

795.   1231 (n. st.), 2 janvier. — Lausanne.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Vuillermus Medicus et Vu., fils de Rodolfus Valiers, mettant fin à leur différend au sujet d'une vigne que Vuillermus Medicus tenait à cens du chapitre, à Cour.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 562.

Com discordia verteretur inter Vu. a Medicum et Vu., filium Rodolfi Valier, qui ei calupniabatur quandam vineam apud Cors quam dictus Vu. Medicus habebat a capitulo ad censum pro .V. solidis, et capitulum dictam vineam tenuerat per se et per alios plus quam per .XL. annos, taliter fuerunt pacificati quod capitulum et dictus Vu. Medicus dederunt dicto Vu., filio Rodolfi Valier, .LXX. solidos, et ipse quidquid iuris vel calupnie habebat in dicta vinea guerpivit et dedit capitulo in manu C. prepositi, pro se et pro sorore sua et omni progenie sua, et promisit quod inde esset legitimus wueirenz, et pro concordia tenenda posuit fideiussores P. Dapiferi et Burchardum Valier. Actum anno incarnationis dominice .M CC XXX., /638/ .IIII. nonas ianuarii, in claustro Lausannensi. Testes : C. prepositus, G. sacrista, C. de Fonz, Io. succentor, R. de Ro., canonici, Andreas, capellanus sancti Pauli, P. de Estavaiel sacerdos, Vuarnerus, clericus sancti Michaelis, P. Dapiferi, Vu. Bever, Umbertus Villicus, milites, Girardus Mastins, P. Umberti, Burchardus Valiers, Buovo Choffa, Reimundus, filius Bonet Balbi, Vu. de Monte b.

a Vu. adj. interl. b + Cors adj. marg. mod.

796.   1231 (n. st.), 29 janvier. — [Lausanne.]

Remise par le chapitre de Lausanne à Vualcherus et Vuulelmus, fils de Vuulelmus de Dizy, de la peine qu'ils avaient encourue pour avoir causé des dommages au chapitre à Romanel, Lussery et Monteuz, moyennant l'engagement par leur père au chapitre de ses dîmes de Dizy.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 563.

Carta a.
Quidam malefactores intulerunt damna capitulo apud Romanel. Cum quibus fuit Vualcherus, filius Vuulelmi de Disi, qui etiam interfuit damno facto capitulo apud Lussirie et Monteuz, et Vuulelmus, frater suus, cum eo. Pater vero, veniens Lausannam et ducens secum plures de amicis suis, peciit misericordiam ad opus filiorum suorum a capitulo, exorans cum lacrimis ut capitulum compateretur senectuti sue et debilitati, cum certum esset quod ipse esset sine culpa b et quod supradicti pueri per pravum consilium fuerant seducti. Capitulum vero ita remisit culpam pueris quod pater, de assensu uxoris et filiorum suorum et Umberti, fratris sui, obligavit capitulo totam decimam apud Disi pro .C. solidis, preter illam quam habebat cum supradicto Umberto, fratre suo, in minutis bladiis, et posuit fideiussores pacis Umbertum, fratrem suum, et P. de Chablie et Hugonem de Dallens, milites, et grentavit quod faceret laudare episcopum, et precepit inde cartam fieri. Actum in clautro, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX., quarto kalendas februarii. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., N. de Vuil., A. de No. Cas., P. de Vi., R. de Ro., Ame., /639/ R. de Vuulflens, U. Dapiferi, G. de Bur., Pa. de Templo, canonici, Andreas, capellanus sancti Pauli, P. de Estavaiel sacerdos, Vu. de Escublens, Stephanus c et Girardus de Chesauz, P. de Chablie, Ugo de Dallens, Umbertus de Disi, milites, et alii multi d.

a En marge. b Après culpa, une rature. c Le ms. porte Stethanus, te adj. interl. d + Romanel adj. marg. mod.

797.   1231, 31 août. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à un homme de Biez d'une terre sise à Ecublens, et renonciation par le dit homme à ses prétentions sur une terre du prévôt de Lausanne sise à Prilly.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 564.

Capitulum dedit ... a de Biez terram apud Escublens quam Vuarbors tenuerat, et ipse debet inde redere .III. denarios et duos albos panes annuatim et talliam quam tamen ante debebat et .IIII. pullos, si inveniri poterit quod dicta terra eos ante b debuisset. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX I., .II. kalendas septembris. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, Vu. prior, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., Io. celerarius, U. Da., Pa. de Templo, R. de Ro., G. de Bur., Ia. de Bur., Umbertus de Al., Al. de No. Cas.. Et dictus ... c terram quam calupniabatur apud Prillie preposito ibidem quittam clamavit.

a La place du nom a été laissée en blanc dans le ms. b Après ante, eos effacé. c La place du nom a été laissée en blanc dans le ms.

798.   1231, 1er septembre. — [Lausanne.]

Désignation par le chapitre de Lausanne de Petrus d'Estavayer comme chapelain de St-Etienne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 564.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX I., kalendis septembris, contulit capitulum capellaniam sancti Stephani P. de Estavaiel. Actum in revestiario. Testes : dominus Bonefacius episcopus, C. prepositus, Vu. tesaurarius, Vu., prior sancti /640/ Marii, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, Io. succentor, R. de Ro. celerarius, A. de No. Cas., Ame., P. de Fru., U. Da., Pa. de Templo, G. de Burgo, Iacobus de Burgo.

799.   [1231], 10 septembre. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Cristinus, clerc, de l'église d'Albeuve.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 564.

Eodem anno, .IIII. ydus septembris, contulit capitulum ecclesiam de Alba Aqua Cristino clerico a.

a + Apud S. Petrum adj. mod. en tête ; se rapporte au no 800 infra.

800.   1231, 14 novembre. — [Lausanne.]

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne notifie l'achat d'une maison sise à St-Pierre, à Lausanne, que Jozzeaus li Rumillaz, sa femme et ses fils tenaient à cens du chapitre, indique la provenance des fonds qui ont servi à cet achat, et spécifie l'affectation des revenus de la dite maison

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 564.

Carta a.
Notum fieri volumus quod Jozzeaus li Rumillaz et Ageta, uxsor b sua, et filii eorum Dalmacius et Vuibertus vendiderunt capitulo Lausannensi domum quam habebant iusta sanctum P. in cimisterio, quam habebant a capitulo ad censum pro .VI. denariis, et promiserunt inde esse legitimi vueirent, et promiserunt quod facerent laudare Iohannem lo Rusti, fratrem dicte Agate, et inde posuerunt fideiussores Reimundum de Roveno, canonicum Lausannensem, et Albertum, capellanum sancti P., et P. Friant. Et capitulum dedit eis .XX V. libras. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX I., .XVIII. kalendas decembris. Testes : C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, U. de Va., G. sacrista, N. de Cha., Io. succentor et celerarius, Ame., A. de No. Cas., U. Da., Reimundus de Roveno c, Otto de Grantzun, Ia. de Bur., P. de Fonz, canonici Lausannenses, Albertus, capellanus sancti P., et P. Frianz. /641/ In illis .XX V. libris fuerunt solute .X. libre de elemosina Nicolai de Vuillens, unde debent in anniversario suo 1 de peccunia que recipietur pro domo illa conducenda .X. solidi presentibus canonicis distribui, et de elemosina Remundi de Vuillens


Concordia. Feodum de Estavaiel. [f. 117 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

.XL. solidi, unde similiter debent d emi .II. solidi in eius anniversario 2 distribuendi, et de elemosina domni Paris .C. solidi, unde debent in eius anniversario 3 .V. solidi distribui, et de elemosina Alberti, capellani sancti P., .C. solidi, unde debent in anniversario Alberti, patris sui, et matris sue 4 .V. solidi distribui. Et si quid deesset casu de conductione domus in supradictis, celerarius debet illud de bonis capituli supplere.

a En marge. b ux adj. interl. c Reimundus de Roveno adj. interl. d debent adj. interl.
1 Le 9 juillet ; cf. infra, n° 905 h et M.D.S.R., t. XVIII, p. 157. 2 Cet anniversaire n’est inscrit ni dans l’obituaire qui termine le cartulaire, n° 905 infra, ni dans l’obituaire publié dans M.D.S.R., t. XVIII. 3 Le 31 octobre; cf. infra, n° 905 k et M.D.S.R., t. XVIII, p. 203. 4 Les renseignements donnés ne permettent pas d’identifier ces deux anniversaires dans les deux obituaires cités dans les notes 1 à 3.

801.   1231, 1er décembre. — S. l.

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Vincencius, clerc, petit-fils d'une sœur de Iohannes Gislamarius, et Annes, fille du dit Iohannes, mettant fin à leur différend au sujet d'un four et d'une tenure qui furent au dit Iohannes.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 565.

Carta a.
Com discordia verteretur inter Vincencium clericum, cuius mater fuerat filia Tiebor, sororis Iohannis Gislamarii, ex una parte, et Annes, filiam dicti Iohannis Gislamarii, et filios suos ex alia, super furno et alio tenemento dicti Iohannis Gislamarii, taliter fuit pacificata quod ex assensu utriusque partis Vincencius haberet quartum panem dicti furni, sine aliqua expensa facienda vel in furno vel in domo vel in lignis vel in feodo /642/ serviendo vel placitando a dominis. Cetera hereditatis debet habere dicta Annes et filii sui, et debet solvere elemosinam Iohannis Gislamarii capitulo semper et elemosinam Vuulelmi Tibor in vita Vincencii, et si in furno ponitur fornarius vel fornaria, si dederit placitum vel menaidas vel aliud servicium, quarta pars debet esse Vincencii. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XXX I., kalendis decembris. Testes : C. prepositus, Io. succentor et celerarius, R. de Ro. celerarius, canonici, P. de Estavaiel, capellanus sancti Stephani, P. de Donelui, clericus sancti Michaelis.

a En marge.

802.   [Vers 1231.] — S. l.

Rôle des biens que Vuulelmus, seigneur d'Estavayer, tient de l'évêque de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ce rôle paraît s'insérer dans la série chronologique des actes qui l'entourent.

Ed. : Martignier, p. 566 ; Chapuis, p. 182, n. 2.

Hec habet Vuulelmus, dominus de Estavaiel, ab episcopo Lausannensi : .VII. casalia infra Civitatem a Lausannensem, que Vu., miles de Escublens, habet supra domum b illorum de Roveno, et illa que illi de Corberes habebant supra portam sancti Stephani, et dimidiam decimam de Crissie, et nemus de Espinais, et condeminas apud Escublens, et apud Chavanes unum mansum, et mercatum de Estavaiel, et curiam de Poraban, et curiam de Rossens, et apud Adventicam .VII. casalia et quandam consuetudinem in pratis que dicitur ruajos, scilicet de quolibet curru qui intrat ol mares quatuor denarios c.

a Civitatatem corr. en Civitatem. b donum corr. en domum. c + Nota adj. marg. mod.

803.   1231, 14 décembre. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Uldricus, prêtre,
de la chapellenie de St-Prex.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 567.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX I., .XIX. kalendas /643/ ianuarii, contulit capitulum capellaniam Sancti Prothasii Uldrico sacerdoti. Actum in capitulo. Testes : C. prepositus, Io. cantor, Vu. prior, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz a, N. de Cha., R. de Ro. celerarius, O. de Granzon, Ia. de Bur., Ame., P. de Fonz.

a Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., C. de Fonz se trouve après N. de Cha..

804.   1232, 3 avril, à [1235, 4 août]. — Lausanne.

Transfert des reliques de Notre-Dame de la chapelle provisoire, où elles étaient restées pendant cinquante-neuf ans, dans la nouvelle église, et miracles opérés par Notre-Dame à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 567 ; Waitz, p. 785.

1232, 3 avril.
Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., tercio nonas aprilis, scilicet sabato ante Ramos Palmarum a, fuerunt aportate reliquie beate Marie Lausannensis cum maximo gaudio et reverencia et honore in monasterio suo novo a capella lignea in qua fuerant per .L IX. annos. Et ea die, in ipsa apportatione, venit ibi quedam puellula que contracta fuerat et reddita beate Marie a parentibus, ad b cuius preces Deus ipsam restituit sanitati.

[1232, 6 avril.]
Et die tercia sequenti recuperaverunt ante reliquias beate Virginis visum quidam homo et quedam mulier.

[1232], 9 avril.
In die Parasceve venit quidam de Villa Nova qui loquelam amiserat per mensem et brachium habuerat contractum similiter per mensem, et redidit c se beate Marie, et recuperaverat loquelam d et sanitatem brachii.

[1232], 10 avril.
Sabato sancto e quedam mulier filium suum, qui per .XV. annos manum suam non potuerat levare ad os suum nec poterat facere crucem in fronte sua, adduxit ante reliquias beate Virginis, que ei brachium sanavit, ita quod crucem fecit in fronte sua et manum suam bene posuit ad os suum. /644/

[1232], 12 avril.
Quedam mulier de terra Bisuntina habuerat brachium diu contractum, et exorans beatam Virginem sanata fuit, et venit ei gratias reddere feria secunda pascali.

[1232, 14 avril].
Feria .IIII. sequenti venit quedam mulier et adtulit quandam manum ceream, dicens quod ipsa fuerat diu contracta de una manu et reddidit se beate Virgini, et statim manus eius fuit sanata.

[1232, 15 avril.]
Feria .V. peciit quedam mulier de terra Bisuntina a custode reliquiarum de vinagio in quo fuerant intincte reliquie beate Virginis, et illud posuit in quadam pixide lignea et pixidem posuit in sinu sua f, dicens quod illud poneret in occulis cuiusdam sororis sue. Sed statim pixis sine g aliqua violencia fracta fuit et vinagium recollectum, et mulier confessa fuit quod in pravos usus illud volebat expendere, quod tamen beata Virgo noluit sustinere.

[1232], 18 avril.]
In octava Pasce quidam captus fuerat a dominis de Rota, et reddidit se beate Virgini, et ipsa liberavit h eum. Quedam mulier de Melduno contracta fuerat pro peccato suo, et exoravit beatam Virginem, et sanata fuit in capella. Quedam mulier ceca fuerat circa .VII. annos, et exoravit beatam Virginem in capella, et statim ibi visum recuperavit.

[1232], 26 avril.
Sexto kalendas maii venit quidam de ultra Iurem, quem latrones ceperant et ligaverant manus retro dorsum, et ipse reddidit se beate Marie et, ipsis videntibus, evasit quod ei non potuerunt i nocere.

[1232], 9 mai.
Rudolfus de Nangie ceperat .VII. homines et eos tenuerat diu in balma de Sancto Reiberto, et cum iam fere fame morerentur, reddiderunt se beate Marie et coram custodibus exierunt de balma et venerunt Lausanne gratias reddere, .VII. ydus maii j. /645/


.C XVIII. Miracula.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer. + .C XVIII. adj. mod. au haut du folio; la foliotation originale se trouve dans la marge extérieure.

[1232], 20 au 30 mai.
Inter Ascensionem et Pentecostem venerunt apud Lausannam duo iuenes et attulerunt duo paria compedum et dixerunt quod ipsi et alii .XX III. detinebantur apud Verceaus capti, et reddiderunt se beate Marie de Lausanna, et ipsa eos liberavit ; et dicti duo venerunt ei gracias redere in capella sua apud Lausannam.

[1232], 31 mai.
Feria secunda post Pentecostes quidam qui cecus fuerat plus quam per quatuor annos venit exorare beatam Mariam in capellam suam, et ibi reddidit ei visum beata Maria k, et campane campanerii l, quod erat clausum m et seratum, ceperunt pulsare et pulsaverunt diucius et melius solito n, et cucurrerunt illuc matricularii et nullum invenerunt.

[1232], 18 juin.
P., clericus de Sallun, cepit quemdam de Corberes qui fuerat in peregrinatione apud Lausannam et duxit eum apud Alio captum, et ille rogavit beatam Mariam ut ipsum liberaret, et ipsa eum liberavit, et ipse venit gracias reddere beate Virgini o in festo beatorum Marci et Marcelliani.

[1232], 14 août.
In vigilia Assumtionis venerunt duo ferentes compedes, dicentes quod capti tenebantur apud Novariam, et exoraverunt beatam Mariam de Lausanna, que ipsos statim liberavit.

[1232], 14 septembre.
Illi de Novo Castro ceperunt quemdam p Haimonem de Polunnie, et reclamavit beatam Virginem Mariam, que ipsum liberavit ; et venit ei reddere gracias Lausannam, in exaltatione sancte Crucis.

[1232, 15 septembre à 1233, 31 mai.]
Et postea beata Virgo liberavit quemdam qui captus tenebatur apud Berchie. /646/

1233, 1er juin.
Kalendas iunii quedam demoniaca de Suevia venit Lausannam, dicens quod vexaverat eam demon per decem annos, et ipsa veniebat de Beato Iacobo et venit apud Novum Castrum. Quamdiu ibi fuit, non vexavit eam demon ; quando inde recedebat, secutus fuit eam demon in specie hominis dicens ei quod non ita evaderet, et apparuit ei quidam pulcer q homo albus habens baculum eburneum et pomellum cristallinum in superiori parte, qui dixit ei : «Vade apud Lausannam, ad beatam Virginem, per quam totus mundus est redemptus r, et ibi per eam invenies misericordiam». Et vigilavit in capella, ubi eam demon diu et male vexavit. Sed tamen de ea exivit, et ipsa os aperuit valle et turpiter, et ipsa clamavit aliter quam homo vel mulier soleat clamare. Anno ab incarnatione .M CC XXX III..

[1233], 25 juin.
Crastina beati s Iohannis Bautiste venit quidam t qui captus tenebatur et per ausilium beate Marie liberatus fuit.

[1233, 26 juin.]
Et die sequenti duo qui capti tenebantur in turre de Ternie.

[1233], 29 juin.
Quedam mulier fuerat muta per .XV. dies u, que in festo apostolorum Petri et Pauli signum fecit capellano reliquiarum quod cuppam in qua erant reliquie poneret super caput eius, quod et capellanus fecit, et ipsa statim loquelam recepit.

[1233], 11 octobre.
In festo sancti Germani venit quidam de Usies, Iohannes nomine, quem dominus Ugo de Usies fecerat suspendi iniuste, ut iste dicebat. Sed ipse semper orabat beatam Virginem ne ipsum permiteret mori tali morte et semper, quamdiu v suspensus fuit, tam diu scilicet quod aliquis potuisset equitasse tantum per quantum vie vox hominis potest audiri, dicebat salutationem beate Marie. Venit quidam domicellus et abscedit restem quo ille suspensus fuerat, et ille cecidit et fuit quasi mortuus, et positus fuit ei ignis in palma nec ipse se movit. Tandem dictus dominus Ugo fecit ei pedem abscidi, tamen sanguis inde /647/ non exivit usque ad noctem. Tunc locutus fuit et venit gracias reddere beate Marie w.
Eadem die venerat quidam qui attulerat grossos compedes cum quibus saltaverat de altissima turre de castro de Bar, in quo captus se reddiderat x beate Marie.

[1233, 12 octobre.]
Die sequenti venit quidam qui infirmitate magna detinebatur et apportavit beate Marie quandam tualliam. Quando tualliam super se habebat, sanus erat ; quando tualliam de super se auferebat, infirmitate sua detinebatur et turpiter concuciebatur.

[1234 (n. st.)], 23 janvier.
Feria .II. y ante conversionem sancti Pauli venit quidam de ultra Nantuais, qui captus tenebatur in quodam castro quod dicitur Rubeus Mons, qui se reddidit beate Marie Lausannensi, et ipsa pie liberavit eum.

[1234], 23 avril au 26 mai.
Circa Pasca venerunt z ibi tres captivi quos beata Virgo liberaverat, et crastina beati Urbani duo, et eadem die accidit ibi aliud miraculum.

[1234], 2 août.
In festo beati Stephani pape venit quidam a' apud Lausannam quem beata Maria liberaverat ultra Iurim.


Miracula. [f. 118 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.


[1234], 23 septembre.
Sabato ante festum sancti Michaelis venit apud Lausannam quidam de Siwrie qui captus detentus fuerat in Alemannia per .XV. dies, ubi se vovit beate Marie per .IIII. denarios annuatim ei reddendos, et ipsa eum liberavit.

[1234], 27 décembre.
In festo beati b' Iohannis Evuangeliste venit quidam de Bovenens qui captus tenebatur apud Salinum a quibusdam latronibus, et reddidit c' se beate Marie Lausannensi, et ipsa eum liberavit, et ipse attulit secum compedes quibus vinctus tenebatur. /648/

[1234, 30 décembre.]
Sabato sequenti d' attulit quidam a Novo Castro e' compedes in quibus captus tenebatur, a quibus eum liberaverat beata Virgo.

[1235], 22 juillet.
In vesperis beate Marie Magdalene venit quidam qui captus erat in valle de Mieges, et com eum malefactores ligare vellent, ipse reddidit se beate f' Marie Lausannensi, et ipsa liberavit eum.

[1235, 23 au 29 juillet.]
Eadem septimana venerat in capella beate Marie quidam qui amiserat visum, et beata Virgo eum rediderat ei.

[1235], 3 août.
Quidam de Bolonia captus erat in Alemannia et tenebatur in compedibus ferreis com duobus aliis captivis, et reclamavit beatam Virginem Mariam com lacrimis, et statim compedes fracti fuerunt et de quadam alta turre saltavit per quoddam parvum foramen, et venit apud Lausannam gracias reddere beate Marie, in inventione beati Stephani g'.

[1235, 4 août.]
Sabato sequenti venit apud Lausannam quidam homo beate Marie de Villari Comitis, quod est prope Curtiliam, quem Vuigo de Montanie ceperat propter episcopum et eum posuerat in compedibus. Sed ille com lacrimis exoravit beatam Virginem, et ipsa liberavit eum, qui venit apud Lausannam afferens compedes, et gracias reddidit beate Marie in capella.

a scilicet sabato ante Ramos Palmarum adj. interl. b d adj. interl. c redididit corr. en redidit. d Le ms. porte laquelam. e Après sancto, adduxit exp. f Après sua, et effacé. g sina corr. en sine. h Le ms. porte riberavit. i Après potuerunt, une lettre biffée. j + Miracula. S'il est vray ; peut bien estre adj. mod. en tête. k Le ms. porte Baria. l L'usure du parchemin rend peu sûre la lecture de la fin du mot. m l adj. interl. n et pulsaverunt diucius et melius solito adj. interl. o Le ms. porte Virgine. p Le ms. porte le sigle quoddam. q l adj. interl. r Le ms. porte remdeptus. s Le ms. porte beat. t quidam répété et biffé. u Sur d, tilde effacé. v quam adj. interl. w + Miracula gloriose Virginis adj. mod. en tête du paragraphe. x de adj. interl. y Après .II., post effacé. z Après venerunt, une rature. a' quidam adj. interl. b' Après beati, une rature. c' id adj. interl. d' Le ms. porte sequent. e' Castro adj. interl. f' Le ms. porte beat. g' + Miracula adj. mod. en tête du paragraphe. /649/

805.   1235, 18 août. — Lausanne,.

Incendie de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

La date donnée par Cono d'Estavayer, quinto decimo kalendas augusti, est inexacte. Il faut lire quinto decimo kalendas septembris, date qui correspond à celle donnée par le n° 866 infra : crastina octave beati Laurencii.

Ed. : Martignier, p. 573 ; Chronica, p. 66 ; Waitz, p. 786. — Reg. : Forel, n° 1152 (daté : 1235, 18 juillet, date qui correspond à la date erronée du ms.).

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., quinto decimo kalendas augusti, peccatis tam cleri quam populi exigentibus, ignis accensus est Lausanne, in Palude, in domo Iohannis de Albona, de nocte, et dum tam clerici quam laici currerent a ad diruendas domos ante ignem, ne ignis ascenderet ad Civitatem et monasterium, quidam, P. nomine, de Masieres, senex et pauper et debilis et parum videns, qui diu vigilaverat et custodierat in capella contra voluntatem quorumdam canonicorum et suspectus habebatur de furto, accensa candela quam acceperat in capella, dom vellet pannulos suos colligere et deportare propter ignem, cecidit ei candela in stramine, et accensus fuit ignis in domo sua, que erat contigua domui sacriste Giroldi et sub domo C. prepositi et Io. cantoris, et ita tota Civitas et monasterium et tectum plumbeum et vitree fenestre et pallia et multa alia ornamenta et omnes ecclesie et tota villa et extra muros etiam hospitale et etiam extra portam de Condemina plures domus et etiam ultra Mornai quoddam torcular, omnia fuerunt combusta, et etiam circa .L XXX. homines et maior pars subterraneorum b fuerunt diruta et igne cremata et muri plures corruerunt ex tunc c.

a Le ms. porte curreraent. b Le ms. porte subterraneorunt suivi d'une lettre effacée. c + Nota in hac pagina de igne. Lausanna fuit combusta adj. mod. en note au bas du folio.

806.   [1235], 7 septembre, à [1236], 1er juillet. — Lausanne.

Suite des miracles opérés par Notre-Dame à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Cf. supra, no 804, le début des miracles opérés par Notre-Dame à Lausanne. /650/

Ed. : Martignier, p. 574 ; Waitz, p. 786.

[1235]. 7 septembre.
In vigilia nativitatis beate Marie a venit quidam in vesperis qui captus fuerat ultra Iurim, et com teneretur in vinculis b exoravit beatam Virginem Mariam ut eum liberaret, et ipsa misericorditer eum liberavit, et ipse venit ei gracias reddere in capella sua.

[1236 (n. st.)], 2 février.
In purificationis die c venit quidam de Sancto Paulo qui ex maiori parte amiserat visum, et exoravit beatam Mariam ut ei visum redderet, et promisit quod ipse eam requireret in monasterio suo Lausanne, et statim visum recuperavit. Apud Lausannam vinit postea pro mercato, sed non pro voto, et quando domi venit d, amisit visum. Postea plorans, penitens et compunctus peciit misericordiam et exoravit beatam Virginem, promittens ei quod eam requireret Lausanne, et statim visum recuperavit, et venit gratias reddere Lausanne, in die purificationis.

[1236], 13 avril.
Prima dominica post octabas Pasce venit quedam mulier de Taurino, dicens quod quidam filius suus parvulus mortuus fuit, et ipsa eum redidit beate Marie Lausannensi, et statim puer revixit. Mater vero attulit Lausannam camisiolam pueri, reddens gracias beate Marie Lausannensi.

[1236], 1er juillet.
Quidam raptores de Geneveis ceperunt homines beate Marie Lausannensis in nemore de Jorat, scilicet filios villici de Espaningio, quorum .I. erat septennis, et filium Alberti Canis de Charlie, qui erat mancus, et duxerunt eos in terra Haimonis de


.C XVIIII. Miracula.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer. + .C XIX. adj. mod. au haut du folio; la foliotation originale se trouve dans la marge de droite.

Sabaudia, iusta Novam Villam. Ibi tenebant eos in quodam cippo, et ligatos funibus, et quamvis eos cepissent iniuste et canonici eos sepius quesivissent, noluerunt reddere, nec Haimo /651/ liberare. Exierunt de domo qui eos ceperant, et mancus vidit quandam securim e et acepit eam et fregit cippum et exivit de domo, et reddidit f se ipse et socii sui beate Marie, cuius homines erant, et mancus venit Lausannam, kalendis iulii, redere gracias beate Marie, et illi duo de Espanigio fugerunt apud Villam Novam.

a beate Marie adj. interl. b Le ms. porte vingulis. c die adj. interl. d venit adj. interl. e Après securim, une rature. f redidit corr. en reddidit.

807.   [Après 1235, 18 août, et 1236.] — Lausanne et lieux divers.

Miracles opérés au passage des reliques de Notre-Dame de Lausanne, confiées par le chapitre aux quêteurs envoyés après l'incendie de Lausanne pour réunir les fonds nécessaires à la reconstruction de l'église Notre-Dame.

Main de Cono d'Estavayer.

Un seul miracle, le premier, est daté, du 21 juin [1236]. Les autres sont postérieurs à l'incendie de Lausanne du 18 août 1235 ; cf. supra, no 805.

Ed. : Martignier, p. 575 ; Waitz, p. 787. — Reg. : Forel, no 1152 (daté : 1235, 18 juillet. Sur cette date, cf. supra, no 805).

Anno quo monasterium beate Marie Lausannensis combustum fuit com ecclesiis tocius ville preter ecclesiam beati Laurencii et com domo episcopi et claustro et domibus canonicorum et tota Civitate et villa, capitulum misit predicare pro monasterio reparando. Com autem predicatores capituli venissent in episcopatu Gebennensi apud Satinnie, venit quidam senex paraliticus, qui manum habuerat contractam per annos a .XII., et petita misericordia com lacrimis a beata Maria, recepit sanitatem b manus sue, et venit gracias reddere in capella beate Marie Lausanne, .XI. kalendas iulii.
Apud Cracie sanavit quemdam contractum.
Apud Gaaiz inluminavit quemdam cecum.
Apud Saissie invente fuerunt lampades c accense in adventu d reliquiarum beate Marie Lausannensis.
Apud Pollie quinque e mulieres, que com populo f tocius terre venerant vigilare ante reliquias beate Marie g quamvis predicatores proibuissent ne quis pollueret vigilias beate Marie h per /652/ incontinentiam, quia non continuerunt i ceciderunt morbo quasi caduco quando intraverunt ridendo in ecclesiam, et ita in terra iacuerunt due usque ad mediam noctem et .III. usque mane, et coram omnibus confesse fuerunt. Voverunt j quod de cetero non peccarent carnaliter in vigiliis beate Marie et in diebus sabatis.
De k Laia quidam Giroldus captus detinebatur in turre de Chastellun en Michalli in compedibus, et plorando exoravit diucius beatam Mariam et odormivit et vidit quandam pucerrimam dominam que dixit ei quod recederet, et ascendit turrim com compedibus et dimisit se cadere in terram, et postea in meridie ascendit murum altum et dimisit se cadere et ascendit super portam et dimisit se cadere, et ivit in domum l domini sui, qui compedes voluit retinere, sed tamen eas m misit beate Marie Lausanne.
Apud Chasnai quedam mulier per .XII. annos iacuerat in lecto, quam beata Maria sanavit.
Apud Sanctum Martinum prope Saisirie adduxerunt mulieres quandam contractam ante reliquias beate Marie, et statim dimisit baculum suum cadere et sanata fuit.
Quidam de Rumilli venit apud Altam Villam vigilare ante reliquias beate Marie, et visum recuperavit.
Apud Alai vulneratus in bracio sanatus fuit ante reliquias quidam clericus n, et dum ibi cantaretur : «Te Deum laudamus», quidam parvus contractus ibi fuit sanatus.
Apud Anassie quidam parvus contractus sanatus fuit.
Supra Choumunt socii Rodolfi de Nangie tenebant quemdam puerum literatum captum in nemore et in cippo, et viderunt transire reliquias beate Marie et cucurrerunt ad reliquias et captus remansit solus et plorans exoravit beatam Mariam, timens o ne lupi eum comederent, et vidit cippum p laxari, et com quodam parvo baculo tetigit cavillam cippi, et ita fuit liberatus.
Apud Cluses fuit sanata quedam contracta q.
Ibidem fuerunt extincti cerei coram populo et statim, sine adiutario hominis, fuerunt reaccensi, et portaverunt eos accensos usque ad Maglent per auram, et unus fuit extinctus, et /653/


Miracula. [f. 119 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

quando portitor eum voluit reaccendere invenit eum accensum.
Inter Maglent et Pontem Sancti Martini fuit allatus ante reliquias in via quedam contracta, et feria .II. sequenti venit apud Maglent ante reliquias reddere gratias sanata.
Apud Buons r fuit quedam contracta sanata.
Apud Doveno fuit quedam mulier contracta sanata.

a annos adj. marg. b seinitatem corr. en sanitatem. c Après lampades, il exp. d u adj. interl. e quique corr. en quinque. f plo corr. en pplo. g Le ms. porte Merie. h Maree corr. en Marie. i Après continuerunt, de effacé. j Voverunt adj. marg. k Après De, pre exp. l ir corr. en o ; après domum, dum exp. m eum corr. en eas. n quidam clericus adj. interl. o Le ms. porte tinens. p cipum corr. en cippum. q contrata corr. en contracta. r u adj. interl.

808.   [1236.] — Wimmis.

Miracle opéré à Wimmis au passage des reliques de Notre-Dame de Lausanne, confiées par le chapitre à d'autres quêteurs que ceux dont il est question ci-dessus (no 807).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 577 ; Waitz, p. 787. — Reg. : Forel, no 1152 (daté : 1235, 18 juillet. Sur cette date, cf. supra, no 805).

Eodem anno misit capitulum alios predicatores per episcopatum Lausannensem qui, com redissent, retulerunt quod apud Vuindemis quendam puerum beata Maria revixisset.

809.   [1237 (n. st.)], 20 mars, à [1238 (n. st.), 28 février.] — Lausanne.

Suite des miracles opérés par Notre-Dame à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Cf. supra, nos 804 et 806, le début des miracles opérés par Notre-Dame à Lausanne.

Ed. : Martignier, p. 578 ; Waitz, p. 787.

[1237 (n. st.)], 20 mars.
In vigilia a sancti Benedicti venit quedam mulier de Orseres apud Lausannam, que per .VI. annos fuerat ceca. Que com /654/ interesset b maioris misse sollemniis, quando corpus Christi elevabatur, et exoraret beatam Virginem, statim visum recepit.

[1237 (n. st), 24 mars.]
Feria .III. sequenti venit quidam de Monte super Lausannam dicens quod captus tenebatur apud les Claies in quodam granario, et habebat compedes in cruribus mirabiles, habentes quandam lingulam ferream qua firmabantur et quandam catenam que firmabatur in quodam trunco, et ligabantur ei qualibet nocte brachia valde stricte, et quando custodes recedebant, firmabant hostium a foris. Captivus vero reclamabat beatam Virginem, et statim vincula manuum solvebantur, sed granarium ita erat plenum buffonibus et serpentibus et muribus quod nec audebat nec poterat c dormire. Quadam nocte, dum plorando exoraret beatam Mariam, soluta sunt ei vincula manuum et compedes ceciderunt de pedibus suis et sera hostii soluta est, et ipse exivit granarium, et fuit in medio castro, et vigiles erant super muros et in medio castro, et luna lucebat clare, et d ipse accepit e riortes quibus plures fasciculi feni ligati erant et ligavit unam ad aliam, et invenit quoddam lignum apodiatum ad murum, per quod ascendit murum et ligavit funem suam ad unum merlo muri et permisit se colare, et ita evasit et venit in capella beate Marie redere gracias Deo et beate Marie.

[1237], septembre.
Mense septembri venit quidam dicens quod beata Maria ipsum liberaverat, sed nescio quis ipse fuerit vel unde.

[1238 (n. st.)], 24 février.
In festo sancti Mathei apostoli f venit quidam de Chavanes quem P. de Pellonai captum tenebat in domo Luiset, filii domni Dalmacii, in quodam cippo. Qui invocavit ausilium beate Marie, et ipsa liberavit eum et eduxit de domo. Ipse vero portavit cippum in capellam.

[1238 (n.st), 28 fevrier.]
Dominica sequenti venit quidam qui detentus fuerat captus prope castrum quod dicitur Monteuz in compedibus et g fune ligatus et appensus capite deorsum et tandem ductus in castrum. Et reddidit se beate Marie, et com compedibus venit ad portam /655/ et com quodam valde parvo baculo grossum vectem ferreum reseravit, et venit Lausannam reddere gracias beate Marie. Quidam Teutonicus tentus fuit captus in vinculis ferreis apud Hagenoua per .XXX VI. septimanas, et exoravit beatam Mariam, et ipsa liberavit eum, et ipse venit ei gracias reddere Lausanne, in capella sua h.

a Le ms. porte vigia. b Après interesset, miss biffé. c Après poterat, do biffé. d Après et, in effacé. e Après accepit, fi exp. f Après p, une lettre biffée. g Après et, c exp. h + Mensonge adj. mod. au bas du folio.


.C XX. Miracula.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

810.   [1238], 3 juin, à [1239 (n. st.)], 3 janvier. — Lausanne.

Suite des miracles opérés par Notre-Dame à Lausanne.

Main L.

Cf. supra, nos 804, 806 et 809, le début des miracles opérés par Notre-Dame à Lausanne.

Ed. : Martignier, p. 579 ; Waitz, p. 788.

[1238], 3 juin.
Feria .V. post octabam Pentecostes venit quidam Teotonicus qui vinculatus fuit et tenptus in castro de Cerlie per tres septimanas in una compede et in uno cippo, et exoravit beatam Mariam, et ipsa eum liberavit, et venit gratias reddere beate Marie Lausanne.

[1238, 4 juin au 2 août.]
Postea venit quidam alius qui captus fuerat in Lonbardia et catenatus in magnicis catenis, quem liberaverat beata Maria.

[1238], 3 août.
Non multo post, in inventione beati Stephani prothomartiris, duo homines sancti Petri Gibennensis qui capti tenebantur a in castro des Clees exoraverunt beatam Mariam ut eos liberaret. Beata vero virgo Maria exaudivit eorum orationem et liberavit eos, et venerunt illi homines beate Marie gratias reddere, ipsam collaudantes.

[1238], 27 octobre.
Feria .IIII. ante festum Symonis et Iude tres homines qui erant /656/ de Baoes capti tenebantur apud Niuns, et exoraverunt beatam Mariam ut eos liberaret. Beata virgo Maria exaudivit eos et liberavit eos, et venerunt beate Marie gratias reddere.

[1238, 28 octobre, à 1239 (n. st), 2 janvier.]
Non multo post quidam homo qui captus tenebatur in castro de Vuillaufens et catenis mancipatus exoravit beatam Mariam ut eum liberaret. Beata virgo Maria exaudivit eum et liberavit eum, et venit apud Lausannam et attulit catenas b et reddidit Deo et beate Marie gratias.

[1239 (n. st.)], 3 janvier.
Feria .II. post Circumcisionem Domini c quidam homo qui erat de Gravaz, quem Petrus de Gruiria ceperat et captum tenebat apud Cossonay et catenatum duabus compedibus, exoravit beatam Mariam ut eum liberaret, et exaudivit eum, et saltavit dictus homo per quamdam fenestram cum compedibus d, que compedes fracte fuerunt continuo, et venit apud Lausannam reddere Deo et beate Marie gratias, secum ferens compedes fractas.

a te adj. interl. b s interl. c Après Domini, venit effacé. d compede corr. en compedibus.

811.   1242, 27 avril, à [1242, 5 mai], — Lausanne.

Fin des miracles opérés par Notre-Dame à Lausanne.

Main L.

Cf. supra, nos 804, 806, 809 et 810, le début des miracles opérés par Notre-Dame à Lausanne.

Ed. : Martignier, p. 580 ; Waitz, p. 788.

1242, 27 avril.
Anno ab incarnatione Domini .M CC XL II., venit quedam mulier de Albona, dominica in albis, que muta fuerat a per .IIII. dies, et statim quando fuit ante reliquias beate virginis Marie reddita fuit ei loquela, et sanata fuit.

[1242], 3 mai.
Non multo post, tres homines qui erant de Migdes capti tenebantur apud Espindes vinculati et cathenati, habentes compedes in pedibus, et exoraverunt beatam Mariam ut eos liberaret. Beata virgo Maria exaudivit eos et liberavit eos, et venerunt /657/ apud Lausannam reddere Deo et beate Marie gratias, secum ferentes compedes, in festo inventionis sancte Crucis. Eodem die venit quidam b homo ante reliquias qui habebat manum debilem et clausam, ita quod ungule digitorum firmate erant in palma, et ita fuerat per quinquennium, et clamavit : «O beata Maria, ego ter fui coram te, et modo venio ante te, et si modo me non adiuvas, ego de cetero non veniam», et statim beata Virgo sanavit eum.

[1242, 5 mai.]
Feria .II. post quatuor homines de Berna qui capti tenebantur in turre de Chanvent exoraverunt beatam Mariam ut eos c liberaret, et beata Virgo eos liberavit, et venerunt reddere Deo et beate Marie gratias.

a Sur a, tilde superflu. b Le ms. porte quida. c eo li corr. en eos, suivi de i exp.


[f. 120 v.] Feuillet blanc.
.C XXI. Concessiones.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer. + .C XXI. adj. mod. au haut du folio; la foliotation originale se trouve au bas du folio.

812.   1232, 5 juin. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Otto, prêtre de l'autel de St-Michel, d'une petite pièce de terre sise en Collonges, à Lausanne, pour y planter de la vigne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 581.

Capitulum contulit Ottoni, sacerdoti sancti Michaelis, quamdam pisceolam terre apud Colunges ad plantandam a vineam, in vita sua possidendam, et post eum debet ad capitulum libere redire. Actum in carentena, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., nonis iunii. Testes : C. prepositus, Io. cantor, Vu. prior, U. de Va., G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., Al. de No. Cas., Io. succentor, R. de Ro., R. de Vuul., Ame., U. Da., Umbertus de Al., G. de Bur., Iacobus de Bur..

a Le ms. porte platandam. /658/

813.   [1232, 5 juin. — Lausanne.]

Donation par Nicholaus de Chavornay, chanoine, au chapitre de Lausanne d'Acelinus de Yens et de sa tenure et d'améliorations apportées à l'église de Lonay, pour fonder son anniversaire et pour augmenter celui de Bertoldus, évêque de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 582.

Carta. a
N. de Chavornai, canonicus Lausannensis, decanus de Ultra Venopiam, emit Acelinum de Yens cum tenemento et heredibus suis, et ipsum cum tenemento et heredibus dedit capitulo Lausannensi in elemosinam et statuit quod fructus qui recipientur de tenemento et servicium quod accipietur de eo et heredibus suis distribuatur canonicis qui presentes erunt in anniversario suo 1. Idem N. plantavit b vineas et edificavit et aquisivit in ecclesia de Losnai, quam dominus Bertoldus bone memorie, Lausannensis episcopus, capitulo dederat in elemosinam, et statuit idem N. quod de frutibus dicte ecclesie de Losnai daretur una cuppa vini unicuique canonico qui presens esset in missa beati Blasii 2 pro anima supradicti Bertoldi episcopi. In anniversario vero dicti N. de frutibus dicte ecclesie distribueretur c modius vini presentibus canonicis. Actum ibidem et eadem die et sub testibus suprascriptis.

a En marge. b l adj. interl. c Le ms. porte distibueretur.
1 Le 4 août ; cf. M.D.S.R., t. XVIII, p. 168. 2 Le 3 février.

814.   1232, 6 juin. — [Lausanne.]

Règlement concernant le service du chœur à Notre-Dame de Lausanne lors des fêtes doubles.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 582.

Scandalum sepe oriebatur in choro Lausannensi quia dicebant quidam quod succentor debebat facere teneri chorum in crastina sancti Thome Cantuariensis a 1, si dictum festum in die dominica non eveniret, in b .V. et .VI. feria et sabato septimane pascalis et in .V. et .VI. feria et sabato infra c octabas Pentecostes. Succentor vero dicebat quod ille qui debebat tenere /659/ chorum in dominica ante Natale Domini 2 et in dominica ante Ramos Palmarum et in dominica ante Pentecostes debebat chorum tenere in supradictis diebus sicut, quando duplex festum contingit die dominica, ille qui chorum tenet dominica precedenti debet in septimana sequenti duplex festum chorum tenere. Unde statutum fuit quod ille qui chorum tenet in illa septimana post quam statim die dominica d sequenti contingit festum duplex, ille idem chorum teneat in septimana e sequenti duplex festum, etiam si bis vel pluries eveniret, et sucentor debet facere teneri chorum in supradictis diebus infra octabas Natalis Domini et Pasce et Pentecostes. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., .VIII. ydus iunii. Testes : C. prepositus, Io. cantor, Vu., prior sancti Marii, U. de Va., G. sacrista, N. de Cha., Al. de No. Cas., Io. succentor, Ame., R. de Ro., Ia. de Rurgo celerarius, U. Da., G. de Burgo.

a Canturiensis corr. en Cantuariensis. b in répété, exp. c fra adj. interl. d ca adj. interl. e Le ms. porte septinana.
1 Le 30 décembre. 2 Le 25 décembre.

815.   1232, 28 juin. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Iohannes de Martheray d'un chesal et d'une vigne qui fut à Iordanus de St-Maire et d'une pose de terre donnée au chapitre par Petrus Fata.

Main de Cono d'Estavayer.

Le ms. porte la date .M CC XX II., mais la place de cet acte dans le cartulaire exige une correction en .M CC XXX II..

Ed. : Martignier, p. 583.

.IIII. a
Capitulum dedit Iohanni de Marterai casale et vineam que fuerat Iordani de Sancto Mario pro uno pare menaidarum annuatim reddendo b et unam posam terre quam dedit P. Fata, pro qua debet annuatim redere .XII. denarios, et debet ibi abergare ipse vel unus de fratribus suis super capitulum. Actum ante capitulum, anno ab incarnatione Domini .M CC XX II., .IIII. kalendas iulii. Testes : C. prepositus, G. sacrista, Io. succentor, C. de Fonz, de assensu absencium.

a En marge. b reddendis corr. en reddendo. /660/

816.   1232, septembre. — S. l.

Charte par laquelle Vuulelma de Pully, femme de Iacobus de Renens, chevalier, donne au chapitre de Lausanne un hôpital et une chapelle sis à la Vuachère, avec une vigne, un verger et deux poses de terre, confirmant la donation faite antérieurement par le dit Iacobus au chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 583.

Notum fieri volumus quod Vuulelma de Pullie, uxor Iacobi de Runens militis, fecit iuxta a aquam que dicitur Vuarchiei quoddam hospitale in alodio suo et postea construxit ibi capellam ; quod possedit pacifice plus quam per .XXX. annos, et ibi plantavit virgultum et vineam, que tandem dedit capitulo, et duas posas terrae, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., mense septembri, coram multis. Quod donum tamen Iacobus, maritus suus, similiter fecerat supradicto capitulo diu ante b.

a Le ms. porte iuxa. b + Vuarcheria adj. mod. en tête.

817.   1232, 12 octobre. — Chapelle de la Vuachère.

Confirmation par Iacobus, chevalier, fils de Vuulelma de Pully, de la donation précédente (no 816).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 584.

Qua defunta, com canonici ipsam sepelissent a in eodem loco b, Iacobus, filius suus, miles, supradictum donum recognovit et ipse idem donum capitulo Lausannensi, laudantibus uxore sua et filio suo Conone, fecit c. Actum in capella de Vuarchiei, anno ab incarnatione d Domini .M CC XXX II., quarto ydus octobris. Testes : C. prepositus, G. sacrista, Io. succentor, Ia. de Bur. celerarius, canonici, Albertus de Sancto P., capellanus de Pullie, Clemens matricularius e, Haimo de la Grangi, Iacobus de Porta et reclusus de Vuarchiei, sacerdotes, P. li Mieta, Vuibertus Albus, Iohannes, filius Eliot, clerici, Iordanus Barnoldi, Uldricus Albrici, Costinus Cementarius, Ugonaz, Vu. Rafigoz, Vuido de Pullie et plures alii de Lausanna et de Pullie et mulieres multe. /661/ Hec tunc fuerunt inventa ibi : domus putrida et ruens et una vacca f, .III. lecti, .VI. linzolia, .II. mantilia.

a Le ms. porte sepessent. b Après loco, dictus effacé. c fecit adj. interl. d Le ms. porte incac. e Le ms. porte matricularus. f vaca corr. en vacca.

818.   [1232], 18 octobre. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Albertus, chapelain de St-Pierre, de l'hôpital de la Vuachère.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 584.

Dictum hospitale concessit capitulum Alberto, capellano sancti Petri, in vita sua, et ipse quidquid ibi edificaret vel aquireret vel haberet dedit capitulo. Actum in revestiario, in festo sancti Luce, eodem anno.


Concessiones. [f. 121 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

819.   1232, 14 octobre. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Iohannes Bavosus d'une terre sise à Belmont, pour y planter de la vigne, à la suite d'une enquête faite à Belmont par deux chanoines qui ont examiné aussi une demande analogue de Jorans de Paudex.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 584.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., in festo beati Calisti pape, misit capitulum Iacobum de Burgo celerarium et R. de Roveno in Valle sub Belmunt ut viderent terram quam petebat Iohannes Bavosus sibi dari ad plantandam vineam, et li Jorans de Paudais similiter ad plantandam vineam, Iohanni pro .IIII. sestariis vini in vindemiis annuatim a quatuor annis, et ol Joran pro .II. sestariis vini reddendis in primis vindemiis et annuatim. Et bene placuit a eis, et ita capitulum b supradictam terram concessit Iohanni supra nominato c, eadem die post vesperas, in choro, ante sedem prepositi d.

a Après i, s exp. b Après a, l effacée. c Le ms. porte nominanato. d +Belmont adj. mod. en tête. /662/

820.   [1232], 11 décembre. — [Lausanne.]

Désignation par le chapitre de Lausanne de Iohannes, clerc, fils de U., chevalier, comme chapelain de Chavornay.

Main de Cono d'Estavayer.

La date de cet acte n'est pas certaine. Le ms. porte .M CC XXX III., mais sa place dans le cartulaire, entre les nos 819 et 824, rend probable une correction en .M CC XXX II..

Ed. : Martignier, p. 585.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX III., contulit capitulum capellaniam de Chavornai Iohanni clerico, filio U. militis, talem qualem habuerat a Iohannes capellanus, predecessor eius. Actum in revestiario, in festo Damasi pape.

a Le ms. porte habebuerat, u adj. interl. sur a exp.

821.   [1232, 11 décembre. — Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Andreas de Pollie, clerc, de la moitié du chesal qui fut à Iohannes, marguillier, pour y planter de la vigne.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de cet acte, cf. supra, no 820.

Ed. : Martignier, p. 585.

.III. a
Eadem die contulit capitulum Andree de Pollie clerico dimidium casale quod fuerat Iohannis matricularii, et debet ibi dictus Andreas plantare vineam que post decessum eius debet redire ad capitulum.

a En marge.

822.   [1232, 11 décembre. — Lausanne.]

Reconnaissance par Iacetta, femme de Rodolfus de St-Germain, au chapitre de Lausanne de l'hommage et des services qu'elle doit pour son fief, que Thomas, son père, avait tenu du chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de cet acte, cf. supra, no 820.

Ed. : Martignier, p. 585.

.XXX. a
Eadem die affidavit uxor Rodolfi de Sancto Germano, Iacetta b, placitum feodi quod tenuerat Thomas, pater eius, a capitulo, /663/ et recognovit quod feodum debebat livietatem et promisit facere servicium feodi et recognovit de placito .XL. solidos ; et capitulum dixit quod debebat .LX. solidos, et capitulum expectavit filium de livietate facienda per triennium.

a En marge. b Iacetta adj. interl.

823.   [1232, 11 décembre. — Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Bovet, clerc, d'un champ de deux poses sis en Collonges, à Lausanne, pour y planter de la vigne.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de cet acte, cf. supra, no 820.

Ed. : Martignier, p. 585.

.III. a
Eadem die dedit capitulum Bovet clerico quemdam campum duarum posarum apud Colunges, in vita sua, et debet ibi plantare vineam que post eum debet redire ad capitulum.

a A la suite du texte, par suite de l'étroitesse de la marge.

824.   1232, 17 décembre. — [Lausanne.]

Accord entre Duret et P. de Bassenges de la Fontana mettant fin à leur différend au sujet de leur héritage maternel.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 586.

.III. a
Cum discordia verteretur inter Duret et P. de Bassenges de la Fontana, filios duarum sororum, super hereditate materna, talis inter eos facta fuit concordia quod ereditas, de qua dicebantur esse .XX V. pose, inter eos per medium divideretur, et Duret .V. posas quas dederat sorori sue in mariagium homini de alterius dominio recuperaret infra Pasca 1, et P. vel unus de fratribus suis aberiaret in dicta terra, vel soror ibi eodem consilio capituli maritaretur. Aliter nichil haberent in dicta terra. Actum in claustro, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., .XVI. kalendas ianuarii b.

a En marge. b + Bassenges adj. mod. en tête.
1 Le 3 avril 1233. /664/

825.   [1233 (n. st.)], 2 janvier. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Vuillermus de St-Etienne, clerc, des biens qu'Uldricus du Vanel, chanoine, tenait du chapitre à Belmont, à charge d'y construire un moulin et une grange, d'y cultiver la terre et d'y élever du bétail.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 586.

.V. a
Eodem anno contulit capitulum Vu. de Sancto Stephano clerico id quod U. de Vanello, canonicus Lausannensis, habebat apud Belmun a capitulo Lausannensi, tali pacto quod ipse inde reddat post decessum U. de Vanello .XX. solidos annuatim et .I. modium frumenti et .VII. sextaria vini in anniversario domini P. de Eschannens 1, et dictus Vu. debet ibi facere molendinum et facere grangiam et colere terram et nutrire animalia. Et si dictus Vu. decedit antequam supradictus U. de Vanel, medietas mobilium que ibi habebit et agriculture et eorum que ibi aquisierit erunt capituli et medietas supradicti U. de Vanello. Si autem decesserit supradictus U. de Vanel antequam dictus Vu., totum quod supradictum est remanebit capitulo. Testes : C. prepositus, U. de Vanello, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., Io., Ame., R. de Ro., R. de Vuul., U. Da., G. de Bur., Ia. de Bur. et Io. cantor, crastina Circumcisionis.

a En marge.
1 Le 26 octobre ; cf. infra, no 905 k, et M.D.S.R., t. XVIII, p. 201, où cet anniversaire est inscrit à la date du 25 octobre.

826.   1233 (n. st.), 4 février. — [Lausanne.]

Echange consenti par le chapitre de Lausanne à Cono, prévôt, de sa vigne sise en Paleyres contre une vigne sise en Etraz, à Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 587.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., feria .VI. post a Purificationem, cambiavit capitulum vineam de Palaieres preposito pro vinea de Strata. Actum in carentena.

a Après post, p effacé. /665/

827.   1233 (n. st.), 1er mars. — [Lausanne.]

Désignation par le chapitre de Lausanne de Nantelmus de Ripa, prêtre, comme chapelain de l'autel de Ste-Catherine.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 587.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX II., kalendas marcii, contulit capitulum Nantelmo de Ripa sacerdoti altare sancte Katerine.

828.   [1233 (n. st.), 1er mars. — Lausanne.]

Désignation par le chapitre de Lausanne de Lambertus, clerc, comme chapelain de Bavois.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 587.

Eadem die contulit capitulum Lamberto clerico capellaniam de Baioes.


.C XX II. Concessiones.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer. + .C XX II. adj. mod. au haut du folio; la foliotation originale se trouve dans l’interligne qui sépare les nos 829 et 830 infra.

829.   [1233 (n. st.), 1er mars. — Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Umbertus Espallart, chanoine de Die, des biens du chapitre sis à Ecublens, à condition que le dit Umbertus serve au chœur et assiste le chapitre dans ses procès.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 587.

Eadem die contulit capitulum Umberto Espallart, canonico Diensi, id quod capitulum habebat apud Escubleins, et ipse debet esse clericus chori et iuvare capitulum in causis suis, et non debet esse contra dominum episcopum in causa preterquam pro capitulo vel pro domino de Fucinie. Testes interfuerunt C. prepositus, G. sacrista, N. de Cha., Ioseph succentor, Amedeus, R. de Ro., R. de Vuul., U. Da., Ia. de Bur., de assensu aliorum. /666/

830.   1233, 13 avril. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Petrus Fortis, clerc, de la gagnerie de deux petites vignes, et abandon par le dit Petrus au chapitre des droits qu'il avait sur une vigne sise en Etraz, à Lausanne, acquise par le chapitre du fils de Bertoldus de Martheray.

Main de Cono. d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 587.

Capitulum concessit P. Forti clerico in vita sua duarum parvarum vinearum wuaneriam, salvo iure alterius, et ipse remisit capitulo calupniam quam ei faciebat de cultura vinee de Strata quam capitulum emerat a filio Bertoldi de Marterai. Actum ante capitulum, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX III. a, ydus aprilis. Testes : C. prepositus, U. de Va. b, G. sacrista, Io. succentor, Ame., R. de Ro., R. de Vuul., U. Da., G. de Burgo, Ia. de Burgo celerarius, Iordanus Barnoldi burgensis.

a XXX adj. interl. b Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., U. de Va. se trouve après R. de Ro..

831.   1233, 16 mai. — [Lausanne.]

Réception par le chapitre de Lausanne de Bonefacius, évêque de Lausanne, en tant que chanoine, et prestation par le dit Bonefacius, à l'occasion de la visite de l'archevêque de Besançon, du serment qu'il avait refusé de prêter pendant deux ans.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 588 ; Chronica, p. 66 ; Waitz, p. 788. — Reg. : Forel, no 1111.

Dominus Gregorius papa dedit ecclesie Lausannensi in episcopum dominum Bonefacium, scolasticum Coloniensem, qui statim quando intravit civitatem Lausannensem ductus fuit in a capitulum, et quia episcopi Lausannenses debent esse canonici, capitulum voluit eum facere canonicum et obtulit ei facere sollepnitates que fiunt canonicis, petentes quod ipse iuraret b fidelitatem c ecclesie, sicut canonici facere consueverunt, quod ipse sepius monitus nullo modo facere voluit, sed tamen fructus prebende semper habere voluit et interesse electionibus et d donationibus capituli. Quidam tamen canonici /667/ dicebant quod istut esse non debebat. Sic elapso biennio, dominus archiepiscopus Bisuntinus visitavit ecclesiam Lausannensem et intravit capitulum, et dominus episcopus cum eo, et dominus episcopus coram domino archiepiscopo e factus fuit canonicus et facte fuerunt ei sollepnitates, et ipse iuravit f fidelitatem g ecclesie super regulam, sicut canonicus. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX III., .XVII. kalendas iunii. Testes : dominus N., archiepiscopus Bisuntinus, Stephanus h, cantor sancti Stephani, et magister Tierricus, canonicus Bisuntinus, et Milo capellanus, socii domini archiepiscopi, et C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, U. de Va., G. sacrista, N. de Cha. i, Io. succentor, Al. de No. Cas., Ame., R. de Vuul., Ia. de Bur., Henricus de Fruencia, canonici Lausannenses j.

a Après in, f exp. b Après iuraret, une lettre biffée. c Le ms. porte fidefitatem. d Avant donationibus, une lettre biffée. e archi adj. interl. f Le ms. porte iuraravit. g Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., fidelitatem se trouve après sicut canonicus. h h adj. interl. i Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., N. de Cha. se trouve après R. de Vuul.. j + Nota contra dominum episcopum adj. marg. mod. en marge des nos 831 et 832.

832.   [1233, 16 mai. — Lausanne.]

Promesse faite par Bonefacius, évêque de Lausanne, au chapitre, en présence de Nicolaus, archevêque de Besançon, d'offrir aux chanoines de Notre-Dame, à leurs officiaux, aux prêtres et aux clercs du chœur le repas qu'il leur doit le lundi de Pâques, même s'il est absent de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 588 ; Waitz, p. 789.

Eadem die peciit capitulum ab eodem domino B. episcopo refectionem quam episcopus debebat a canonicis et eorum officialibus et sacerdotibus et clericis frequentantibus chorum, feria seconda pascali. Episcopus vero respondit quod non debebat eam quando ipse non erat in Pasca Lausanne. Capitulum respondit quod b predecessor suus, dominus R. episcopus, eam reddiderat, nec tamen presens Lausanne fuerat in Pasca, et quod capitulum eum non recepit in choro nec in capitulo /668/ donec ipse eam reddidit, et istut iuravit C. prepositus coram domino N., archiepiscopo Bisuntino, et sociis suis supradictis 1. Iuraverant etiam com preposito Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, U. de Vanel, Ia. de Bur., canonici Lausannenses, et Albertus, capellanus sancti Petri. Et ita episcopus promisit coram domino archiepiscopo quod de cetero redderet eam.

a debebat adj. interl. b quod adj. interl.
1 Cf. supra, no 831.

833.   1233, 24 juin. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Girardus, gendre de Petrus Pienichat, du fief que le dit Petrus tenait du chapitre de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 589.

.III. Feodum a.
Girardus, maritus filie P., cognomine Pienichat, recepit a C., preposito Lausannensi, feodum quod tenuerat dictus P. Pienicat et fecit ei hominium ligium ad opus capituli et afidavit placitum per Girardum de Burgo. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX III., in nativitate sancti Iohannis Bautiste. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, N. de Cha., Ia. de Gra., Io. succentor, R. de Ro., Vu., prior sancti Marii, R. de Vuul., U. Da., Ia. de Burgo celerarius, canonici, P. Girardi, Girardus Mastins. Et promisit dictus Girardus quod ipse se traeret super capitulum.

a En marge.

834.   1233, 1er août. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Renaldus, fils de Vullermus de Ripa, de son fief, et reconnaissance par Renaldus du dit fief.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 589.

Feodum. .IIII. .III. Feodum a.
Renaldus, filius Vullermi de Ripa, recepit feodum b suum a /669/ C. preposito et fecit ei hominium ligium ad opus sui et capituli, et fuit ibi recognitum quod feodum debebat c .XXX. solidos de placito, et fuit recognitum quod de feodo d erat libertas quam officiales capituli habent et casale quod fuit Ewrardi de Ripa iuxta domum Evuardi de Berchie. Casale tamen Ewrardi de Berchie spectat ad preposituram et id quod prepositus habet in furno. Erat etiam de feodo e decima quam Ewrardus de Ripa habebat Escublens et decima pise et fabe et canabis apud Essertines, pro qua debet singulis bienniis honorificum mantile ad mensam refectorii, et quando canonici comedunt in quadragesima f in refectorio debet pisa sicut quedam alia feoda. Actum in revestiario, anno ab incarnacione Domini .M CC XXX III. g, kalendis augusti. Testes h : C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, C. de Fonz et N. de Cha., Io. succentor, R. de Ro., P. de Vi., Ame., R. de Vul., U. Da., G. de Burgo, Ia. de Burgo celerarius, canonici, Emericus de Sancto Laurencio, Naltelmus de Ripa, sacerdotes i.

a En marge. b feodus corr. en feodum. c debebat adj. interl. d quod de feodo adj. interl. e o finale interl. f Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., in quadragesima se trouve après pisa. g CCC corr. en CC. h s finale interl. i + Nota infra adj. mod. en tête ; renvoie à un passage souligné du texte, de Escublens et decima pise à ad mensam refectorii.


Divisiones [prebendarum]. [f. 122 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer. prebendarum se trouve au haut du f. 123 r.

835.   1233, 4 août. — [Lausanne.]

Division des prébendes par le chapitre de Lausanne pour une période de soixante ans.

Main J.

Ed. : Martignier, p. 590 ; Waitz, p. 789 (jusqu'à per sexaginta annos duratura). — Reg. : Forel, no 1118 ; Diesbach, p. 59.

Anno ab incarnacione Domini .M CC XXX III., pridie nonas augusti, facta est divisio a prebendarum per sexaginta annos duratura.

a Le ms. porte divsio. /670/

835 a.

Portion de Crans, attribuée à Raymundus de Roveno et Petrus de Font.

Crans habent R. de Roveno et Petrus de Fonz a.
Ad porcionem de Crans pertinet :
Crans : quicquid habebamus ibi, excepto clauso et exceptis .X. solidis Boni Montis. Decima frumenti et advene de sancto Laurencio. Quicquid habemus apud Viveis, excepta ecclesia cum omnibus appendiciis et excepto toto vino et excepto b molendino inferiori. Terram Bonori, que est ultra les Crosetes, et una posa terrae que super salices de Vallibus et terra arabilis que fuit Ioculatorum. Corsales super Sanctum Sinforianum et Tartro et Escotaus. Vinum de Crans, excepto clauso. Decima sancti Laurencii que est ab hospitali inter Flumen et Espesses. Census vinee Petri de Mayserie. Census vinee es Valiers, exceptis denariis. Excipitur decima de clauso sancti Laurencii et de vinea Umberti Roma et de vinea Paris et de vinea Iohannis de Clauso. Vinea de Choderon quam plantavit Nico. de Vullerens sit de Crans c.

a Crans habent R. de Roveno et Petrus de Fonz se trouve au haut du folio. b to interl. c l corr. en r ; après Crans, Vinum de Sancto Prothasio et de Estue. Vinum de clauso sancti Laurencii cum decima effacé.

835 b.

Portion de St-Prex, attribuée à Bonefacius, évêque de Lausanne, et Giroldus, sacristain.

Sanctum Prothasium : B. a episcopus et G. sacrista.
Sanctus Prothasius : quicquid habemus ibi, excepta grangia operis et quicquid b ipsa tenet, et decima est de porcione gagerie de Estue, excepto .I. modio frumenti et uno advene, qui sint operis, et excepto eo quod tenet Iohannes de Sancto Prothasio et exceptis .X. solidis de Estue, qui sint Ro. de Vulflens in vita sua. Si gageria redimitur, denarii erunt in manu capituli, et ponet eos in terra ad opus portionis, et sic de singulis gageriis que erint in porcionibus. Tenementum quod fuit de helemosina Aymonis de Albona apud Preverenges habeat, et non aliud. Quindecim solidos de ecclesia habeat. .XII. denarios quos debet Amedeus, canonicus de Hiens c, habeat. Item Sanctus Prothasius /671/ habeat .XXX IIII. solidos quos debent ecclesie de Baulmes, de Binvilar d et de Orba, donec habeat ecclesiam e de Sancto Prothasio et corvatas libere. Vinum de Sancto Prothasio et de Estue. Vinum de clauso sancti Laurencii cum decima.

a B. adj. interl. b Le ms. porte quicqd. c H paraît être effacée. d Après Binvilar, a effacée. e habeat ecclesiam répété, non exp.

835 c.

Portion de Joulens, attribuée à Iohannes, chantre, et Amedeus de Genevois.

Jolens : Iohannes cantor et Amedeus, filius comitis Gebennensis a.
Jolens : decima frumenti et advene in tota parrochia de Jolens. Medietas decime de Chignie est de parrochia de Tolochina, sicut consuevit. Omnes denarii de eadem parrochia, exceptis istis anniversariorum Emmonis b de Saysel, Guidonis de Corberes, magistri Henrici c, Thome celerarii, ubicumque sit, Bernardi de Cossonay, fratris Audrici, I., patris Archier. Excipitur de vinea Ioseph et recompensatio d cuiusdam picee de terra Enguice, que est in ea defuncta, si fiat. .XIII. solidi Iohannis Fossam et P. Brachet sint de ista portione, et ecclesiam e de Jolens cum ista porcione habeat cum appendiciis suis. Item Jolens habeat quinque solidos de Mutignie ultra lacum et vineas que sunt sub castro de Monte post decessum Iohannis de Sancto Prothasio. Vinum de Jolens totum quod habemus in eadem villa et de Muna et de Chinie sicut consuevit, salva parte de Tolochina.

a Jolens : Iohannes cantor et Amedeus, filius comitis Gebennensis se trouve dans l'interligne qui sépare l'avant-dernière ligne du no 835 b de la dernière, qui commence par Vinum de Sancto Prothasio. b s interl. c Après Henrici, un mot effacé. d recompensatur corr. en recompensatio. e de corr. en e initiale.

835 d.

Portion de Tolochenaz, attribuée à Petrus, doyen de Lausanne, et Girardus du Bourg.

Tolochina : P., decanus Lausannensis, et G. de Burgo.
Tolochina et quicquid habemus ibi, et .XX. solidi pro ecclesia, et quicquid a tenebat magister Bandinus ultra Venopiam b, et illud de Sancto Sinphoriano preter quandam parvam c decimam que est de decima de Jolens. Emendam de Disi, et .II. /672/ solidos de Disi, et .III. solidos de Cossonay habeant. Vinum de Tolochina habeat, et de Chignie partem quam consuevit d, et totum vinum de Eschichens usque ou rual qui est propinquior ou Tonbei. Excipitur medietas decime de vinea Ioseph. Apud sanctum Laurencium duo sextaria Garneri de Maiserie et duo sextaria in vinea Dapiferi, quatuor sextaria de Vallibus, .III. sextaria pro Giroldo Carbone, sextarium .I. ou Mollar, vineam a l'Escharavais iuxta portam, vinum totum quod accepimus cum sacerdote sancti Stephani in vinea Clavel et in vinea Bovonis Franconis e, qinquaginta solidos qui debentur pro eccllesiis de Chavornay, de Corsales et de Baioes habeat, vel ecclesias. Item, si Tolochina f habeat, ecclesias de Chavornay, de Corsales et de Baoes propter hoc non habeat. Bladum de Chavornay nec de Corsales, sed tantum bladum de Baoes cum dictis ecclesiis habeat.

a Le ms. porte quicqd. b Après i, n exp. c parvam adj. interl. d preter quandam... consuevit remplace deux lignes effacées dont quelques mots restent lisibles : de ... clauso sancti Laurentii... e s interl. f na interl.

835 e.

Portion d'Epalinges, attribuée à Iacobus d'Aubonne, archidiacre de Chartres, et Petrus de Savoie, prévôt d'Aoste.

Espalinjo : Archidiaconus Carnotensis et prepositus Augustensis a.
Sugnens et Pulie totum, excepto tenemento de Rueta cum apendiciis suis, et exceptis terragiis qui sunt de anniversariis Gasconis et Uldrici Matricularii, et excepto molendino quod est de anniversario Nantelmi, Sedunensis episcopi, et quicquid habemus Eschannens habeat. Decem solidos de Tela habeat, et .VII. reddat domui de Tela pro Sugnens et Cors, excepta


. C XX III. [Divisiones] prebendarum.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer. Divisiones se trouve au haut du f. 122 v. + .C XX III. adj.mod.

recepcione sancti Andree et excepta decima quam tenet ibidem Ioseph et exceptis vineolis b que spectant ad anniversarium c Thome celerarii et exceptis ferratis de Veteri Ripa. Quintinie totum d. Vinum apud Pulie : li meneschi es Blanchet et Audri. /673/ Vinea de subtus quam faciebat Rodulfus, Ramatensis e episcopus. Vinea ou Sarmontan. Census et vinee de Furno. Vinee de Flunczel. Vinee de Espinei. Vinee dou Croset. Vinee de la Muneri cum receptionibus et aliis que spectant ad dicta loca. Totum vinum de Quintinie et decima vinee Vullermi Medici, exceptis .V. solidis qui sunt de anniversario Papie. Totum vinum quod habemus Jovego. Decima vinee que est f Abicelli et medietas vini vinee quam colit Petrus, filius dicti Abicelli, et piceola terre quam dedit nobis ibidem Belon Fata.
Item Espalanjo habeat decem et novem solidos super molendino inferiori de Viveis.

a Archidiaconus ... Augustensis de la main de Cono d'Estavayer. b o répétée, exp. c Le ms. porte annivsarium. d Après totum, quelques mots effacés. e tensis interl. f est manque dans le ms.

835 f.

Portion de Chavornay, attribuée à Iacobus du Bourg et Nicholaus de Chavornay.

Magister Iacobus de Burgo et Nicholaus de Chavornay.
Chavornay et Corsales, Maysirie et Joutens, exceptis anniversariis Petri Bovonis et Vuiberti de Chablo. Runens, excepto tenemento de Broeta et excepta helemosina episcopi Vullermi et excepta recepcione in nativitate sancte Marie 1. Biez et Chavanes habeat, ecclesiam de Chavornay et ecclesiam de Corsales et ecclesiam de Baoes habeat, et pro istis tribus ecclesiis reddat capitulo .L. solidos singulis annis, medietatem in Circumcisione Domini 2 et medietatem in octava Pasce.
Vinum de Joutens et de Runens et medium vinum quem debent a Bovo Franconis et Carbonenses et li Markeis de Paterniaco, cum decima istarum vinearum, scilicet de Poisat, vinee que est sub torculari lapideo, vinee es Markeis, vinee dictorum Carbonensium, et vinum de Biez.

a debet corr. en debent.
1 Le 8 septembre. 2 Le 1er janvier.

835 g.

Portion de Crissier, attribuée à Iacobus de Grallie et Rodulfus du Mont. /674/

Iacobus de Grelie et Rodulfus de Monte.
Crissie totum, exceptis quatuor denariis qui sunt de anniversario Thome celerarii. Losnay et Monteiz et quicquid habemus ibi, excepto tenemento Petri Sacez cum medietate decime a quod de anniversario Thome celerarii. Quicquid habemus apud Curtilli b, quicquid habemus apud Vulflens Ia Vila et Maiz habeat Crissie, et totum vinum de parrochia de Losnai, excepta decima tenementi predicti.

a e corr. en c. b ap corr. en C.

835 h.

Portion de Romanel, attribuée à Petrus de Villette et Amedeus.

Petrus de Vileta et Amedeus.
Romanel et quicquid habemus ibi et quicquid habemus apud Penta a. Apud b Essertines accipiat terciam partem tocius bladii, et de bladio de Ursins et de bladio de Essertines, preter bladium oblacionum.
Vinum decime de Lustrie quod fuit de antiqua seschalia et etiam bladii, et viginti c sextarios de Arans, et oleum et sinapium, et vineam de Palaieres quam colebat Aymo, sacerdos de Oschie, et .IIII. sextarios qui debentur pro Vullermo Pullo, et apud Lustrie les menesches Clementis de Campis et Iordanis d Rasoris, et censum de Mutiz et refectionem maioris e, et recuperent decimam de Boschat et de la Chastanerea.

a ap corr. en P. b Acci corr. en Apud. c Après viginti, deux lettres effacées. d nis interl. e et refectionem maioris adj. interl. ; le ms. porte refectoem.

835 i.

Portion d' Essertines, attribuée au prieur de St-Maire et à Henricus de Fruence.

Prior sancti Marii et Henricus de Fruenci.
Essertines a : due partes bladii de Essertines et de Ursins et de ecclesia de Essertines, et tercia pars totius bladii est de porcione de Romanel, preterquam de bladio oblationum. Ecclesiam de Essertines et ecclesiam de Ursins habeat. Excipitur decima pise et canabi b et fabe, que sunt c de feodo familie capituli. Omnes denarios de Essertines habeat, et .V. solidos de Vilar Lucon. Vinum totum quod habemus apud Poudais, unum /675/ sextarium d quem debet Raymundus, capellanus de Lustrie, de vino albo et .IIII. sextarios quos debent li Etoldi de Pulie, .IIII. sextarios pro Amaldrico de Runens, .IIII. sextarios pro Gascone apud Pulie, vinea quam colebat Guido de Motelier, que fuit Nicholay de Vuillens, .IIII. sextarios vini pro Vullermo Gras et .IIII. sextarios quos debet Vullermus Mabili apud Palaieres.

a Le ms. porte Eessertines. b et canabi adj. interl. c est corr. en sunt. d sextarium adj. interl.

835 j.

Portion de Vuarrens, attribuée à Cono, prévôt, et Cono de Font.

C. prepositus et Cono de Fonz.
Vuarens et quicquid habemus ibi, exceptis .XX. solidis qui sunt de anniversario Octonis de Crissie et Giroldi Carbonis et illud de Parlie habeat. Illud de Saullens quod habemus a cum preposito habeat.
Vinum : vinea iuxta clausum sancti Laurentii que fuit Giroldi Carbonis cum decima eiusdem vinee. Vinea Paris cum decima sua. Decem sextaria in vinea Umberti Rome cum decima eiusdem vinee. .IIII. sextaria in vinea Vuichardi. .IIII. sextaria in vinea Fabrorum. Vinum de Monbennon quod habemus cum Girardo Mastin et totam decimam b de Mornay, tam vini quam c bladii.

a Après habemus, Umberti Rome biffé. b decimam adj. interl. de la main de Cono d'Estavayer. c Le ms. porte qua.


[f. 123 v.]

835 k.

Portion de Dommartin, attribuée à Rodulfus de Vufflens et Vuillermus de Goumoëns.

Porcio de Donmartin : R. de Vulflens, Vu. de Gumuens.
Donmartin : quicquid habemus et apud Pollie lo Pitet et Vilar-Tiecilin, castrum et quicquid est intra muros est capituli. Quod habemus apud Fei et Berchie habeat, et illud de Botens et perdices de Pollie habeat. /676/
Vinum : plantate que sunt in plano Eschisie, quas fecit a Petrus de Donmartin cum vinea Arnoldi. Decima de vineis que sunt in plano Eschisie, inter lo rual de Palaieres et viam que vadit versus Vuarchiri. Terciam partem de Pairi habeat.

a t interl.

835 l.

Portion de Daillens, attribuée à Otto, prévôt de Soleure, et maître Lodovicus.

Otto, prepositus Salodorensis, et magister Lodovicus a.
Dallens : totum b, cum ecclesia. Excipitur Betens c. Item Cumuens et Britignie iuxta Gumuens et Morrens et Cuzie et Britignie bun us et decem et octo denarios quos habemus apud Escharlens ultra Telam.
Vinum : li menassi d es Rumillaz, iuxta Vuarchieri. Due cupe in vinea Vullermi Balleis. .IIII. sextaria es Nious. Decima clausi filiorum Dalmacii Bover, ante domum es Nious. Vinea que fuit Raimundi de Fonz. .III. sextaria in vinea Petri Poncie. .IIII. sextaria in vinea Cualet. Les e menesses filiorum Cononis de Eschisie. Vinea que fuit Petri Cheinion. Vinee de Estanboc. Vinea que fuit Uldrici Fabri de la Crosa.

a Otto, prepositus ... Lodovicus de la main de Cono d'Estavayer. b totum répété. c Botens corr. en Betens. d menessi corr. en menassi. e Li corr. en Les.

835 m.

Portion de Gruyère, attribuée à Ioseph, sous-chantre, et Octo.

Ioseph succentor et Octo.
Ogo : totum, exceptis ecclesiis, et .V. solidos de Charmeis et quicquid habemus ibi vel habere debemus. Luxurie et Bitusie, exceptis censibus quos debet Petrus Fortis et exceptis anniversariis G. Dapiferi et Octonis Fata.
Vinum : vinea que fuit prepositi apud Estra et cultura vinee Petri Fortis, excepto dominio. Post obitum dicti Petri, dicta vinea redibit ad capitulum. De ista porcione est vinea que fuit magistri Richardi, que est iuxta vineam que fuit prepositi.

835 n.

Portion de Granges, attribuée à Vuillermus, trésorier, et Albertus, prévôt de Neuchâtel. /677/

Vu. thesaurarius, A., prepositus Novi Castri.
Granges : totum, ecclesia et grangia, exceptis animalibus et agricultura de grangia huius anni. Salsel, excepto eo quod tenet ibi prepositus personaliter et excepto furno de Granges. Omnia appendicia a parrochie habeat, excepta emenda quam fecit capitulo Aymo b, dominus de Montanie. Berlens et Berlay, Auta Fonz, censum de Asneins et Chauchinie et Vullens et censum de Monte Presbiteri, tenementum de Rueta apud Pulie cum appendiciis suis, Eschiens, Belmont, Savinie et Vilar-Sewrior.
Vinum : duo clausi de Pulie et vinea quam colebat Cono, sacerdos de Pulie c, vinea cantoris et eschimelli quos dedit nobis Iohanna de Runes. Omnes menesses que spectant ad tenementum de Rueta cum omnibus debitis et usagiis suis habeat. Excipitur decima annone quam habemus apud Pulie d, que est de porcione de Espalinio, et excipiuntur terragia que sunt de anniversario Vullermi de Orsenens. Vinum decime quam tenebat Giroldus Carbo ultra Vuarcheriam est de ista porcione.

a Le ms. porte appedicia. b Le ms. porte Ayno. c Après Pulie, trois lettres effacées, peut-être scilicet de. d Le ms. semble porter Pulle corr. en Pulie.

835 o.

Portion d'Yvonand, attribuée à Uldricus Dapifer et Umbertus d'Aubonne.

Uldricus Dapifer, Umbertus de Albona.
Evonannt cum ecclesia et Chieres a et Betens et Charlie, exceptis anniversariis Dalmacii Dapiferi et Heliete, uxoris eius, decimam b de Planhant et decimam de Roverea, Chamblandes, Eschisie preter vinum, Oschie.
Vinum de Charlie, vinum de Chanblandes, totum vinum de Oschie, decimam vinearum que sunt inter Burgum et Jarjata, totam decimam vini quam habemus de ecclesia sancti Petri et decimam vinee Girardi Mastin subtus Stratam et decimam vinee Tyeberti Matricularii apud Palaieres et vinum de vinea de Couvalou.

a Chires corr. en Chieres. b dacimam corr. en decimam. /678/


.C XX IIII.

836.   [1233, 4 août. — Lausanne.]

Règlement pour le chapitre de Lausanne concernant l'administration des biens temporels.

Main J.

Ce règlement, écrit à la suite de la division des prébendes, no 835 supra, et de la même main, est très vraisemblablement de la même date. Il est en tout cas antérieur au 21 août ; cf. infra, note 2.

Ed. : Martignier, p. 600.

He sunt instituciones :
Placita tam nova quam antiqua sint capituli.
Representacio et collacio ecclesiarum et dominium sint capituli, et si quid remanserit de sacerdotibus vel clericis beneficiatis a capitulo preter testamentum eorum, sit capituli.
Omnia beneficia que habent canonici, sacerdotes et clerici personaliter post obitum eorum redeant ad capitulum, preter illud quod de ecclesia Sancti Prothasii et de corvatis et de vineis de sub Monte dictum est, salva consuetudine antiqua de domibus et vineis a, que possunt canonicis dari b ab hiis qui eas edificant et plantant.
Nullus sequatur c homines vel decimam in porcione vel terra alterius.
Nullus canonicus de possessionibus capituli possit aliquid dare, vendere vel invadiare vel infeodare vel aliquo modo alienare sine assensu capituli. Quia vero capitulum parum retinuit ad communes expensas faciendas, nichil conferat de retentis vel de hiis que accident infra decennium, preter terram ad plantandam vineam vel casale ad domum vel molendinum vel furnum faciendum.
Si hospites d venerint capitulo, possit mitere ad villas e capituli ubi voluerit celerarius pro gallinis f, feno et palea, non obstante contradictione alicuius.
Missi a capitulo possint iacere in villis capituli in expensis earumdem, non obstante contradictione g alicuius.
Illi qui debent les vuaites in nocte dominica reddant eas h, nec aliquis eos super hoc manuteneat vel defendat. /679/
Si capitulum pro terra vel hominibus adquirendis vel pacificandis vel expensis faciendis eundo ad curiam Romanam vel cardinalem vel archiepiscopum vel iudices delegatos velit accipere, in hominibus suis nullus contradicat.
Si quis voluerit in porcione sua castrum vel municionem firmare, capitulum possit eum iuvare in terra vel aliis, pro sua voluntate.
Ius et dominium prepositure salvum sit ubique preterquam in legibus de hiis que sunt in particionibus, pro quibus habet Cono prepositus centum solidos in recompensacione in vita sua, scilicet .LX. quos i debebat pro ecclesia de Bollo et .XV. pro terra Avernie et duas j partes .XL. solidorum pro eo quod habet apud Saysel.
Oblationes k maioris altaris sint trium ebdomadariorum, sicut fuit statutum in preterito anno 1, et sub forma eiusdem statuti scribatur specialiter et sigilletur et per decennium observetur, et hoc incipiat in proxima dominica post assumptionem l beate Marie proximo venturam 2.
Canonicis qui revestientur ad maiorem missam personaliter per totum annum singulis diebus dentur duo denarii cuilibet.
Hoc idem fiat in Cena Domini 3, in genealogiis m 4, in benedictione cerei 5 et in sinodis 6 et in tribus missis Natalis Domini 7 et in propheciis 8, preter illud quod de oblationibus habent ab antiquo.
In omnibus festis duplicibus canonici qui regent chorum cum capis sericis, in qualibet hora huius regiminis quilibet duos denarios.
Canonicus ebdomadarius, sive in altari, sive in choro, per cuius defectum remanebit n missa matutine vel vespere, ille de altari admittet .IIII. denarios et ille de choro o duos, qualibet hora, et celerarius retineat eos de prebenda eius, et qui scribit stagia scribat defectum istum. Statutum ab antiquo de stagio faciendo observetur.
Quelibet porcio reddat singulis annis celerario .XX. solidos dominica in septuaiesima 9. Eadem pena canonico qui censum debitum capitulo vel aliquid de portione absentis retinebit.
De illis denariis fiat distribucio a capite quamdiu durabunt p duo denarii singulis canonicis in matutinis, duo in missa et /680/ duo in vesperis q. Hic accipiunt presentes, scolares, peregrini, licenciati et mortui.
Prebende absentium sint in manu celerarii, nec socius canonicus maius dominium habeat in prebenda quam celerarius, nec aliquid faciat sine ipso, et si faceret irritum esset et supradicta pena puniretur.
Receptiones et anniversaria excipiuntur, preter illa que expressa sunt in particionibus, et illa celerarius recompenset.
Homines de parrochia de Donmartin et de Sugnens eant apud Donmartin custodire, bastire et vuetier castrum, non obstante contradictione aliqua, et si capitulum videret quod necesse sit, possit precipere remocioribus villis iuvare castrum et custodire r.
Canonici recipientes integram prebendam possint commutare porciones suas. Alii non possint sine consensu capituli.
Si unus sociorum velit dividere porcionem s suam socio suo, reliquus non contradicat, sed teneatur accipere quam voluerit porcionem.
Si de duobus canonicis t qui si simul habent unam porcionem


Divisiones prebendarum. [f. 124 v.]
Le titre courant, presque effacé, paraît être de la main de Cono d’Estavayer.

alter voluerit acquirere, plantare vel edificare intra porcionem et alter non solverit partem suam, scilicet medietatem, ille qui fecerit libere et pacifice in vita sua possideat et edificet, sine alterius contradictione.
Prior sancti Marii in prebenda defuncti collectam vel exactionem non consuetam non faciat sine consilio celerarii u.
Personam alicuius hominum ecclesie non capiat canonicus sine evidenti culpa, et si captus fuerit, ad arbitrium prepositi et capituli liberetur vel redimatur et emendet culpam dominis porcionis.
Si querimonia deveniat ad capitulum de talliis inmoderatis, gravibus exactionibus et aliis iniuriis illatis hominibus ecclesie, ad arbitrium prepositi et maioris partis presentium in capitulo v emendetur, et qui noluerit emendare per prepositum et celerarium a choro, capitulo et prebenda suspendatur. /681/
Si quid obmissum vel corrigendum vel statuendum fuerit, per capitulum ordinetur.

a et vineis répété, biffé. b dari adj. marg. c sequatur répété. d Dans le corps du mot, s interl. e Après villas, ad effacé. f s interl. g Le ms. porte condictione. h s interl. i s interl. j s interl. k Après Oblationes, sint t biffé. l Le ms. porte assuptionem. m Le ms. porte  . n remanebit répété, biffé. o de choro adj. interl. p La lecture durabunt n'est pas certaine ; le milieu du mot est effacé dans le ms. q s finale interl. r et custodire interl. s r adj. interl. t Avant s, b exp. u Le ms. porte celarii. v in capitulo répété, biffé.
1 A moins qu'il ne s'agisse du no 814 supra, le statut auquel il est fait allusion ici n'est pas connu. 2 Le 21 août 1233. 3 Le jeudi saint. 4 Actuellement le 7 décembre ; peut-être le 8 décembre ; l'usage a varié au cours du moyen âge. 5 Le samedi saint. 6 La veille de Pentecôte ? 7 Le 25 décembre. 8 Le 1er janvier, peut-être ; cf. Emile Mâle, L'art religieux du XIIe siècle en France (Paris, 1922), p. 141 et n. 6. 9 Le 9e dimanche avant Pâques.

837.   1215, 8 mai. — [Lausanne.]

Copie du no 578.

Main J.

838.   1251, 14 mai. — Lausanne.

Charte par laquelle Hugo de St-Cher, cardinal du titre de Ste-Sabine, légat apostolique, confirme le règlement précédent (no 837).

Main M.

Cette charte a été ajoutée dans l'intervalle qui séparait les nos 837 supra et 839 infra.

Nos H., Dei miseratione tituli sancte Sabine presbiter cardinalis, apostolice sedis legatus, supradictam constitutionem, non obstante constitutione de residentia facienda in castris vel a aliqua in contrarium facta, auctoritate qua fungimur confirmamus et aprobamus et districte precipimus observari. Actum in capitulo Lausannensi, anno Domini .M CC LI., pridie idus maii. Et precipimus episcopo quod hoc fideliter exequatur in defectum prepositi.

a constitutione de residentia ... vel adj. interl.

839.   1233, août. — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Vullermus, clerc, des dîmes qu'il avait à Payerne, Corcelles et Dompierre, avec faculté de racheter le cens. /682/

Main J.

Ed. : Martignier, p. 603.

Capitulum concessit Vullermo clerico in vita sua decimam quam habebat apud Paterniacum, Corsales et Donpero, et ipse debet annuatim inde reddere capitulo .XX. solidos. Et quando ipse dabit .X. libras capitulo, capitulum eas debet ponere in acquisicione terre cuius fructum capitulum habere debet, et ex tunc Vullermus dictos .XX. solidos reddere non tenetur. Actum anno a ab incarnacione Domini .M CC XXX III., mense augusto.

a anno adj. interl.

840.   1233, 7 décembre. — [Lausanne.]

Vente par Iordanus, fils de Vuillermus Grasset, à Vualterus, neveu de Martinus de Porta, d'un chesal sis à St-Laurent, à Lausanne, qui doit un cens au chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 603.

.X. a
Iordanus, filius Vu. Grasset, vendidit Vualtero, nepoti Martini de Porta, quoddam casale apud sanctum Laurencium b, de assensu capituli, et dictus Martinus debet capitulo reddere pro dicto casali .XII. denarios in Natali Domini 1 annuatim. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX III., in crastina sancti Nicolai.

a En marge. b quoddam casale apud sanctum Laurencium adj. interl.
1 Le 25 décembre.

841.   1234 (n. st.), 1er février. — [Lausanne.]

Accensement par Maria de Cour de deux petites pièces de terre qu'elle tenait du chapitre de Lausanne, l'une à Cardinal, l'autre à Iohannes de Vaaz.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 604.

.X. .V. a
Maria de Cors dedit .II. pisceolas terre quas habebat a capitulo, Cardinali unam et aliam Iohanni de Vaaz, de assensu capituli, ad censum pro .III. solidis. Actum in revestiario, anno ab /683/ incarnatione Domini .M CC XXX III., in vigilia Purificationis. Testes : C. prepositus, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., Io. succentor, R. de Ro., Amedeus, U. Da., R. de Vuul., Ia. de Burgo celerarius.

a En marge.

842.   1234, 23 juillet. — [Lausanne.]

Vente par les fils de Vu. de Belmont à Iohannes de Genève, boucher, de la gagnerie d'une vigne sise à Belmont, qui doit un cens au chapitre de Lausanne.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 604.

.IIII. a
Filii b Vu. de Belmunt vendiderunt Iohanni de Gebenna macellario vuanneriam cuiusdam vinee apud Belmunt, de assensu capituli, que debet capitulo tercium sestarium c clari vini et custodire unum custodem. Actum in carentena, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IIII., crastina d beate Marie Magdalene e.

a En marge. b Fillii corr. en Filii. c Après i, n effacée. d crastino corr. en crastina. e + Belmont adj. mod. en tête.

843.   [1234 — Lausanne.]

Note sur la rigueur de l'hiver de 1233 et sur la disette de vin en 1234.

Main N.

La place de cette note dans le cartulaire et son contenu permettent de la dater de l'automne 1234.

Ed. : Martignier, p. 604 ; Waitz, p. 789 ; M.D.S.R., t. XXIX, no 391.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX III. fuit hiemps valida, qualem nullus tunc vivens in Burgundia dixit se vidisse, et fuerunt pre frigore mortue nuces et vinee fere omnes apud Bisuncium et Salinum, Arbois, Divionem et Beaulna et Altisiodorum, Lugdonum et Viennam et Valenciam et Sabaudiam et Tarentasiam et Gebennas et Belicium et Sedunum et etiam in aliis locis, ita quod multi qui solebant habere .C. modios vini vix habuerunt .III., et parum fuit de a frumento, sed Lausanne satis, per Dei gratiam, crevit de frumento et vino b.

a Après de, fu exp. b + Nova res adj. mod. en tête. /684/

844.   1234, octobre. — Lausanne.

Note sur la fonte d'une grande cloche à Lausanne par maître Iohannes de Gênes.

Main N.

L'usure du parchemin rend peu sûre la lecture des mots restitués entre parenthèses critiques.

Ed. : Martignier, p. 605 ; Waitz, p. 790.

Anno Domini .M CC XXX IIII., mense octobri, facta fuit Lausanne magna campana a magistro Iohanne Ianuen[si], cuius espense fuerunt computate circa .VII. milia solidorum, appendens .V. milia librarum et .CC. libras, [que statim fuit fracta].


.C XX V. Contra elemosinam Vu., filii P. de Lausanna militis. Capellania de Promentour.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

845.   1234, 26 septembre. — Lausanne.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Iacobus, seigneur d'Aubonne, mettant fin à leur différend au sujet d'une vigne sise à Jurigoz, à Lausanne, léguée au chapitre par Vu., fils de Petrus de Lausanne, gendre du dit Iacobus.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 605.

Vu., filius P. de Lausanna militis, a quibusdam qui de ultra Iurem venerant in publicam stratam rapere vel furari casu sagitta vulneratus iusta ospitale de Jorat et ad ospitale deportatus ibi fecit elemosinam et dedit capitulo Lausannensi quandam vineam apud Jovego, et etiam aliis ecclesiis prout a sibi placuit. Qui die sequenti ad domum suam Lausanne b, iusta sanctum P., deportatus, eandem elemosinam recognovit. Obiit autem dictus Vu. anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IIII., nonis maii, et reliquid Iordanam, filiam domini Ia. de Albona, uxorem suam, pregnantem. Cum autem capitulum vellet dictam vineam facere fodi, dictus Ia. recognovit bene quod re vera vineam in elemosinam dederat, sed postea mutaverat testamentum, et super vineam dederat capitulo .I. modium vini annuatim, et si in illa vinea non inveniretur, in aliis vineis /685/ suis acciperetur. Capitulum vero c respondit quod nesciebat quod dictus Vu. testamentum suum mutasset, nec quod potuisset mutasse, quia fidem dederat in manu Al., capellani sui, quod dictam elemosinam teneret. Dum autem super dicta elemosina diu fuisset litigatum et multa ex utraque parte fuissent allegata et etiam a domino Bo., episcopo Lausannensi, iudice scilicet ordinario, quidam testes fuissent examinati, canonici dictam controversiam dicti Ia. concientie et voluntati reliquerunt, qui, consilio domini episcopi et de assensu canonicorum, recognovit quod Vu. dederat super dictam vineam .I. modium vini annuatim, et si in illa vinea non inveniretur, in aliis vineis suis acciperetur, et aduc dictus Ia. super eandem vineam dedit .II. sextaria vini annuatim, ita quod vinum reciperetur ad custodiam capituli, medietas de albo et medietas de rubeo, et si vinum non legeretur, de tali vino quale ibi cresceret illa .XIIII. sextaria reciperentur et canonicis qui interessent eius anniversario 1 distribuerentur. Et promisit quod faceret laudare Iordanam, filiam suam, et heredem suum, si Deus ei daret heredem de supradicto Vu.. Actum Lausanne, ante cameram domini episcopi, anno incarnationis dominice .M CC XXX IIII., .VI. kalendas octobris. Testes : dominus d B. episcopus, C. prepositus, Vu. thesaurarius, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, C. de Fonz, Io. succentor, Ia. de Gral., R. de Ro., Ame., R. de Vul., P. de Sancto M., canonici e, magister Arnoldus, magister Balduinus, P. Dapiferi, Vu. Bever, Vu. et R. de Vuillens, Poncius de Jaaiz, milites, Vu. de Fromont.

a t interl. b u adj. interl. c vero adj. interl. d Après dominus, B biffé. e canonici adj. interl.
1 Cet anniversaire n'est inscrit ni dans l'obituaire qui termine le cartulaire, n° 905 infra, ni dans l'obituaire publié dans M.D.S.R., t. XVIII.

846.   1234, 27 octobre. — Lausanne.

Charte par laquelle le chapitre de Lausanne accense à P., curé de Basens, des biens du chapitre sis à Chauchinie.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 607.

Prepositus Lausannensis et capitulum eiusdem loci omnibus tam futuris quam presentibus rei geste noticiam cum salute. /686/ Noverint universi quod nos, capitulum ecclesie Lausannensis, dedimus ad censum terram nostram de Chauchinie P., plebano de Basens, scilicet pro .XV. solidis in festo sancti Andree 1 singulis annis persolvendis, in vita sua pacifice possidendam, ita quod post eius decessum dicta terra libere et integre redeat ad capitulum Lausannense, hoc adiuncto quod si supradicto termino prelibati a census solucio non fieret, dicta terra similiter remaneret libere capitulo Lausannensi, nisi forsitan nuncius qui deferret dictum censum per viam impedimento legittimo detineretur. Datum Lausanne, anno Domini .M CC XXX IIII., .VI. kalendas novembris b.

a prelibati répété, biffé. b Après novembris, R. de Ro., Ame., R. de Vuol., P. et un mot illisible effacés.
1 Le 30 novembre.

847.   1234, 26 octobre. — Lausanne.

Charte par laquelle Bonifacius, évêque de Lausanne, notifie l'accensement précédent (no 846).

Main N.

Ed. : Martignier, p. 607.

B., Dei gratia Lausannensis episcopus, omnibus tam futuris quam presentibus rei geste noticiam cum salute. Noverint universi quod capitulum Lausannensis ecclesie a dedit ad censum terram suam de Chauchinie b P., plebano de Basens, scilicet pro .XV. solidis in festo sancti Andree 1 singulis annis solvendis, in vita sua pacifice possidendam, ita quod post eius decessum dicta terra libere et integre redeat ad capitulum Lausannense, hoc adiuncto quod si supradicto termino prelibati census solucio non fieret, dicta terra similiter remaneret libere capitulo Lausannensi, nisi forsitan nuncius qui deferret dictum censum per viam inpedimento legittimo detineretur. Datum Lausanne, anno Domini .M CC XXX IIII., .VII. kalendas novembris.

a Le ms. porte eccclesie. b u adj. interl.
1 Le 30 novembre.

848.   1231, 26 juillet. — Fribourg.

Charte par laquelle Gottefridus d'Oltingen et ses fils abandonnent à Notre-Dame de Lausanne, entre les mains d'Ul. de /687/ Crahenborhc, chanoine de Lausanne, leurs biens sis à Kallnach et l'avouerie de ce lieu.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 607 ; Zeerleder, t. I, no 182 ; Fontes, t. II, p. 117, no 108. — Reg. : Forel, no 1089 ; Diesbach, p. 57.

Notum sit omnibus tam presentibus quam futuris quod dominus Gottefridus de Oltingen et filii sui in manu Ul. de Crahenborhc, Lausannensis canonici, resignaverunt nomine ecclesie a Lausannensis ius quod videbantur habere in .V. lunaribus apud Calnachon cum iure advocacie, qui sunt beate Marie et b Lausannensis capituli, quos tenebat Henricus Chinsiluhc, ut c capitulum Lausannense hos cum iure advocacie sine omni calumpnia istorum supradictorum et heredum suorum de cetero sine contradictione possideat. Huius rei d testes sunt plebanus de Friburgo, magister H., canonicus Argentinensis, magister P., rector de Moncorsun, sacerdotes, Bor. de Crissie, Conraz de Macchenberhc, P. Achar, Roz de Vuolchevuilen, Ior. de Mittilun, milites, Ul. de Actenberhc et Vuernerus, frater suus e, Io. de Chenens, Al. de Bollo, Ior. de Vilar-Alot et Ul., frater eius, et multi alii, et ut f istud ratum g et firmum in perpetoum habeatur, presens scriptum ad preces utriusque partis h sigillo comitis H. de Chiburhc et sigillo de Friburgo est munitum. Actum anno gratie .M CC XXX I., ante fores ecclesie de Fribur, in crastino sancti Iacobi et sancti Christofori.

a eclesie corr. en ecclesie. b et adj. interl. c t interl. d i adj. interl. e us surmonté du sigle us superflu. f t interl. g ratum répété, non exp. h Après partis, sioo exp.

849.   1234, 2 octobre. — [Lausanne.]

Reconnaissance par Richardus, chapelain de Promenthoux, des revenus de la chapellenie de Promenthoux.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 608.

Richardus, capellanus de Promentour, recognovit spectare ad capellaniam de Promentour medietatem oblationum et elemosinarum. Terra similiter spectat ad capellaniam, sed decima spectat ad personatum, preterquam nascencium. Candelarum vero medietas spectat ad personatum in festis, scilicet in /688/ Nativitate 1 et in festo sancti Stephani 2 et Purificationis 3 et Omnium Sanctorum 4. Peciit etiam idem capellanus a a capitulo quod ei daret personatum ad censum pro .LX. solidis, reddendis in octava Pasce .XXX. solidis, in festo sancti Michaelis 5 .XXX. solidis, quod placuit canonicis presentibus si placeret absentibus. Actum in revestiario, anno Domini .M CC XXX IIII., in festo sancti Leodegarii. Testes : C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, A. de No. Cas., Io. succentor, Ia. de Grelie, Ame., R. de Ro., U. Da., Ia. de Bur. celerarius, Vu. de Gu., Vu. de Gru., P. de S. Mar.. Placuit etiam postea ceteris b.

a Après ll, a effacée. b Placuit etiam postea ceteris adj. de la main de Cono d'Estavayer ; + Promenthouz adj. mod. en tête et Ecclesia de Promentor adj. mod. au bas du folio.
1 Le 25 décembre. 2 Le 26 décembre. 3 Le 2 février. 4 Le 1er novembre. 5 Le 29 septembre.


Elemosina Yeblonis de Grandisono. Commutation prebende de Crans. Quedam laudatio. Iniuria quam faciunt Predi[catores]. [f. 125 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer. La fin du mot Predicatores se trouve au haut du folio 126 r.

850.   1234, octobre. — S. l.

Charte par laquelle Eblo, seigneur de Grandson, donne au chapitre de Lausanne un cens à Orny et un ciboire d'argent pour fonder son anniversaire et celui de Beatrix, sa femme.

Main N.

Original aux Archives cantonales Vaudoises, cote C V a 26. Cf. infra, pièce justificative no 18. — Ed. : Martignier, p. 609. — Reg. : Rég. genev., additions, no 847.

E., dominus Grandisoni, universis presentem paginam inspecturis rei geste memoriam. Noverint universi quod nos pro remedio anime nostre, consencientibus et laudantibus filiis nostris, H. scilicet, domino de Chanvenz, et P., domino de Grantson, et Antonia, uxore condam filii nostri G., domini Sarrate, et filiis eius, scilicet Ai. et Vu., et Iordana, filia ipsius, concedimus in helemosinam perpetuam ecclesie beate Marie Lausannensis pro anniversario a nostro 1 et Beatricis, uxoris /689/ nostre 2, .I. modium frumenti ad mensuram Sarrate in decima de Ornie, singulis annis persolvendum. Damus etiam eidem ecclesie .I. cuppam argenteam ad reponendum corpus Domini. In cuius rei testimonium presens scriptum sigilli nostri et supradictorum filiorum nostrorum et supradicte Antonie sigillorum munimine b fecimus roborari. Actum anno Domini .M CC XXX IIII., mense octobri c.

a o adj. interl. sur e exp. b Après munimine, est munitum biffé. c + Ornye adj. mod. en tête.
1 Le 26 janvier ; cf. M.D.S.R., t. XVIII, p. 104. 2 Le 8 juillet ; cf. infra, no 905 h.

851.   1234, 16 décembre. — [Lausanne.]

Assignation par le chapitre de Lausanne à Raymundus de Roveno et Petrus de St-Martin de revenus en échange de leur prébende de Crans, affectée par le chapitre à la défense de St-Prex.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 208 et 610.

Facta divisione prebendarum, Crans cum appendiciis et decima sancti Laurencii frumenti et avene et vini in parte et id quod habemus apud Viveis, exceptis ecclesia cum appendiciis b et vino c, et quedam alia, exceptis illis que in superiori scripto 1 continentur, venerunt ad partem R. de Ro. et P. de Fonz. Quo ingresso ordinem Predicatorum, capitulum fecit munitionem d apud Sanctum Prothasium a 2, et dederunt Crans cum appendiciis illis qui custodirent munitionem e Sancti Prothasii, et pro prebenda dicti R. de Ro. promiserunt reddere annuatim .X. libras, et donec ei redderentur recipere debebat residuum porcionis de Crans. Collata autem f prebenda dicti P. de Fonz P. de Sancto Martino, statuit capitulum quod ipse P. et dictus R. de Ro. inter se dividerent illas .X. libras et residuum portionis de Crans. Post hec assignavit g eis capitulum pro dictis .X. libris .VII. libras in ecclesia de Viveis et .LX. solidos in ecclesia de Promentour, ita tamen quod si census ecclesie de Promentour minueretur pro capellania h augenda, capitulum eis dictam minucionem recompensaret, et ipsi ita ratum habuerunt. Actum in quarentena, anno Domini .M CC XXX IIII., sabato post festum sancte Lucie. Testes : C. prepositus, Vu., /690/ prior sancti Marii, G. sacrista, Io. succentor, Al. de No. Cas., Ame., C. de Fonz, R. de Ro., U. Da. i, Ia. de Bur. celerarius, Vu. de Gu., Vu. de Gru., R. de Monz, P. de Sancto Martino j.

a Le sigle Pro est superflu, Prothasium étant écrit en toutes lettres, à l'exception de l'm finale, représentée par un tilde.
Variantes du no 228 : b Après appendiciis, suis. c Après vino, et quibusdam aliis biffé. d municionem. e municionem. f Après autem, dicta exp. g assinavit. h calpellania. i Ame., R. de Ro., G. de Fonz, U. Da.. j En marge : Alibi, de la main de Cono d'Estavayer.
1 Cf. supra, no 835 a. 2 Cf. supra, no 330.

852.   1235 (n. st.), février. — [Lausanne.]

Vente par Cono de l'Hôpital à Iohannes de Dommartin de la moitié d'un chesal qu'il tient à cens du chapitre de Lausanne, sis à Lausanne, près de l'Hôpital.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 610.

.V. a
Cono de Hospitali vendidit Iohanni de Donmartin medietatem cuiusdam casalis prope hospitale, quod dicebat se habere a capitulo ad censum, illam medietatem et aliam pro .XX II. denariis. Et facta fuit hec vendicio de b assensu capituli. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IIII., mense februario.

a En marge. b p corr. en de.

853.   1235 (n. st.), 6 février. — Lausanne.

Plaintes du chapitre de Lausanne contre les Dominicains qui se sont établis à Lausanne, hors des terres du chapitre, et sans son consentement.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 611 ; Waitz, p. 790. — Reg. : Forel, no 1144 (daté : 1234).

Predicatores fecerunt apud Lausannam, in loco qui dicitur Perabot, domum et ecclesiam sine assensu capituli Lausannensis, com tamen capitulum eos voluisset iuvare in aquirenda terra filiorum Dalmacii Bover in .XV. solidis censualibus et in expensis edificiorum communiter et singulariter a quidam, dum ipsi ecclesiam et claustrum et officinas suas facerent super terram /691/ que erat capituli vel prepositi vel domini episcopi, nullo mediante. Quod non fecerunt, sed excusavit se frater Vu., prior Bisuntinus, quod si ipsi edificarent super nos, ipsi incurrerent odium burgensium, et aquisierunt terram a Vu. Bewro et quibusdam aliis, et ibi edificaverunt. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IIII..
Com autem ibi fecissent capellam ligneam, ceperunt ad eos venire tot de parrochianis Lausannensibus ad missas, quod parrochie sepe remanebant quasi vacue, et plures veniebant ad eos ad confessiones sepe quam ad sacerdotes parrochiales. Fuerunt etiam in quibusdam aliis iniuriosi capitulo, sicut capitulo videbatur, et ceperunt congregare lapides ad faciendam ecclesiam et edificia lapidea sine assensu capituli. Sed quia capitulum non potuit tot iniurias sustinere, facta querimonia domino Bo. episcopo, com ipse capitulo in nullo fecisset satisfieri, capitulum, abito communi consilio, miserunt ad eos apud Perabot C. prepositum et Vu. thesaurarium et N. de Cha. et R. de Vuul. et Vu. de Gru., ut eis iniurias quas capitulum sibi fieri dicebat ostenderent et eis novum opus denunciarent, quod et supradicti fecerunt. Actum eodem anno, .VIII. ydus februarii. Fuerunt et com supradictis canonicis Albertus Bever, Iohannes de Chavornai, Albertus de Estavaiel, clerici, et Iohannes, magister operis Lausannensis b.
A. Lege in sequenti folio ubi invenies B 1.

a Le ms. porte sigulariter. b + Fratres Predicatores adj. mod. en tête.
1 Cette note renvoie au no 856 infra, en marge duquel se trouve la lettre B correspondante.


.C XX VI. [Iniuria quam faciunt Predi]catores. Feoda.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer. Iniuria quam faciunt et le début du mot Predicatores se trouvent au haut du folio 125 v.

854.   1235 (n. st.), février. — [Lausanne.]

Inféodation par le chapitre de Lausanne à Mauricia, veuve de Cristinus Murfin, du fief que son mari tenait du chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 612. /692/

.III. a
Mauricia, uxor condam Cristini Murfin, peciit a capitulo feodum quod maritus suus habuerat a capitulo, scilicet quartam partem prebende. Sed quia ipsa erat femina, capitulum recepit ab ea placitum, scilicet .VII. solidos et .VI. denarios, et ipsa promisit facere servicium, et capitulum expectavit b eam de hominio quamdiu capitulo placeret. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IIII., mense februario.

a En marge. b Peut-être faut-il lire exceptavit, bien que le ms. porte p avec c suscrit.

855.   [1235 (n. st.), février. — Lausanne.]

Inféodation par le chapitre de Lausanne à la fille d'Hugo Pienichat du fief que son père tenait du chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 612.

.I. a
Idem fecit capitulum filie Hugonis Pienichat, eadem die, et ipsa solvit placitum de sexta b parte unius prebende.

a En marge. b t adj. interl.

856.   [1235 (n. st.), 7 février. — Lausanne.]

Défense des Dominicains établis à Lausanne présentée au chapitre de Lausanne par Vu., prieur de Besançon, et recherche d'un accord par les délégués des deux parties.

Main de Cono d'Estavayer.

Die sequenti doit s'entendre, semble-t-il, par rapport au no 853 supra, daté du 6 février 1235 (n. st.).

Ed. : Martignier, p. 613 ; Waitz, p. 791. — Reg. : Forel, no 1144 (daté : 1234).

B 1. Die sequenti intravit supradictus Vu., prior Bisuntinus, capitulum, dicens quod non credebat quod ipse vel socii sui in aliquo fecissent contra capitulum, et si in aliquo per negligenciam forte deliquerant, parati erant emendare, et excusavit se super hiis in quibus capitulum dicebat sibi et capellanis suis eos fuisse iniuriatos. Tandem capitulum, habito consilio, dixit quod magis habebat in animo iuvare religionem quam eradicare, et si placeret Predicatoribus, prior Bisuntinus et prepositus et /693/ sacrista Lausannenses, habita deliberatione et consilio, convenirent in aliquem bonum statum quem ex utraque parte de cetero observarent, et ita essent amici. Prior Bisuntinus respondit quod libenter com supradictis mitteret fratrem Umbertum, et ea in quibus concordarent mitterent ad eorum capitulum generale, et laboraret quod eorum capitulum, sine quo istud facere non poterant, preberet assensum. Supradicti convenerunt in quarentena, et com eis frater Henricus, de ordine Predicatorum, et dixit frater Umbertus quod canonici scriberent que eis placerent, et ipsi ea mitterent priori supradicto.

a + Predicatores adj. mod. en tête.
1 Cette lettre renvoie au no 853 supra, où se trouve la lettre A correspondante.

857.   [1235 (n. st.), après le 7 février. — Lausanne.]

Projet d'accord soumis par le chapitre de Lausanne aux Dominicains établis à Lausanne.

Main N.

Ce projet est postérieur, mais de peu, au no 856 supra, où il est annoncé

Ed. : Martignier, p. 614 ; Waitz, p. 791. — Reg. : Forel, no 1144 (daté : 1234)

Canonici Lausannenses a in hoc convenerunt cum Predicatoribus, si eisdem Predicatoribus placet, quod ipsi Predicatores non pulsent in Sabato sancto donec in ecclesia catedrali pulsetur. Dominica in Ramis Palmarum nullam faciant processionem quousque processio catedralis ecclesie sit perfecta. In festo dedicationis ecclesie Lausannensis 1, in festo Purificacionis beate Marie 2 et in commemoratione b Omnium Fidelium defunctorum c 3, scilicet in crastino Omnium Sanctorum, nullam missam celebrent Lausanne, eciam voce sumissa, donec evangelium cantatum fuerit in ecclesia catedrali. In Nativitate Domini 4, in festo Purificationis beate Marie, dominica in Ramis Palmarum, in Pasca, Ascensione d


Statutum. [f. 126 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

Domini, Pentecoste, dedicacione ecclesie et in festo Omnium /694/Sanctorum 5 Predicatores veniant processionaliter ad catedralem ecclesiam et intersint processionibus et misse usque post evangelium. In Letania maiore 6 et in tribus diebus Rogacionum 7 ante Ascenssionem Domini veniant ad maiorem ecclesiam et intersint letaniis et processionibus. In Letania maiore, canonici Lausannenses cum processione veniant ad eorum ecclesiam, scilicet beatam Mariam Magdalenam, et exinde Predicatores sint in processione quousque reversa fuerit ad maiorem ecclesiam. In festo beate Marie Magdalene 8, canonici Lausannenses cum clero eiusdem ecclesie in primis vesperis eant processionaliter ad ecclesiam beate Marie Magdalene et ibi vesperas celebrent solempniter. Adiunctum e est etiam quod quando aliquis de catedralibus canonicis defunctus fuerit, Predicatores processionaliter veniant ad missam que sollempniter cantabitur pro defunctis et ibidem intersint sepulture. Similiter, canonici veniant ad sepulturas Predicatorum, si ab ipsis fuerint vocati. Dicti vero Predicatores non recipiant scienter parrochianos ecclesiarum Lausannensium donec missa parrochialis f fuerit celebrata, nec fugitivos unquam, nec recipiant interdictos g vel excumunicatos h a capitulo, nec recipiant confessiones aliquorum qui prius non sint confessi propriis sacerdotibus, nisi specialiter a propriis sacerdotibus vel a i domino episcopo vel ab eis quibus primo confiteri tenentur mitterentur. Ad sepulturam j vero non recipiant aliquem, nisi a proprio sacerdote fuerit eis traditus, et salvo per omnia iure sacerdotis, et tam maioris ecclesie quam aliarum.

a Canonici Lausannenses semble avoir été écrit une première fois sur la ligne précédente, puis effacé ; après Lausannenses, un mot effacé. b Le ms. porte commeratione. c Le ms. porte defuctorum. d + Predicatores adj. mod. en tête et Concordia com Predicatoribus adj. mod. au bas du folio. e Le ms. porte adiuctum. f Dans le ms., p barré. g dictum corr. en dictos. h ca répété, biffé. i Après a, do exp. j Le ms. porte sepulturant.
1 Le 20 octobre. 2 Le 2 février. 3 Le 2 novembre. 4 Le 25 décembre. 5 Le 1er novembre. 6 Le 25 avril. 7 Les trois jours qui précèdent l'Ascension. 8 Le 22 juillet.

858.   1235. — [Lausanne.]

Règlement pour le chapitre de Lausanne concernant la célébration des anniversaires qui tombent sur une fête à neuf leçons. /695/

Main N.

Ed. : Martignier, p. 615.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., convenerunt canonici Lausannenses in revestiario, et statuerunt quod in festo .IX. lectionum non celebraretur missa in conventu in altari beati Iohannis, inter primam et terciam, pro aliquo anniversario, sed die precedenti, nec vigilie die precedenti. Excipitur tamen dies sabati in qua fiunt .IX. lectiones. Huic statuto interfuerunt C. prepositus, Vu. thesaurarius, Io. cantor, Vu. prior, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., Al. de No. Cas., Io. succentor, P. de Vileta, R. de Ro., R. de Vuol., U. Da., Ame., Ia. de Bor., Vu. de Gu., Vu. de Gru., A. de Ge., P. de Sancto Mar..
Dixerunt enim quidam canonici quod ita fuerat ab antiquo. Quidam vero dixerunt quod ita fuerat a pluribus annis. Anniversaria vero que veniunt in die dominica solent fieri feria sequenti a ; sed si tunc evenerit festum .IX. lectionum, fit statim post festum, quando comode fieri potest b.

a Le ms. porte nsequenti. b + Nota adj. mod. en marge et Statutum de aniversariis adj. mod. au bas du folio.


.C XX VII. Concessiones.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer. + .C XX VII. adj. mod. au haut du folio. La foliotation originale se trouve dans la marge extérieure, à la hauteur du no 862.

859.   1235, avril. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Iohannes de St-Laurent, forgeron, de cinq poses de terre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 616.

Carta a.
Iohanni de Sancto Laurentio fabro concessit capitulum .V. posas terre ad censum pro .VI. solidis censualibus reddendis in festo sancti Michaelis 1. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., mense aprili.

a En marge.
1 Le 29 septembre. /696/

860.   1235, 7 juin. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Iacobus de Moudon d'un jardin sis en Chaucrau, à Lausanne, que P., fils de P. Scriptor, tenait du chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 616.

Carta. .X. a
Iacobo de Melduno concessit capitulum pro .III. solidis censualibus reddendis in vigilia beati Laurencii 1 ortum situm apud Choucrus, quem P., filius P. Scriptoris, habuerat a capitulo. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini ,M CC XXXV., .VII. ydus iunii.

a En marge.
1 Le 9 août.

861.   1235, juin. — S.l.

Achat par Stephanus li Vizios d'un chesal sis à la Palud, à Lausanne, et qui doit un cens au chapitre de Lausanne.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 616.

Stephanus a li Vizios emit a quadam amita uxoris sue, que erat de Melduno, quoddam casale quod est Lausanne, in Palude, et hoc de assensu capituli, et debet inde capitulo .VI. denarios censuales in festo sancti ...b. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., mense iunio.

a Le ms. porte Sstephanus. b La date a été laissée en blanc dans le ms.

862.   1235, juillet. — [Lausanne.]

Achat par Vu. Ligers de Nicolet le meunier d'une maison sise près de la porte de l'Hôpital, à Lausanne, et qui doit un cens au chapitre de Lausanne.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 616.

.XIII. a
Vu. Ligers emit a Nicolet Molendinario et privinno suo quandam domum prope portam hospitalis Lausannensis, de assensu capituli, et debet inde capitulo .XVI. denarios censuales in festo /697/ sancti Michaelis 1. Actum in prato claustri, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., mense iulio b.

a En marge. b + Hospitale adj. mod. en marge.
1 Le 29 septembre.

863.   1235, 20 juillet. — [Lausanne.]

Règlement pour le chapitre de Lausanne concernant l'affectation des oblations faites au maître-autel à l'occasion des messes dites pour les défunts.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 617.

Carta a.
Mota fuit questio super oblationibus que fiunt in maiori altari quando ibi celebratur missa b pro defontis, utrum essent capituli vel specialiter sacerdotum canonicorum. Et fuit recognitum quod semper fuerant sacerdotum canonicorum, excepto illo quod solet dari sacerdoti qui missam celebrat et diacono et subdiacono qui cum eo sunt revestiti et matriculario. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., crastina beate Margarete. Interfuerunt autem C. prepositus, Vu. thesaurarius, Io. cantor, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., A. de No. Cas., Ia. de Gralie, Io. succentor, P. de Vi., Ame., R. de Ro. c, R. de Vuul., U. Da., Ia. de Bur. celerarius, Vu. de Gu., A. de Ge., Vu. de Gru., P. de Sancto Mar..

a En marge. b Ordre des mots rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., missa se trouve après defontis. c Après Ro., R. effacé.

864.   [1235, 20 juillet. — Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Ansehnus de Chavannes d'une terre sise sous Belmont.

Main N.

.V. Carta. a
Eadem die, sub eisdem testibus, dedit capitulum Anselmo de Chavanes terram in vallibus sub Belmunt ad censum pro .II. solidis censualibus reddendis in festo beati Michaelis 1.

a En marge.
1 Le 29 septembre. /698/

865.   1235, 8 août. — [Lausanne.]

Vente par Cono de Morat, croisé, et sa femme à Iohannes, citoyen de Lausanne, d'une maison sise auprès de la porte St-Laurent, à Lausanne, qu'il tenait à cens du chapitre de Lausanne.

Main N.

Ed. : Martignier, p. 617.

Carta. .VII. a
Quidam de Morat, Cono nomine, crucesignatus, et uxor eius, vendidit quandam domum prope portam sancti Laurencii Iohanni, civi Lausannensi, quam domum b habebat a capitulo ad censum pro .VI. denariis. Quam donationem ei laudavit capitulum. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., in festo sancti Ciriaci.

a En marge. b Après domum, de exp.

866.   1235, 18 août. — Lausanne.

Note sur un incendie de Lausanne et sur la cherté du grain entre Pâques et la moisson, en 1235.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 617 ; Chronica, p. 67 ; Waitz, p. 792. — Reg. : Forel. no 1152 (daté : 1235. 18 juillet).

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., crastina octave beati Laurencii, accensus est ignis Lausanne de nocte, in vico qui dicitur Palus, in domo Iohannis de Albona, exigentibus tam cleri quam populi peccatis. Dum autem tam clerici quam laici laborarent domos diruere ante ignem, ne Civitas et monasterium comburerentur, P. quidam de Maisieres, pauper, cecus et senex, volens pannulos suos secum extra domum portare, accendit candelam quam acceperat in capella beate Marie, quam diu custodierat indignus et contra voluntatem corumdam canonicorum et com magna suspitione. Que sibi in stramine cecidit, et accensa fuit inde statim domus sua, que erat inter domum C. prepositi et G. sacriste, retro, et prope monasterium, et ex utroque igne combusta fuit tota villa et Civitas a et monasterium et sanctus P. b /699/


Statuta. [f. 127 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

et sanctus Marius et omnes alie ecclesie Lausannenses et capelle et campane, preter ecclesiam beati Laurencii. Et etiam combustum fuit hospitale beati Iohannis, quod erat extra muros. Fuerunt etiam combusta omnia pallia monasterii et multa alia ornamenta et omnia tecta plumbea c et pulcerrime vitree fenestre. Et fuerunt combusti circa .L XXX. homines et mulieres, de quibus .I. fuit clericus. Et maior pars subterraneorum tocius ville fonditus ingne cremata corruit, et combusta fuerunt omnia que intus erant, et muri plurimi et caminate corruerunt, et infiniti homines et mulieres combusti fuerunt per pedes, crura et bracia et capita, qui vix evaserunt, et tantum fuit damnum quod non d potuit estimari.
Venerat autem ante incendium supradictum tanta multitudo vesparum quam nullus antea se dixerat audisse e 1, et tantus calor in augusto quantum nullus se dicebat unquam vidisse. Eo anno fuerat nimia caristia annone a Pasca usque ad messes, et fuit vendita cuppa frumenti f .III. solidis et plus, et cuppa avene .XVI. denariis g.

a Le ms. porte Civtas. b + De incendio magno adj. mod. au bas du folio. c l adj. interl. d non adj. interl. e audixe corr. en audisse. f Le ms. porte frument. g La fin, depuis et tantus calor, a été ajoutée après coup.
1 Cf. infra, no 872.

867.   [1235, 23 août.] — St-Sulpice.

Emprunt par le chapitre de Lausanne auprès de Haymo, évêque de Genève, de deux cents livres tournois pour reconstruire le toit de l'église Notre-Dame de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 618 ; Waitz, p. 792.

Quinta feria sequenti, com domino Bo., episcopo Lausannensi, ocurrerunt apud Sanctum Surpicium a domino Ha., episcopo Gebennensi, C., prepositus Lausannensis, et canonici Lausannenses, qui ad ipsum miserant Vu., thesaurarium Lausannensem, ut eis accomodaret .CC. b libras turonensium ad reparanda /700/ tecta monasterii c beate Marie, offerentes ei pro supranominata peccunia opsides C., prepositum Lausannensem, et Io. cantorem et R. de Ro. et P. de Vi., canonicos Lausannenses, si supradicta peccunia capitulo accomodaretur.

a apud Sanctum Surpicium adj. interl. b .CC. adj. interl. sur une rature. c monasterio corr. en monasterii.

868.   [1235, 23 août. — St-Sulpice].

Concession par le chapitre de Lausanne à Iohannes, chantre, de la maison de Iacobus d'Aubonne, archidiacre de Chartres, en échange de celle qu'il tenait du dit chapitre, concédée à Iacobus du Bourg et Rodolfus de Vufflens, chanoines.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 619 ; Waitz, p. 792.

Ibi a de assensu canonicorum Lausanne residencium facta fuit commutatio de domo quam Io. cantor habebat a b capitulo, que fuerat magistri Galteri et ante eum domini Rogeri, qui fuerat episcopus Lausannensis, et ante eum magistri Richardi et ante eum magistri Henrici et ante eum domini c Octonis de Crissie et ante eum domini Emmonis de Sasses, qui eam fecerat, pro domo que tunc erat Iacobi de Albona, archidiaconi Carnotensis, que ante eum fuerat Vu. de Escublens, qui fuerat episcopus Lausannensis, et ante eum Nantelmi de Escublens, qui fuerat episcopus Sedunensis, qui eam fecerat lapideam, et ante eum domini Emerradi. Et de assensu capituli domus archidiaconi Carnotensis debuit esse Io., cantoris Lausannensis, et domus que fuerat magistri Galteri debuit esse Iacobi de Burgo et Rodolfi d de Vuulflens, et si unus eorum decederet, alter eam in vita sua haberet.

a Ibi répété en marge. b a adj. interl. c m corr. en d. d Rodolfi écrit sur une rature.

869.   [1235, 24 août.] — S. l.

Concession par le chapitre de Lausanne à Petrus de Villette et Vuillermus de Goumoëns, chanoines, de la maison qui fut à Uldricus du Vanel, chanoine.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 619 ; Waitz, p. 792. /701/

Die sequenti canonici Lausanne residentes, de assensu absentium et illorum de a quibus dixerunt quod debebant vel solebant vocari, dederunt P. de Vileta et Vu. de Gumuens domum que fuerat domni Uldrici de Vanello et ante eum domni Umberti de Pont et ante eum domni P. b Bovonis, qui eam fecerat lapideam.

a et illorum de adj. interl. sur une rature. b P. adj. interl.

870.   [1235, 24 août.] — S. l.

Concession par le chapitre de Lausanne à Vuillermus de St-Etienne, clerc, et à la dame du Vanel d'un chesal situé sous la maison de P. d'Oulens, pour y bâtir une maison, et des biens qu'Uldricus du Vanel, chanoine, tenait à cens du dit chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 619 ; Waitz, p. 792.

Dederunt etiam Vu. de Sancto Stephano clerico et domine de Vanello quoddam casale sub domo P. de Ollens ad faciendam ibi domum, tali conditione quod quando unus eorum a decederet, alii remaneret.


.C XX VIII. Statuta. Concessiones.
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

Dedit etiam capitulum supradictis Vu. de Sancto Stephano et domine de Vanello id quod dominus Uldricus de Vanello solebat habere a capitulo ad censum apud Belmunt b, tali conditione quod si unus decederet, alii remaneret.

a Après eorum, remaneret biffé. b apud Belmunt se trouve au-dessus de quod dominus Uldricus, sans signe de renvoi, et sans qu'il soit possible de savoir où ces deux mots doivent être insérés.

871.   [1235, 24 août. — Lausanne.]

Règlement pour le chapitre de Lausanne autorisant les chanoines à disposer sans l'assentiment du chapitre de leur maison bâtie sur un chesal du chapitre, mais en faveur d'un autre chanoine seulement.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 620 ; Waitz, p. 793. /702/

Fuit etiam eadem die in capitulo statutum quod canonicus domum quam haberet supra casale capituli posset dare, vendere vel invadiare vel mutuare canonico sine assensu capituli, non tamen alii a nisi canonico.

a Après alii, in effacé.

872.   [1235.] — S. l.

Note sur une invasion de guêpes en 1235.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 620 ; Waitz, p. 793.

Eodem anno fuit infinita multitudo vesparum, quantam nunquam aliquis viderat ante 1.

1 Cf. supra, no 866.

873.   [1235. — Lausanne.]

Histoire de la maison de Cono, prévôt de Lausanne, détruite par l'incendie de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 620 ; Waitz, p. 793.

Fuit etiam combusta domus C., prepositi Lausannensis, com monasterio et ecclesiis Lausannensibus et capellis et tota Civitate et villa. Domus supradicta fuerat ante prepositum immediate domini Reimundi de Fonz et ante eum Uldrici, fratris sui, thesaurarii, qui eam fecerat. Fuerat autem data dicto C. de Estavaiel, preposito Lausannensi, anno ab incarnatione Domini .M CC III.. Qui, scilicet C. prepositus, espenderat in ea melioranda et reedificanda circa .C XX. libras usque ad a supradictum ignem, et in igne perdidit preter domum b valens circa .L XXX. libras. Ex tunc espendit in ea reedificanda ... c.

a ad adj. interl. b Le ms. porte donum. c La place de la somme dépensée a été laissée en blanc dans le ms.

874.   [1235], 27 août. — Lausanne.

Désignation par le chapitre de Lausanne de Petrus, chapelain de Vevey, comme chapelain de l'autel de la Ste-Croix, dans l'église Notre-Dame de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 620. /703/

Eodem anno, in festo sancti Ruffi, fuit data capellania sancte Crucis P., capellano de Viveis a, a canonicis qui presentes erant Lausanne. A presentibus enim, nullo absente citato, possunt capellanie conferri.

a Vives corr. en Viveis.

875.   [1235], 1er septembre. — [Lausanne.]

Refus de Petrus, chapelain de Vevey, d'échanger sa chapellenie contre celle de l'autel de la Ste-Croix, dans l'église Notre-Dame de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 620.

Sed ipse kalendis septembris intravit capitulum et grates reddidit capitulo super eo quod sibi honorem fecerant, sed ipse nolebat capellaniam suam cambiare.

876.   [1235, 27 août. — Lausanne.]

Autorisation accordée par le chapitre de Lausanne à P. Eliot d'élever une échoppe d'écrivain devant l'église Notre-Dame, là où se trouvait l'atelier de verrier de P. d'Arras.

Main de Cono d'Estavayer.

Eadem die doit s'entendre par rapport au no 874 supra, semble-t-il.

Ed. : Martignier, p. 621.

Eadem die, ad preces amicorum P. Eliot, sustinuit capitulum quod ipse faceret quoddam scriptorium ante monasterium, in loco ubi a P. de Arraz habuerat fabricam ad faciendas ad opus monasterii vitreas fenestras, et debet edificium suum inde auferre quam cito capitulo placeret.

a ibi corr. en ubi.

877.   [1235], 1er septembre. — [Lausanne.]

Concession par le chapitre de Lausanne à Amedeus, chanoine, de la maison qui fut à Haimo, chapelain de l'autel de la Ste-Croix, et promesse du dit Amedeus de démolir l'édifice bâti par lui au pied du clocher de Notre-Dame, malgré la défense du chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 621. /704/

Eodem anno, kalendis septembris, data fuit domus que fuerat Haimonis, capellani sancte Crucis, Amedeo, canonico Lausannensi, com domo contigua, quam ante habebat, et promisit quod quam cito ipse haberet tectum in domo supradicta, quod ipse auferret edificium quod fecerat contra interdictum capituli iusta campanile, contiguum muro, unde murus de albo marmore, quod in vulgari dicitur ei contions, quod erat in fondamento campanilis ita fuit combustum et peioratum, et fondamentum alterius campanilis, ex parte domus episcopi, pro lignario quod ibi fecerat familia episcopi, quod nullus, nisi vidisset, credere posset.

878.   [1235, 1er septembre. — Lausanne.]

Autorisation accordée par le chapitre de Lausanne à Uldricus, mari de Margerun, de faire reposer sur un mur du chapitre le haut d'un toit bâtard qu'il voulait bâtir, cela jusqu'à la Noël prochaine.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 621.

Eadem die sustinuit capitulum, ad preces corumdam canonicorum, quod Uldricus, maritus Margerun a, summitates laquearium suorum cuiusdam tecti bastardi quod facere volebat poneret super murum capituli et ipse ea inde auferet ante Nativitatem Domini tunc proximo venturam 1.

a Après Margerun, poneret superflu.
1 Le 25 décembre 1235.

879.   [1235], 10 septembre. — [Lausanne.]

Désignation par le chapitre de Lausanne de maître Andreas de Chardonne comme chapelain de l'autel de la Ste-Croix, dans l'église Notre-Dame de Lausanne, et refus de maître Andreas.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 621.

Eodem anno, feria .II. post nativitatem beate Marie, data fuit capellania sancte Crucis magistro Andree de Cardona, sed ipse non acceptavit eam. /705/

880.   [1235, 11 septembre. — Lausanne.]

Désignation par le chapitre de Lausanne de Iohannes de Chavornay comme chapelain de l'autel de la Ste-Croix, dans l'église Notre-Dame de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 622.

Feria .III. sequenti, data fuit eadem capellania sancte Crucis Iohanni de Chavornai.

881.   1235 — [Lausanne.]

Accord par devant Cono, prévôt de Lausanne, entre Ugo de Morrens, fils d'Azzelinus, et Elietta, sa cousine, mettant fin à leur différend au sujet de l'héritage laissé par leurs pères.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 622.

Controversia erat inter Ugonem de Morrens, filium Azzelini, et Eliettam, connatam suam, super hereditate patrum eorum, que taliter fuit pacificata quod Ugo haberet duas partes et Elieta terciam, ita tamen quod si Elieta acciperet maritum de alterius dominio quam ecclesie a Lausannensis, vel si aliquis eam impeteret qui iuste eam acquireret, nichil Eliete prodesset dicta concordia. Actum in navi monasterii, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V.. Testes : C. prepositus, Vu., prior sancti Marii, Io. succentor, C. de Fonz, Ia. de Bur. celerarius.

a Après ecclesie, quam biffé.


Losnouros. Jampluns. [f. 128 v.]
Titre courant de la main de Cono d’Estavayer.

882.   1236 (n. st.), 30 janvier. — [Lausanne.]

Annonce de la transcription par Cono d'Estavayer, prévôt de Lausanne, des rôles qui suivent (nos 883 et 884).

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 622 ; Fontes, t. II, p. 159, no 146.


Hec scripsit Cono de Estaviel, prepositus Lausannensis, anno ab incarnatione Domini millesimo .CC XXX V., tercio kalendas /706/ februarii, sicut ea scripta invenerat in antiquissimo cartulario beate Marie a.

a A la ligne, biffé : Hec est computatio terre et servicii quod debet exire fratribus Lau..

883.   [Vers 1000.] — S. l.

Rôle de cens du chapitre de Lausanne à Lugnorre.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de ce rôle, cf. Maxime Reymond, Un rôle de cens pour le chapitre de Lausanne en l'an mille, dans la Revue d'histoire ecclésiastique suisse, t. XI (Stans, 1917), p. 18 ss.

Ed. : Martignier, p. 622. — Reg. : Diesbach, p. 63 (daté : 1236, 30 janvier, qui est la date de la transcription (cf. supra, no 882), et non celle de la rédaction).

Hec sunt que fratres Lausannenses debent obtinere in curte Lausnotro a :
Decimas omnium pertinencium ad mensam pontificis, sive in casalibus, sive vinneis, sive in campis, aut in pratis, seu in silvis, sive in pascuis, sive in piscationibus ; de omnibus hiis debent habere fratres b Lausannenses decimationes.
Preterea debent habere decimationes c de omnibus terris officialibus, de nucibus vero et ceteris fructibus arborum.
Terre pontificalis indominicate seu officialium terrarum debent pervenire decime ad mensas fratrum Lausannensium.

a s adj. interl. b Le ms. porte fres. c Le ms. porte decimatoes.

884.   [Vers 1000.] — S. l.

Rôle de cens du chapitre de Lausanne à Chamblon.

Main de Cono d'Estavayer.

Sur la date de ce rôle, cf. supra, no 883.

Ed. : Martignier, p. 623 ; Fontes, t. II, p. 159, no 146.

Similiter in curte que vocatur Jampluns habent decimationes fratres Lausannenses.
Habent preterea piscationes de iure pontificis in ipsa curte in omni edomada in die veneris et dominica.
Distribuit preterea in predicta curte canonicis Lausannensibus episcopus Boso hec que superius dicta sunt 1. In ipsa vero donatione bannivit ut si quis de hiis que concessit fratribus Lausannensibus aliquid auferre vel subminuere voluerit, feriatur /707/ vinculo anathematis donec resipiscat et ad fratres capitale persolvat.

1 La charte de donation de Boso, évêque de Lausanne, ne se trouve pas dans le cartulaire ; superius doit s'entendre de l'ancien cartulaire de Notre-Dame.

885.   1236 (n. st.), 1er mars. — [Lausanne.]

Autorisation accordée par le chapitre de Lausanne à Iohannes Scriptor de rebâtir, avec l'aide de Richardus de Gruyère, prêtre, la maison que le chapitre lui avait concédée, détruite au cours de l'incendie de Lausanne, et qui passera au dit Richardus après la mort de Iohannes.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 623.

Capitulum dedit Iohanni Scriptori domum que fuerat Cristine de Crissie, et in vita Iohannis. Sed post incendium Lausanne, quia Iohannes non poterat eam de facili reedificare, associavit in ea Richardum de Ogo sacerdotem. Cui facto capitulum prebuit assensum, ita quod si Richardus viveret a post Iohannem, haberet dictam domum quamdiu viveret, et post eum domus rediret ad capitulum. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., kalendis marcii, in revestiario. Testes : C. prepositus, Io. cantor, G. sacrista, Vu., prior sancti Marii, C. de Fonz, N. de Cha., Io. succentor, P. de Vi., R. de Vuul., Ia. de Gral., Ame., Ia. de Bur. celerarius, U. Da., Vu. de Gu., P. de Sancto Mar..

a Le ms. porte iuveret.

886.   1236, 18 avril. — [Lausanne.]

Accord par devant le chapitre de Lausanne, entre Amedeus, chanoine, et Pereta, veuve de Vu. de Lausanne, chevalier, mettant fin à leur différend au sujet des gouttières de leurs maisons, qui sont contiguës.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 623.

Discordia vertebatur inter Amedeum, canonicum Lausannensem, et domnam Peretam, uxorem condam Vu. de Lausanna militis, pro stillicidio domorum eorum a, quia domus erant /708/ contigue. Die assignata eis a C. preposito coram capitulo, post multas allegationes ita b inter se convenerunt quod dictus Amedeus nichil faceret in muro dicte Perete. Regconnoverat enim dictus Amedeus et bene constabat quod murus dicte Perete erat, et dicta Pereta poneret canalem super murum suum qui portaret stillicidium suum, et dictus Amedeus, quando sibi placeret, poneret canalem super se qui portaret stillicidium suum, et uterque custodiret alium de damno, sicut boni vicini facere debent, qantum posset, quia canales quandoque per gelu vel per nives superverguntur, nolente domino domus. Actum in monasterio, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VI., .XIIII. kalendas maii. Testes : C. prepositus, G. sacrista, N. de Cha., R. de Vuul., Ia. de Bur. celerarius, canonici, Otto et Clemens, sacerdotes, P. de Estavaiel clericus, P. de Chesauz, Reimundus de Escublens, milites, et alii multi.

a eorum répété, non exp. b Après i, une lettre effacée.

887.   [1236], 5 juin. — Lausanne.

Compromis entre le chapitre de Lausanne et Reinaldus de Lignerolle mettant fin à leur différend au sujet des legs faits au chapitre par Vuillermus d'Orbe, prêtre, oncle du dit Reinaldus.

Main de Cono d'Estavayer.

Eodem anno doit s'entendre par rapport au no 886 supra, semble-t-il.

Ed. : Martignier, p. 624.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX V., tertio a nonas maii, obiit Vu. de Orba sacerdos et dedit in elemosinam capitulo Lausannensi duos campos, unum trium iugerum en la fin vers Mastout b, et alium continentem tria iugera et dimidium devers La Sara, et unum pratum apud Orbam, quod dicitur Praront c, et dedit etiam aliis ecclesiis de terra sua, et bona sua precepit distribui pro anima sua per manum Ia. de Burgo, canonici et celerarii Lausannensis, cui commisit testamentum suum. Venit autem apud Lausannam Reinaldus de Linnirules, nepos suus, dicens quod nimis d fecerat magnam


.C XX VIIII.

elemosinam e, et inde orta fuit discordia inter capitulum /709/ Lausannense et dictum Reinaldum, que taliter fuit sedata quod dictus Reinaldus pro anima dicti Vu., patrui sui, et Stepani de Orba, condam canonici Lausannensis, fratris Reinaldi de Linnierules, patris dicti Reinaldi, et pro anima sua dedit per regulam super altare .I. de dictis campis, illud quod est .III. iugerum, devers Mastout f, et laudavit sicut sepedictus Vu. illud dederat. Actum Lausanne, ante maius altare, eodem anno, in festo beati Bonefacii martiris. Testes : C. prepositus, Vu. tesaurarius, Io. cantor, Io. succentor, P. de Vi., Ame., R. de Ro., R. de Vuul., Iacobus de Burgo celerarius, canonici, Nantelmus de Hoschie sacerdos, Stephanus, filius Clarmonde, Vincencius, P. Mieta, Andreas de Pollie, Albertus Bever, clerici, P. de Rupe, Giroldus de Eivuian, milites, Poncius de Granzzon.

a Le ms. porte terio. b tout dans l'interl. à la fin de la ligne. c quod dicitur Praront adj. marg. d Le ms. porte ninis. e Le ms. porte elesinam. f o adj. interl. sur a exp.

888.   1236, 14 juin. — Lausanne.

Sentence de Cono, prévôt de Lausanne, et de ses co-arbitres, chanoines, clercs, chevaliers et bourgeois, mettant fin à un différend entre Iohannes, chantre, et Bonefacius, évêque de Lausanne, au sujet des prérogatives du chantre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 625. — Reg. : Forel, no 1166.

Orta fuit controversia inter Iohannem, cantorem Lausannensem, et dominum Bonefacium, Lausannensem episcopum, super quibusdam que cantor dicebat ad cantoriam spectare. Dicebat enim quod ille qui sigillum episcopi portabat debebat cantori iurare quod sigillum custodiret bona fide ad opus a episcopi et cantoris, et non dimitteret carta de manu sua exire sine licencia cantoris. Dicebat b etiam quod cantor debebat clericos examinare in capitulo vel claustro in cantu. Dicebat etiam quod debebat habere li uresun in placito generali. Dicebat etiam quod episcopus reddiderat Iohanni de Albona quamdam cartam sine assensu cantoris. Dicebat etiam quod litere Predicatorum debebant per manum eius exire, et litere facte de vuageriis, litere quas dominus episcopus sacerdotibus qui non erant de legitimo matrimonio dabat c, com quibus dispensabat qui ei /710/ peccuniam dabant, de qua dominus episcopus dicebat quod dominus papa ei dederat potestatem dispensandi com incendiariis et com illis qui inciderant in canonem per literas suas vel pape d, ita tamen quod espensas quas facerent eundo Romam darent sibi ad espendendum in sucursum Terre Sancte, et eandem potestatem dederat ei ore proprio dispensandi com sacerdotibus qui non erant legitime nati, et dicebat quod dispensatio talis erat spirituale, et si cantor inde aliquid haberet, esset simonia. Post multas altercationes, convenerunt ambo in C. prepositum et Vu. thesaurarium et Ioseph succentorem et R. de Vuulflens et Ottonem de Granzon, canonicos, et Heimericum, capellanum sancti Laurencii, et Andream, sancti Pauli, et Vuarnerum, sancti Nicolai capellanos, et Nicolaum Dapiferum et Vu. Bewro, milites, et Iacobum Salterium et Girardum Mastin, burgenses, qui concorditer recognoverunt sicut viderant quidam eorum tempore quinque cantorum quod ille cui dominus episcopus committebat sigillum suum debebat cantori iurare quod sigillum bona fide custodiret ad opus episcopi et cantoris, et similiter de novo sigillo parvo quod dominus episcopus e fecerat, et quod ipse custos sigilli non dimitteret cartas exire de manu sua sine licencia cantoris. De cartis de vuaieriis dixerunt quod recognitum fuerat inter episcopum Vu. et cantorem, qui fuit episcopus Ramatensis, quod nec episcopus debebat eas facere, nisi cessantibus usuris, nec f cantor g debebat h eas sigillare, nisi cessantibus usuris, et si episcopus i eas aliter sigillaret, non essirent sine licencia cantoris. De literis Predicatorum j dictum fuit inter eosdem quod sustinerent donec supradictus cantor rediret de ultra mare. De eo quod cantor petebat in placito generali fuit dictum quod capellanus sancti k


[f. 129 v.]

P. est in placito generali per cantorem, et habet ibi consuetudinem suam. De literis Iohannis de Albona dictum fuit quod erant carta, et non debuerant exissi sine licencia cantoris. Dictum fuit etiam quod episcopi l solebant examinare clericos ordinandos in curia domini episcopi quantum ad honestatem /711/ et legitimationem et conditionem, et postea per testes mittebant eos in capitulo vel claustro, ubi eos examinabant scolasticus quoad legere, cantor quoad cantare, et si ibi quoad hec idonei inveniebantur, tunc de mandato episcopi in tabula scribebantur. De literis quas dominus episcopus dabat sacerdotibus dispensans com m eis n si non o essent nati de legitimo matrimonio, quia per quandam decretalem domini Gregorii pape novam 1 suspensi erant, et dominus episcopus dicebat se habere a domino papa potestatem dispensandi com eis, quamvis inde non hostendisset p literas, et dicebat quod spirituale q esset et si cantor inde aliquid reciperet, quod esset simonia, supranominati dixerunt quod si placeret domino episcopo et cantori, mitterent ambo domino archiepiscopo Bisuntino allegationes et responsiones suas sigillatas, et quod ipse eis responderet inde observarent. Si hoc eis non placeret, quando cantor inde questionem moveret, dominus episcopus ei responderet. Hec fuerunt ita recitata Lausanne, in capella sancti Nicolai, coram supranominatis et aliis multis, anno ab incarnatione Domini ,M CC XXX VI., octavo decimo r kalendas iulii.

a Après opus, sui et exp. b Sur D, tilde effacé. c dabat adj. interl. d vel pape adj. interl. e episcopus adj. marg. f Le ms. porte n. g Après cantor, eas superflu. h Le ms. porte debebas. i episcopus répété, non exp. j Le ms. porte Predicatum. k + Episcopus adj. mod. au bas du folio. l episcopus corr. en episcopi. m circom corr. en com. n Après i, une lettre exp. o non adj. interl. p Après is, une rature. q u adj. interl. r Le ms. porte docimo.
1 Décrétales de Grégoire IX, Livre I, titre XVII, chapitre XVIII.

889.   1236, 20 juin. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Vu. de Grancy d'un chesal sis à Lausanne, vers St-Laurent, qui fut à Thomas de St-Laurent.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 627.

.X.a
Capitulum Lausannense dedit Vu. de Grancie et uxori eius Iacobete et heredibus eorum quoddam casale apud sanctum Laurencium, quod est contiguum casali eorum, quod fuit Thome de Sancto Laurencio, et debent inde reddere capitulo annuatim /712/ .II. solidos censuales in vigilia Pasce. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VI., .XII. kalendas iulii. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, Io. cantor, G. sacrista, N. de Cha. b, Io. succentor, P. de Vi., Ame., R. de Ro., R. de Vuul., Ia. de Burgo celerarius, G. de Burgo, Vu. de Gu., P. de S. Mar..

a En marge. b Après Cha., C exp.

890.   1236, novembre. — [Lausanne.]

Achat par Uldricus Cementarius de P. d'Oulens d'une maison sise à Lausanne, devant l'église Notre-Dame, et d'un chesal dont le dit P. tenait une partie à cens du chapitre de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 628.

Carta a.
Uldricus Cementarius emit a P. de Ollens lo mercier quamdam domum ante monasterium beate Marie Lausannensis com casali. Cuius casalis partem b dictus P. habebat a capitulo ad censum pro .III. solidis reddendis annuatim in festo Omnium Sanctorum 1, et in tali modo secundum bonam consuetudinem ville in quali dictus P. id c habebat a capitulo. Terra illa capituli habebat in longum .XVI. pedes et dimidium et in latum plus quam .VIII. pedes. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VI., mense novembri.

a En marge. b pars corr. en partem. c e corr. en i.
1 Le 1er novembre.

891.   1236, novembre. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Notre-Dame et le chapitre de St-Maire de Lausanne mettant fin à leur différend au sujet des prédicateurs envoyés par le chapitre de St-Maire pour quêter en faveur de la reconstruction de l'église St-Maire, quêteurs qui avaient utilisé une image de Notre-Dame et avaient ainsi reçu des dons destinés à l'église Notre-Dame.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 628 ; Waitz, p. 793.

.X. a /713/
Discordia orta fuit inter capitulum Lausannense et domum sancti Marii, quia quidam canonici sancti Marii iverant predicare pro cooperienda b ecclesia c sancti Marii, que combusta fuerat com ceteris ecclesiis Lausannensibus, et duxerant secom predicatores qui predicaverant ex parte beate Marie Lausannensis et portaverant ymaginem beate Marie et receperant d vota et tuallas que debebantur beate Marie et inde damnum intulerant operi beate Marie e, quod eius predicatores nesciebant estimare. Dicta discordia taliter fuit pacificata quod domus sancti Marii reddidit beate Marie f quartam partem eorum que ei


.C XXX.

fuerant allata, et canonici qui iverant predicare, scilicet Uldricus de Vuarens et P. de Bussens et Albertus, connomine g Abbas, debent exire de domo sancti Marii et non debent h redire usque ad Circumcisionem proximo venturam 1, nec ex tunc usque in annum in domo religiosa potest eis providere domus sancti Marii, alibi vero non. Quilibet de ceteris canonicis, quia non corexerunt crimen quando sciverunt, debet legere .I. psalterium qualibet septimana usque ad i Pasca 2. Promiserunt etiam omnes quod non irent de cetero predicare sine licencia capituli Lausannensis, et etiam tunc non portabunt ymaginem de beata Maria, nec predicabunt ex parte beate Marie, nec recipient eius vota nec eius tuallas. Et super hiis dabunt capitulo literas suas apertas, com sigillis prioris et conventus, et promiserunt quod quando predicabunt, dicent quod eorum ecclesia est in onore beati Marii confessoris, prioratus quidam, ecclesia vero catedralis est in honore beate Marie virginis, nec credat j aliquis propter similitudinem nominis Marie et Marii quod ipsi predicent ad opus beate Marie. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VI., mense novembri. Interfuerunt C. prepositus, Vu. thesaurarius, G. sacrista, C. de Fonz, N. de Cha., Io. succentor, Ame., P. de Vi., R. de Ro., R. de Vuul., U. Da., P. de Fru., G. de Bur., Henricus de Fru., Vu. de Gu., Ia. de Gral., Ia. de Bur. celerarius, P. de S. Mar., canonici Lausannenses, et Vu. prior, Giroldus de Bettens, Amico, /714/ Uldricus et Umbertus de Vuarens, Iacobus de Tierrens, P. de Bussens, Albertus, connomine Abbas, canonici sancti Marii k.

a En marge. b coperienda corr. en cooperienda. c Après ecclesia, et exp. d Le ms. porte reperant. e Après a, ate exp. f Marie adj. interl. sur rature. g c adj. interl. sur n exp. h Après debent, e exp. i ad adj. interl. j Le ms. porte cradat. k sancte Marie corr. en sancti Marii.
1 Le 1er janvier 1237. 2 Le 19 avril 1237.

892.   1237 (n. st.), 2 mars. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne au fils de Bernenzan d'un courtil sis à Lausanne, en Chaucrau, qu'Uldricus de Curia avait tenu à cens du chapitre.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 630.

.II. a
Capitulum laudavit filio Bernenzan quoddam curtile b apud Choucrus ad talem censum ad qualem c Uldricus de Curia ipsum habebat a capitulo. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VI., .VI. nonas marcii.

a En marge. b curtile adj. interl. sur casale exp. c Après qualem, dictus exp.

893.   1237, 10 mai. — [Lausanne.]

Abandon par Andreas Gutturosus, de Pully, et Iohannes, son fils, au chapitre de Lausanne d'un chesal sis à Lausanne, en Martheray, que le dit chapitre accense à Vu., qui déclare être son homme.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 630.

Andreas de Pullie Gutturosus et Iohannes, filius eius, adduxerunt a quemdam, Vu. nomine, in capitulo, et guerpierunt quoddam casale en Marterai, et capitulum illud dedit dicto Vu. pro .XV. denariis reddendis annuatim in Pasca, et dictus Vu. se posuit et heredes suos in custodia et dominio capituli. Actum in capitulo, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VII., .VI. ydus maii. Testes : C. prepositus, Vu. thesaurarius, Vu., prior sancti Marii, G. sacrista, C. de Fonz, Io. succentor, P. et Henricus de Fru., U. Da., Ame., G. de Bur., R. de Monz.

a Le ms. porte adduxerut. /715/

894.   1237, 26 juillet. — [Lausanne.]

Echange consenti par le chapitre de Lausanne à Amaldricus, fils de Petrus Fatta, du cens assigné sur la maison du dit Petrus pour l'anniversaire de Vuulelmus Coluns contre un cens payable au dit chapitre par Iohannes de Martheray pour une pose de terre sise à Béthusy, que Petrus tient d'Amaldricus.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 630.

Vuulelmus Coluns emit a P. Fatta .XIIII. denarios censuales super domum dicti P., quam habebat iusta Hospitale, ad anniversarium suum faciendum. Sed Amaldricus, filius dicti P., intravit capitulum die dominica post festum sancti Iacobi, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VII., ducens secum Iohannem de Marterai, et rogans quod capitulum dictos .XIIII. a denarios reciperet de cetero a dicto Iohanne, qui .XIIII. denarios ei debebat censuales pro una posa terre quam habebat ab eo de alodio suo apud Bettusie, quod et capitulum ei laudavit, et dictus Iohannes eos promisit reddere b in festo beati Iacobi 1 annuatim.

a .XX IIII. corr. en .XIIII.. b Après reddere, annuatim exp.
1 Le 25 juillet.

895.   1237, 3 août. — [Lausanne.]

Distribution de vin ordonnée par le chapitre de Lausanne en faveur des chanoines présents lors de la célébration de quelques anniversaires.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 631.

Capitulum statuit a anno ab incarnatione .M CC XXX VII., die inventionis beati Stephani, quod in anniversario b Aimonis, capellani sancte Crucis c, dividerentur presentibus canonicis .III. sestaria vini et in anniversario Berardi de Salins clerici .I. sextarium et in anniversario uxoris Oliveri .I. sextarium et in anniversario Finan de Conflens .I. sextarium 1.

a Après statuit, quod effacé. b anniversarii corr. en anniversario. c Après Crucis, de exp.
1 Ces quatre anniversaires ne sont pas inscrits au nécrologe no 905 infra, ni au nécrologe de Notre-Dame de Lausanne publié par J. Gremaud, M.D.S.R., t. XVIII. /716/


[f. 130 v.]

896.   1237, septembre. — S. l.

Vente par Vuibertus Cardinalis à Iohannes Cordarius d'une vigne sise à Contigny, que le dit Vuibertus tenait à cens du chapitre de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 631.

.V. a
Vuibertus dictus Cardinalis habebat quandam vineam a capitulo apud Quintinie pro .III. solidis censualibus. Illam vineam vendidit dictus Vuibertus Cardinalis Iohanni Cordario, de assensu capituli. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VII., mense septembri.

a En marge.

897.   1238 (n. st.), 7 mars. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à Amodricus d'Echandens d'une terre boisée en partie, sise à Belmont.

Main 0.

Ed. : Martignier, p. 631.

.IX. a
Amodricus b de Eschannens accepit a capitulo quandam terram super quam in parte nemus erat, sitam apud Belmont, iusta pontem, pro tribus solidis in Pasca annuatim reddendis. Actum in capitulo, anno Domini .M CC XXX VII. c, nonas marcii.

a En marge. b A répétée dans la marge, effacée. c .M CCC XXX VII. corr. en .M CC XXX VII..

898.   1238 (n. st.), mars. — S. l.

Accensement par le chapitre de Lausanne à Vuulelmus Pivuars d'une petite pièce de terre sise à Lausanne, en Etraz.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 631.

.IIII. a
Vuulelmus Pivuars recepit a capitulo quandam pisceolam terre strictam et lungam, contiguam vinee sue de Strata, et debet inde capitulo reddere .IIII. sestaria vini in vindemiis. Actum /717/ anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VII., mense marcio.

a En marge.

899.   1238, avril. — S. l.

Vente par Andreas de St-Laurent, dit li Pastor, à Iohannes d'un chesal sis à Lausanne, que le dit Andreas tenait du chapitre de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martianier. n. 631.

.VII. a
Andreas de Sancto Laurencio, dictus li Pastor, vendidit Iohanni quoddam casale quod habebat a capitulo ad censum pro .V. denariis reddendis in Nativitate Domini 1. Quod casale est inter domum P. ol Pinnior et domum Salamin. Et hoc fuit de consensu capituli. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VIII., mense aprili.

a En marge.
1 Le 25 décembre.

900.   1238, mai. — S. l.

Vente par Vuulelmez li Chuderers à Vuibertus Faber de Vuippens d'un chesal sis à Lausanne, près de St-Laurent, que le dit Vuulelmez tenait à cens du chapitre de Lausanne.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 632.

.II. a
Vuulelmez li Chuderers vendidit Vuiberto Fabro de Vuippens quoddam casale quod habebat apud sanctum Laurencium ad censum pro ...b reddendis. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VIII., mense maio.

a En marge. b La place du cens a été laissée en blanc dans le ms.

901.   1238, mai. — S.l.

Vente par Iohannes de Dommartin à Losanun a la Berbiz d'un chesal sis à Lausanne, près de l'Hôpital, sur lequel le chapitre de Lausanne perçoit un cens que Cono, prévôt, dit être dû au prévôt et sur lequel il réserve ses droits.

Main de Cono d'Estavayer.

Ed. : Martignier, p. 632. /718/

.IIII. a
Iohannes de Dunmartin vendidit Losanun a la Berbiz quoddam casale apud Lausannam, iusta hospitale, de assensu capituli b, super quod capitulum habebat .XX II. denarios censuales. C. vero prepositus dixit se credere quod illud casale erat de prepositura, et li Fatta illud habebat a preposito in amore. Si ita erat, volebat quod suum ius c esset salvum. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VIII., mense maio. Et dicebat se credere quod domnus Stephanus de Hospitali sacerdos illos .XX II. denarios dederat in elemosinam.

a En marge. b Après capituli, c superflu, non exp. c ius paraît avoir été ajouté après coup.

902.   1238, 3 décembre. — [Lausanne.]

Vente par P. li Pignierre à P. d'Etagnières d'une vigne sise à Lausanne, à la porte St-Laurent, qu'il tenait du chapitre de Lausanne.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 632.

.III. a
P. li Pignierre vendidit P. de Estanneres quemdam eschimellum vinee quem habebat a capitulo extra portam sancti Laurentii ad censum pro .XV. denariis reddendis in festum sancti Laurentii 1, et capitulum prebuit assensum in revestiario. Actum anno ab incarnatione .M CC XXX VIII., feria .VI. post festum sancti Andree.

a En marge.
1 Le 10 août.

903.   1239, 17 juin. — [Lausanne.]

Compromis entre le chapitre de Lausanne et lacobus Salterius mettant fin à leur différend au sujet d'un cens donné au chapitre par Richardus, oncle du dit lacobus, cens que le dit lacobus avait négligé de payer et auquel il ajoute un cens de valeur égale.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 632. /719/

Capitulum petebat a Iacobo Salterio .XII. denarios censuales quos a Richardus avunculus dederat in elemosinam, et non fuerant redditi per .XXX. annos. Talis inde facta fuit concordia quod dictus Iacobus b dictos .XII. denarios promisit reddere de cetero, et alios .XII. denarios dedit pro anima sua super quadam pieci de terra que iacet in Gargata, de alodio suo, et illos debet reddere Almaudricus Fata in festum Omnium Sanctorum 1. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IX., .XV. kalendas iulii. Interfuerunt C. prepositus, Vu. tesaurarius, U. sacrista, Vu., prior sancti Marii c, Io. succentor, Ia. de Burgo, N. de Cha., P. de Vi., R. de Ro., Vu. de Go., P. de Sancto Mar., Gi. de Burgo celerarius, Amedeus de Bornel, U. Dapifer.

a Le ms. porte quo. b Le ms. porte R corr. en I. c Le ms. porte Mau.
1 Le 1er novembre.

904.   1239 — S. l.

Vente par Stephanus, fils de la femme de Vuarnerius de Mézery, à Vualterus d'un chesal sis à Lausanne, vers St-Laurent, qu'il tenait à cens du chapitre de Lausanne.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 633.

.VII. a
Stephanus, filius uxoris Vuarnerii de Maserie, vendidit Vualtero quoddam casale apud sanctum Laurentium quod habebat a capitulo ad censum pro .VI. denariis, et capitulum prebuit assensum. Actum anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IX..

a En marge.


.C XXX I. Anniversaria.
Titre courant de la main L.

905.   1238 — [Lausanne.]

Obituaire de Notre-Dame de Lausanne, transcrit sur l'ordre de Cono, prévôt de Lausanne.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 633. /720/

Hec fecit scribi Cono, prepositus Lausannensis, sicut scripta erant in regula beate Marie, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX VIII., anniversaria scilicet in quibus denarii debent distribui canonicis presentibus. Vinum vero quod in anniversariis distribui debet et panem antea fecerat alibi scribi 1. Refectiones vero debent alibi esse scripte.

1 Cf. supra, nos 693 et 694..

905 a.

Anniversaires de décembre.

23 décembre.
.X. kalendas ianuarii, pro anniversario Burchardi episcopi .XV. solidi super terra et hominibus de Avarnie et Rosei, et solebant distribui .XXX. solidi 1.
Pro matre dominorum de Fernai .XII. denarii.
Pro Petro .VI. denarii et pro Burchardo, fratre suo, .VI. denarii super casale Almadrici de Dallens.
Pro Vu. Filluol .XII. denarii super vinea de Bruol apud Jovego.
Pro Ricelda .XII. denarii apud Bitusie.

25 décembre.
Pro Almaudrico, filio P., militis de Lausanna, .XII. denarii super ortos quos tenent P. et Vu. de Cortilli, qui debent reddi in Natale Domini cum .II. solidis ante datis pro matre.
Pro Thoreinco Carpentario .XII. denarii super domum suam.
Pro Ysabella .XII. denarii super posam terre, quos reddet G. de Chablo.
Pro Rodulfo de Breteniaco milite .V. solidi super alodio suo a et familia supersedente ou Croset, en Ogo.
Pro Ysabeal de Vuoflens .XII. denarii super vinea Amaldrici, filii sui, apud Eschisie.
Pro Petronilla Grassa .II. solidi b super domum suam, in qua prius habebamus .XII. denarios pro Hugone Bavous clerico.
Pro Margerata .VI. denarii super domum Stephani, viri eius.
Pro Aymone, filio Thome de Sancto Laurentio, .XII. denarii super tenemento Thome.
Pro Christina de Escublens .V. solidi super manso de Treiu apud Valeres. /721/
Pro Hugone de Syou .XII. denarii super domum suam iuxta portam hospitalis.
Pro Clarmonda c .XIX. denarii super terram Goleta.
Pro Girardo de Burgo .III. solidi supra domum suam que fuit Vu. Guturosi.
Pro Andrea d de Sancto Laurentio .VI. denarii.
Pro Beatrici Alemanna .XII. denarii, quos debet e celerarius.
Pro Hugone Bavoso clerico .XII. denarii supra domum suam de Civitate.
Pro Maria de Chablo .II. f solidi super ortis de Vallibus.
Vinum debetur eadem die distribui :
Pro magistro Richardo .VI. sextaria.
Pro domino Emerrado canonico .VI. sextaria de clauso de Pullie.
Pro Petronilla del Vanel .II. sextaria g.

a alodium suum corr. en alodio suo. b .II. solidi adj. interl. sur .XII. denarii exp. c r adj. interl. d e adj. interl. e Après debet, une lettre effacée et exp. f .XII. corr. en .II.. g La fin, depuis Vinum debetur, écrite sur deux lignes effacées.
1 Reg. : Forel, no 371 (daté : 1089, 24 décembre) et no 404.

905 b.

Anniversaires de janvier.

14 janvier.
.XIX. kalendas februarii, pro Enguicio de Chinie .XII. denarii super alodium suum d'Eschicheins.

15 janvier.
Tyebors de Porta .VIIII. denarii, .XVIII. kalendas februarii a, quos debet P. Girardi pro terra que est sub domo sua usque ad Flumen.
Pro Alberto Qualet .XII. denarii super vinea sua de Eschisie.

16 janvier.
.XVII. kalendas februarii, pro Perreta, filia Vu. Bevro, .XII. denarii super vinea Stephani Chapeta, mariti eius, ad Colunges.

18 janvier.
.XV. kalendas februarii, pro Vu. de Vuflens milite .III. solidi super lunagium P. de Bruneins. /722/

19 janvier.
.XIIII. kalendas februarii, pro Alberto de Chablo .II. solidi super prato suo de Bona Goteta, quod habebat in alodio.
Pro Donet de Pont debet capitulum facere distributionem secundum valentiam .II. marcharum et .LX. solidorum que fuerunt posita in redemptione terre de Otgeins et demptione vinearum des Lonstrez, apud Lustrie.

23 janvier.
.X. kalendas februarii, pro Giroldo Bover .III. solidi super vinea sua d'Eschisie.
Pro G. de Chablo .XII. denarii super una possa terre que est in Chablo, inter duas salices.

25 janvier.
.VIII. kalendas februarii, pro Joiet .II. solidi quos dedit P. miles, vir eius, super ortos quos tenebant P. Vu. de Curtiliaco.

26 janvier.
.VII. kalendas februarii, pro donno Yblone, domino Grandisoni, modius frumenti unus ad mensuram Sarrate, in decima de Ornie.

29 janvier.
.IIII. kalendas februarii, pro Stephano de Nos subdiacono .II. solidi, quos debet celerarius.

30 janvier.
.III. kalendas februarii, pro Stephano de Valle .XII. denarii super viridario quod est retro domum capellani sancti Laurentii, quod tenebat Stephanus Crochet, et est b de dote sancti Laurentii.
Pro Vu., filio Tyebor de Porta, .XII. denarii super portione sua de furno Gillamari, quod a capitulo tenebat.

31 janvier.
.II. kalendas februarii, pro Iusiana et filio suo Bovone .II. solidi, quos debet Iohanna de Foro et heredes c sui de furno de Ponte.

a Après februarii, effacé, le signe qui marque la séparation entre deux anniversaires. b Après est, d biffé. c Le ms. porte herede. /723/

905 c.

Anniversaires de février.

1er février.
Kalendis februarii, pro Clemencia Bevressa .II. solidi quos Vu. Bevros, filius eius, assignavit super clauso suo de Colunges.

2 février.
.IIII. nonas februarii, pro Vianna .XVIII. denarii super casale suum.
Pro Remonda, matre P. de Lausanna militis, .II. solidi, quos debent Bervardi de Condemina in vigilia sancti Iohannis 1.

4 février.
.II. nonas februarii, pro Anneta .V. denarii quos dedit Beatrix, mater eius, super mensam suam, quam habebat Burcardus de Dalleins, qui redduntur in vigilia Pasche a.


[f. 131 v.]

6 février.
.VIII. idus februarii b, pro Nicholao Carpentario .III. solidi, quos debet celerarius.

7 février.
.VII. idus februarii c, pro Iacobeta .XIII. denarii, quorum .IX. debet Hugo, nepos Geremie, super ortos de Perra Bot, domus Galcheri Chapeta .II. denarii, domus Henrici d, filii Roberti de Palude, .II. denarii.

9 février.
.V. idus februarii, pro Elisabet, uxore P. de Lausanna militis, debet celerarius vinum ; pro qua P., vir eius, et pro se dedit vineas apud Jovego, quas colebat Andreas et Udricus de Curtilia.

10 février.
.IIII. idus februarii, pro Thoma de Cossonai, celerario nostro, .XX I. solidi et .XII. cupe frumenti et circiter .X. sextaria vini, sicut in fine regule beate Marie plenius continetur.
Pro P. Albo de Lausanna milite debet celerarius vinum pro tribus vineis quas dedit dictus P. apud Jovego pro se et pro uxoribus suis. /724/

12 février.
.II. idus februarii, pro Andrea, filio Papie de Burgo, .XII. denarii quos dedit Girardus Mastins, frater eius, in vinea sua de Eschisie.
Pro magistro Alano canonico debet celerarius .IIII. solidos pro .II. marcis quas ad hoc dedit.
Pro P. Gudres debet e celerarius .II. solidos.

13 février.
Idibus februarii, pro magistro Henrico, canonico et sacrista, .XIIII. solidi apud Eschicheins.
Pro Flandrina, uxore Reimondi de Poidor ministri, .XII. denarii, quos debet cellarium de Alcrest quod est in Daselei.
Pro Cristina de Crissie .XVIII. denarii super ortis de Martereie.

14 février.
.XVI. kalendas martii, pro Bosone de Melduno .II. solidi super medietatem furni de Ponte.

16 février.
.XIIII. kalendas martii, pro Iacobeta, filia Iordani de Palude, .XVIII. denarii super domum Iacobi de Alta Villa.

17 février.
.XIII. kalendas martii, pro Viviano de Fribor .XII. denarii super domum apud Friborc 2.

18 février.
.XII. kalendas martii, pro Aimone Rufo de Orba .XII. denarii super domum suam de Mercato.

19 février.
.XI. kalendas martii, pro Petronilla de Vanello, uxore Nicholai Dapiferi, .II. sextaria vini super clausum Dapiferi apud sanctum Laurentium.

20 février.
.X. kalendas martii, pro Sibilla de Viveis .XII. denarii super clausum suum de Chaponeres, quod est apud Veveis.

22 février.
.VIII. kalendas martii, pro Iocelmo de Sancto Laurentio .II. sextaria vini in plantata filiorum suorum apud sanctum Laurentium. /725/
Pro C. Buczo f de Rupe canonico .V. solidi, quos debet li Agnias de Peneie 3.

23 février.
.VII. kalendas martii, pro Vandra, matre Alberti l'Archier, .II. solidi, quos debent Vuibertus et P. d'Eschicheins.
Pro Benedicto Sutore .XII. denarii super affectamentum suum, quod est g extra portam de Palude, ante domum capituli sancti Laurentii, supra Flumen.

25 février.
.V. kalendas martii, pro Aimone Cimentario de Flumine .XII. denarii super domum suam.
Pro Iohanna, uxore Turunberti de Monte militis, .XII. denarii super domum h Bertelai, filii Guerre.

26 février.
.IIII. kalendas martii, pro Douret, uxore Alberti Carbonis, .III. solidi super tenementum quod tenebant Richardus, Albertus et Stephanus de Eschisie.

a s interl. b En marge. c En marge. d Henrice corr. en Henrici. e Le ms. porte debe. f e corr. en z ? g est adj. interl. h Après domum, quelques lettres effacées.
1 Le 26 décembre. 2 Diesbach, p. 65 (daté par erreur du 20 février). 3 Diesbach, p. 65 (daté par erreur du 25 février).

905 d.

Anniversaires de mars.

1er mars.
Kalendis martii, pro Acon et Cristina de Crissie, uxore sua, .XII. denarii super domo eorum, que est in Civitate.
Pro Iohanne, filio Iocelini de Sancto Laurentio, .I. sestier de vino in vinea sua retro domum suam.

4 mars.
.IIII. nonas martii, pro Ysabel la Rata .XII. denarii, quos debet celerarius.

5 mars.
.III. nonas martii, pro Thiebaudo de Palaieres .XII. denarii supra vineam quam tenebat Anselmus Recorduns.
Pro Richardo .XII. denarii, quos dedit Girardus, pater suus, /726/ super domum suam de Quercu, que fuit Sarre, et est iuxta Viculum.

7 mars.
Nonis martii, pro Otthone de Parlie sacerdote .XII. denarii supra domum suam.
Pro Vu. de Pont en Ogo .XX. sextaria vini, cupa olei, cupa synapis 1.

10 mars.
.VI. idus martii, pro Rogerio, Lausannensi episcopo, .I. modius albi vini apud Lustrie, in casali fratrum de la Cumba, in vineis des Lons Treiz, et emit illum a Iohanne de Flumine.

14 mars.
.II. idus martii, pro Vu. de Lausanna Seschalet debet a celerarius vinum pro vinea quam dedit apud Jovego.
Pro Giraldo qui dicebatur b .XII. denarii super domum suam, que est c ante sanctum Paulum.

15 mars.
Idibus martii, pro Cecilia de Ogo .IIII. sextaria vini super vinea sua de Eschisie.


.C XXX II.

19 mars.
.XIIII. kalendas aprilis, pro Auvieta, matre Petri Abicelli, .XII. denarii, quos debebat Girardus Ioculator in Pentecostes pro terra de Fugerei.
Pro Hugone de Sancto Paulo .XII. denarii super domum suam de Valle. Pro Bovone Ministro .XII. denarii super domum suam.

21 mars.
.XII. kalendas aprilis, pro Conrado d de Enguilisper .V. solidi, quos debet celerarius 2.

23 mars.
.X. kalendas aprilis, pro Dalmais Folsour .II. solidi super vineam suam de Colunges. /727/
Pro Vu., Lausannensi episcopo, .XV. cupe frumenti et totidem avene e supra portione quam habebat in decima de Runeins, et de vino quantum ibi accipitur.
Pro Vu. de Orseneins canonico modius frumenti, dimidius modius vini, .X. solidi, que debet celerarius 3.
Pro Vurberto, capellano de Vileta, .IIII. sextaria vini, que debet celerarius.

25 mars.
.VIII. kalendas aprilis, pro Truthilia et Alberto Carbone, marito eius, debet celerarius vinum pro plantata quam dederunt in Eschiciaco.

27 mars.
.VI. f kalendas aprilis, pro P. Scriptore .III. solidi, quos debet Ricchardus Valiers in Nativitate Domini 4.

28 mars.
.V. kalendas aprilis, debet pro magistro Thoplomeo celerarius distribuere g denarios pro .V. marcis quas capitulo dedit.
Pro Vidone de Roveno .II. solidi ; super casali quod est sub domo eius .XVIII. denarii ; alios sex denarios debet heres Thieberti Matricularii.

29 mars.
.IIII. kalendas aprilis, pro P. de Orba .XII. denarii super orto suo de Marterei.
Pro Remonda, uxore Hugonis Piegnichat, .XII. denarii super vinea sua de Ruas.

30 mars.
.III. kalendas aprilis, pro magistro Vu. de Novo Castro, canonico nostro, .III. solidi, quos debet celerarius.

31 mars.
.II. kalendas aprilis, pro Iohanna, uxore Vu. Boneer, .XII. denarii super domum suam de Civitate.

a Le ms. porte debe. b Le surnom manque dans le ms. c est manque dans le ms. d Après Conrado, d biffé. e Après avene, et de vino exp. f .VII. corr. en .VI.. g Le ms. porte distribueri.
1 Diesbach, p. 65 (daté par erreur du 5 mars). 2 Diesbach, p. 65. 3 Diesbach, p. 65. 4 Le 25 décembre. /728/

905 e.

Anniversaires d'avril.

1er avril.
Kalendis aprilis, pro Petronilla .II. solidi super vineam quam dedit ad Pullie.

2 avril.
.IIII. nonas aprilis, pro Mabilia sextarium vini apud Jovego.
Pro Aimone Tholeta clerico .XII. denarii, quos debet celerarius.

6 avril.
.VIII. idus aprilis, pro la Dama de Bor .II. solidi super domum suam de Burgo.
Pro Philipo de Chesas .II. sextaria vini, que debet P. Claveaz de Crissie, homo noster.

10 avril.
.IIII. idus aprilis, pro P., filio P. Desria, .XII. denarii super domum suam ante hospitale, super Flumen.

11 avril.
.III. idus aprilis, pro Roma de Chablo .XII. denarii in vinea sua de Eschisie.

12 avril.
.II. idus aprilis, pro Vuaudobor de Puteo .VI. denarii super alodium de Maserie et decimam de Coitures de Pullie.

13 avril.
Idibus aprilis, pro Burchardo Parmentario .II. sextaria vini in plantaria a sua.
Pro Amelia, uxore Stephani de Valle, .XII. denarii supra casale b quod tenebat Vu. Faber de Torcleins iuxta pontem c de Palude.
Pro Ambrosia, uxore G. Dapiferi, .II. solidi super molendino de Covelou.

14 avril.
.XVIII. kalendas maii, pro Humberto Gravet et Aubor, matre eius, .VI. solidi super quadam decima de Granges.

15 avril.
.XVII. kalendas maii, pro Amedeo Fabro .XVIII. denarii super domo Stephani de Maiz in Palude. /729/

16 avril.
.XVI. kalendas maii, pro Iohanne Gasconis .II. sextaria vini super vinea sua de Palaieres.

17 avril.
.XV. kalendas maii, pro Humberto, clerico de sancto Paulo, .XII. denarii super vineam suam de Palaieres.

19 avril.
.XIII. kalendas maii, pro Huberto de Sancto Laurentio .IIII. solidi super omne tenementum suum.
Pro Lanberto de Suchie, capellano de Viviaco, .VII. solidi qui debebantur ei super alodio suo apud Pullie lo Grant.

20 avril.
.XII. kalendas maii, pro Vu. Infirma de Jorat .XIIII. denarii, quos emit nobis apud Joleins.

21 avril.
.XI. kalendas maii, pro Maria la Descusua .XII. denarii super furnum et domum suam.

22 avril.
.X. kalendas maii, pro Iuliana, uxore P. Girardi, .II. solidi super alodium quod emit ad Prilie ab illis de Becunie, qui debentur in festo sancti Martini 1.

24 avril.
.VIII. kalendas maii, pro Thiemaro de Burgo .II. solidi super grangia sua de Quercu.
Pro Vu., vicedomino de Melduno, .XII. denarii.
Pro Humberto, filio a la Dama, .XII. denarii super vineam suam de Runginel.
Pro Belun de Sancto Laurentio .II. solidi super totum tenementum quod habebat a capitulo.


[f. 132 v.]

25 avril.
.VII. d kalendas maii, pro Bella dedit P., maritus eius, .XII. denarios super domum suam. /730/
Pro domina Beatrix de Salins .XII. denarii super domum que fuit Bonet ou Bau in Palude.

26 avril.
.VI. kalendas maii, pro P. Tacun .XII. denarii, quos emit a Vu. de Lora, et eos debet celerarius.
Pro Gascone, filio Richardi, .II. solidi super quodam casale apud Pullie, iuxta domum es Raboz.
Pro Michaele de Gomeins .VI. denarii apud Dalleins.

27 avril.
.V. kalendas maii, pro Vu. Rispaut .II. solidi super domum suam.
Pro Duchet dedit Guido Fortis, vir suus, .III. solidos super vineam de Strata.
Pro eodem Vidone habemus .X. solidos super eadem vinea, quos ipse dedit.

30 avril.
.II. kalendas maii, pro Syfredo et Ospor de Joleins .XII. denarii super vineam de la Rua que dicitur Bercla.
Pro Lantelino Cimentario .XII. denarii, et .XII. denarii quos debet celerarius.
Pro Giroldo Pistore, patre Aimonis, .VI. denarii super vineam suam de Perra Bot.

a a finale adj. interl. b Après casale, un mot, peut-être et orto, effacé. c Sur pontem, ortum adj. interl. d .X. corr. en .V..
1 Le 11 novembre.

905 f.

Anniversaires de mai.

1er mai.
Kalendis maii, pro Grossa, filia Arnoldi, .XII. denarii, quos a debet celerarius.
Pro L... b.

3 mai.
.V. nonas maii, pro fratre Aldrico .XXX. denarii, quorum heres c Vu. de Jolens debet .XVIII. denarios et Paris, serviens noster, .XII. denarios.
Pro Humberto le Sarrurier .XII. denarii super domum suam. /731/
Pro Bertoldo, filio Girardi de Burgo, .II. solidi super vineis suis de la Lais super Arans.

4 mai.
.IIII. nonas maii, pro P., uxore Bovonis Franconis, .II. solidi super tenementum Aymonis de Cuziez.

5 mai.
.III. nonas maii, pro Iohanna .V. solidi, quorum heredes Alberti Carbonis debent .XXX. denarios et heredes Petronille de Paierno .XXX. denarios, super totum alodium dicte Iohanne.
Pro Vurberto de Vistarnens, canonico et celerario nostro, .VI. sextaria vini super vinea de Strata, que debet celerarius 1.
Pro Richardo, fratre Thome de Cossonai, canonici nostri, .XII. denarii.

6 mai.
.II. nonas maii, pro Conone .V. solidi super clausum de Colunges.
Pro... d.

7 mai.
Nonis maii, pro Stephano sacerdote .XII. denarii super domum suam de Hospithali.
Pro Vu. domicello, filio P., militis de Lausanna, .XIIII. sextaria vini super vinea sua de Jovego.

8 mai.
.VIII. e idus maii, pro Clemencia .XII. denarii super tenementum Vu. apud Sanctum Symforianum.

9 mai.
.VII. idus maii, pro Iohanne de Poidor .XII. denarii super terram de Gorz.
Pro Lodovico Dapifero .V. solidi super Hugonem de Dalleins et tenementum suum.

10 mai.
.VI. idus maii, pro Martina .VII. solidi.
Pro Richardo de Dunmartin .XII. denarii super canpum suum
de Chablo.

11 mai.
.V. idus maii, pro P., filio Humberti al Dama, .II. solidi super vineam suam de Runginel. /732/

12 mai.
.IIII. idus maii, pro Nanthelmo d'Escublens, Sedunensi episcopo et preposito nostro, debet celerarius distribuere panes propter molendinum de Paudais, quem dedit 2.
Pro Iordano de Palude .XII. denarii super plantatam suam iuxta Mont Reont.

13 mai.
.III. idus maii, pro Vu. Gaconis .XII. denarii super domum suam que est iuxta portam sancti Stephani.

14 mai.
.II. idus maii, pro Ysabel de Vuflens .XII. denarii super quodam casale apud eandem villam et posam terre.

15 mai.
Idibus maii, pro Pagana Rufo et Nicholao, filio eius, .II. solidi super domum quam tenebat Cristina de Crissie.

17 mai.
.XVI. kalendas iunii, pro Buomondo de Viveis .I. sextarium vini.
Pro Remondo de Fonz, canonico nostro, debet celerarius dimidiam cupam vini et .II. denarios cuilibet qui interfuerit eius obsequiis f, et Cono prepositus .II. denarios quamdiu tenebit elemosinam g eius 3.
Pro Lodovico Bevro .II. solidi super tenementum Bertoldi et Cononis, fratrum de Runsie.
Pro Iordano l'Archier .III. sextaria vini super plantata sua de Paudas.

18 mai.
.XV. kalendas iunii, pro Iacobo sacerdote, connomine Apostolo, .II. sextaria vini super vinea de Chastagnereia.
Pro P. Ponci .I. sextarium.

19 mai.
.XIIII. kalendas iunii, pro Augustino Chegnun .VI. denarii supra domum quam tenebat magister Vurbertus.

21 mai. .XII. kalendas iunii, pro magistro Richardo sacrista .VIII. /733/
solidi, quorum .II. debet casale Iohannis de Fumont in Natale Domini 4, Vu. de Puteo .V. in vindemiis super vineam de Brallon, Andreas Molendenarius de Lustrie .XII. denarios in vindemiis.

22 mai.
.XI. kalendas iunii, pro Maria de Pullie sextarius vini, quem debet celerarius.

23 mai.
.X. kalendas iunii, pro Richardo, sacerdote h sancti Michaelis, .VIII. solidi, quos debet R. du Roveno pro acquisitione terre de i Posseins.

24 mai.
.IX. kalendas iunii, pro Amiz de Venes .XII. denarii, quos j dedit P., vir eius, super casale Benedicti de Baoes.
Pro Marguerun, matre P. Chegnun, .XI. denarii super casale magistri Vurberti.

25 mai.
.VIII. kalendas iunii, pro Burchardo Daguelin .II. solidi super vinea sua de Chastenegreia.
Pro Hugone Sellario .II. solidi, quos debet celerarius.
Pro Rodulfo de Fonz .V. solidi, quos debet celerarius 5.
Pro Martra, uxore Stephani de Valle, .XII. denarii super domum a la Mainneta, iuxta Flumen, in Pentecostes.

26 mai.
.VII. kalendas iunii, pro P., sacerdote de Eschicheins, sextarium vini in vinea sua retro domum Udrici lo Rescho d'Eschichens.
Pro Audebor .XII. denarii, quos dedit I. Pilez, vir eius, super domum suam k.


.C XXX III.

28 mai.
.V. kalendas iunii, pro Galaciano et Clarenbor, uxore eius, .IIII. sextaria vini in vinea de Vaus. /734/

30 mai.
.III. kalendas iunii, pro Guerico, vicedomino Sedunensi, .X. solidi Mauriciensium super pratum de Bruel, iuxta Sedunum, reddendi in Purificatione 6.

31 mai.
.II. kalendas iunii, pro P. .VI. l denarii in villa de Sivrisie, quos debent solvere Hugo et Vu..
Pro Helieta, filia P. Incisoris, .VII. denarii super quodam casali apud Vuflens la Vila, quos debet Girardus, filius Viviani.

a Après quos, d biffé. b La suite a été laissée en blanc dans le ms. Il n'est pas certain que la première lettre soit bien L. c Après heres, de effacé. d La suite a été laissée en blanc dans le ms. e .VII. corr. en .VIII.. f Le ms. porte obseqiis. g eius répété, effacé. h Le ms. porte sacdote. i de répété, non exp. j Après quos, dede effacé. k Au bas du folio, un essai de plume, peut-être laudavimus. l .VII. corr. en .VI..
1 Diesbach, p. 65. 2 M.D.S.R., t. XXIX, no 206. 3 Diesbach, p. 65. 4 Le 25 décembre. 5 Diesbach, p. 65. 6 Le 2 février.

905 g.

Anniversaires de juin.

1er juin.
Kalendis iunii, pro Burchardo, capellano sancti Stephani, .XII. denarii super vineam suam de Betusie.
Pro Amedeo de Cossonai clerico, fratre Iohannis, cantoris nostri, modius frumenti et modius avene ad mensuram de Cossonai in decima de Itteins et .X. solidi apud Bieri, quos debent solvere filii Roberti Papou et tenementum eorum.

4 juin.
.II. nonas iunii, pro Bovone refectio una in Pentecostes super unum tenementum apud Crissie et unam vineam apud Palaieres.
Pro Otthone Fata .XII. denarii, pro quibus habemus posam terre apud Bitusie.

5 juin.
Nonis iunii, pro Alberto Carbone debet celerarius vinum pro vinea de Eschissie que vocatur Plantata.
Pro P. de Villens milite .II. solidi super vinea sua de Longimala.
Pro P., filio eius, .XII. denarii super vinum quod ei debebatur annuatim apud Mornai. /735/

6 juin.
.VIII. idus iunii, pro Vu. Bonel .XII. denarii super domum suam.
Pro P., uxore Andree Guturosi, .XII. denarii super vinea sua que est ultra flumen de Paudais.
Pro Ava de Ripa .XII. denarii super plantata sua que est in Veteri Ripa.

8 juin.
.VI. idus iunii, pro P. Dongno de Cossonai .X. solidi apud Pentala, quos debet terra quam tenet Giroldus Brochet ; apud Eschicheins alii .X. solidi ; inde sunt .XII. denarii matriculariorum.

11 juin.
.III. idus iunii, pro Alberto Chegnun .XII. denarii a Preverenges.
Pro Bernardo de Torcleins .XII. denarii super plantatam suam de Ripa.

13 juin.
Idibus iunii, pro Mabilia de Ripa .XII. denarii super decimam canabis d'Essertines.

14 juin.
.XVIII. kalendas iulii, pro P. Tardi de Corberes .II. solidi et .I. denarius super alpem de Culant en Oiz, quam nobis dedit 1.

16 juin.
.XVI. kalendas iulii, pro Helieta, uxore Remondi, militis de Vuflens la Vila, .XII. denarii.

17 juin.
.XV. kalendas iulii, pro Beatrice la Boveri .II. solidi super vineam suam de Paudais.
Pro Richardo Gascon .XII. denarii super talamum quem P. Michael habet in foro.

19 juin.
.XIII. kalendas iulii, pro P. de Donmartin canonico .III. solidi in Vallibus iuxta Vufleins.

20 juin.
.XII. kalendas iulii a, pro Vu., filio P. de Monte, .XII. denarii super terram suam de Charlie. /736/

21 juin.
.XI. kalendas iulii, pro Richardo, fratre Stephani Salteri, .XII. denarii super casale suum.

22 juin.
.X. kalendas iulii, pro Bonino Cimentario .IIII. sextaria vini ad Chouderun.
Pro Guidone .II. sextaria vini super vineam de Eschisie.
Pro P. Scriptore et pro uxore sua .II. solidi et pro se .III. solidi.

23 juin.
.IX. kalendas iulii, pro Vu. Gras .IIII. sextaria vini in vinea quam habebat inter Ruas et Culie, in loco qui dicitur Vigniez.
Pro Iordano, patre Alberti l'Archier, .II. solidi, quos debent Vu. et P. de Eschicheins.

24 juin.
.VIII. kalendas iulii, pro P. sacerdote .VI. denarii in Valle.

25 juin.
.VII. kalendas iulii, pro Maria de Cossonai .III. solidi apud Vufleins.
Pro P. Fabro de Sancto Laurentio sextarium vini in plantata sua.

26 juin.
.VI. kalendas iulii, pro Acon Monetario et Vu., fratre suo, .XVIII. denarii super alodium suum apud Sanctum Protthasium.
Pro P. Chegnun canonico .II. solidi super decimam retro domum es Niouz.

28 juin.
.IIII. kalendas iulii, pro Amedeo, comite Gibennensi, .XII. solidi apud Prillie 2.
Pro P., filio Guidonis, militis de Gomoins b, quos debet celerarius.

29 juin.
.III. kalendas iulii, pro Thoma, clerico sancti Stephani, debet celerarius vinum pro quadam vinea quam dedit ad Paudais, quam colunt c filii Germani de Paudais.

30 juin.
.II. kalendas iulii, pro Beatrice, uxore Arnoldi, .XII. denarii super casale Guidonis sacerdotis. /737/
Pro Hugone de Maiserie .XII. denarii super vineam suam de Ripa.

a iun. corr. en iulii. b Le scribe a oublié de spécifier la redevance due ; il n'y a pas d'espace laissé en blanc dans le ms. c Après colunt, un espace blanc a été réservé dans le ms. pour les noms des fils de Germanus de Paudais.
1 Diesbach, p. 65. 2 Rég. genev., no 404.

905 h.

Anniversaires de juillet.

1er juillet.
Kalendis iulii, pro Renaldo, filio a Amaldrici militis, .III. solidi quos debebat Leotoldus de Pullie in vindemiis super vinea quam tenebat.

3 juillet.
.V. nonas iulii, pro Alberto Carbone et Vu., filio eius, .IIII. solidi super pratum de sub Colunges.

4 juillet.
.IIII. nonas iulii, pro Iuliana, uxore Gasconis, sextarium vini in Pascha super vinea sua de Pullie.

6 juillet.
.II. nonas iulii, pro Lanberto de Ponterosa, canonico sancti Nicholai, debet celerarius .III. solidos pro .LX. solidis quos dedit.
Pro P. Francon .XVI. denarii quos emit a filia Martini Taveal.
Pro Roma, uxore P. Emari, .XII. denarii in Nativitate Domini 1 et .II. albi panes in messibus super unam posam terre quam habebat Eschissie.


[f. 133 v.]

7 juillet.
Nonis iulii, pro Clemencia, uxore Richardi de Donno Martino, .XII. denarii supra domum que est extra portam sancti Marii.

8 juillet.
.VIII. idus iulii, pro Beloto clerico .VI. denarii censuales super casale quod est iuxta sanctum Petrum.
Pro Giroldo Carbone, canonico nostro, .IIII. sextaria vini super vinea de Monte Rotundo apud Colunges. /738/
Pro Beatrice, domina Grandisoni, .I. modium frumenti ad mensuram Sarrate in decima de Ornie.

9 juillet.
.VII. idus iulii, pro Nicolao de Vuillens canonico debet celerarius .X. solidos pro .X. libris quas dedit pro terciam partem molendini de sancto Laurentio ; debet habere quilibet canonicus presens in anniversario suo .I. panem album.
Pro b de Chouderon dimidiam cupam vini.

10 juillet.
.VI. idus iulii, pro Borchardo de Burgo dedit Girardus, filius eius, .XII. denarios super domum quam habebat apud Runeins.
Pro Beatrice c, filia P. Poncie, .XII. denarii super domum d suam de Vallibus.

11 juillet.
.V. idus iulii, pro Bernardo Fabro de Ponte e .XII. denarii super domum suam de Ponte.

13 juillet.
.III. idus iulii, pro Vu. de Burgo .IIII. sextaria vini apud Eschisie.
Pro Abicello clerico .XII. denarii super domum suam.
Pro Bertoldo de Novo Castro, Lausannensi episcopo, ecclesiam de Losnai et de alodio suo curtem de Tela ultra Arins, unde debemus habere singulis annis .C. solidos a supra manentibus.

15 juillet.
Idus iulii, pro Giroldo Galaciano, capellano sancte Crucis, .XII. denarii pro prato quod dedit in Malvernei.

16 juillet.
.XVII. kalendas augusti, pro Tieberto Matriculario .II. solidos super alodium suum de Strata et alios .II. solidos super vineam quam tenet Albertus li Archiers f.

17 juillet.
.XVI. kalendas augusti, pro Stephano, sacerdote de Sancto Prothasio, .II. solidi super alodium suum de Sancto Liberio.
Pro Amaldrico, filio Emerici Ministri, .XII. denarii super domum suam. /739/

18 juillet.
.XV. kalendas augusti, pro Garnerio de Maserie .II. sextaria vini super vineam suam de sancto Laurentio.

20 juillet.
.XIII. kalendas augusti, pro Odone .III. solidi pro vinea g quam tenebat Evrardus de Ripa apud Mornai.

21 juillet.
.XII. kalendas augusti, pro P. de Vuillens domicello .VI. denarii in vinea apud Mornai quam tenet P. Carpentarius.

22 juillet.
.XI. kalendas augusti, pro Martino de Sancto Mario .XII. denarii super casale Amaldrici de Espesses.

24 juillet.
.VIIII. kalendas augusti, pro Ardutio, Gibennensi episcopo, debet celerarius .L. solidos pro ecclesia de Promentor 2.
Pro h Vu. Colun .XII. denarii, quos debet celerarius.
Pro Belot, puero filio Lanberti de Burgo, .III. solidi super domum suam de Civitate.

27 juillet.
.VI. kalendas augusti, pro P. Francois .II. sextaria vini in vinea sua de Palu.

28 juillet.
.V. kalendas augusti, pro Iohanna, uxore Martini Bauduin, .LX. solidi i pro quibus debet j celerarius .III. solidos.

29 juillet.
.IIII. kalendas augusti, pro P. Fata clerico .XII. denarii super vinea sua de Jovego.

30 juillet.
.III. kalendas augusti, pro Nanthelmo Ponci .XII. denarii super terram de Vallibus Ponci.

31 juillet.
.II. kalendas augusti, pro Michaele de Foro .XII. denarii super domum k Binfa de Ponte.

a filii corr. en filio. b Le nom manque dans le ms. sans qu'il y ait d'espace /740/ laissé en blanc. c Après Beatrice, Ponci effacé. d domum manque dans le ms. e Pontet corr. en Ponte. f s interl. g Le ms. porte vina. h Le ms. porte P. i solidi manque dans le ms. j debet manque dans le ms. k Après domum, suam exp.
1 Le 25 décembre. 2 Rég. genev., no 433.

905 i.

Anniversaires d'août

2 août.
.IIII. nonas augusti, pro Umberto de Chablo .III. iornales terre apud Cottantie.
Pro Vu. de Blonai .V. solidi super villam que dicitur Mustinie.

3 août.
.III. nonas augusti, pro Bovone Thiemaro et matre sua Iusiana .II. solidi in Natale Domini 1.

4 août.
.II. nonas augusti, pro Sibilla .XII. denarii, quos debet heres a eius pro una posa terre que iacet in Chablo.
Bonet li Bauz, pro quo debentur .II. solidi super vinea sua de sancto Laurentio.

5 août.
Nonis augusti, pro magistro Andrea .V. solidi, sicut scriptum est in regula.

8 août.
.VI. idus augusti, pro Dalmacio Dapifero .II. sextaria vini super vineam quam tenet Benedictus apud Betusie.
Pro Acone de Mercato .XII. denarii super domum suam.

9 août.
.V. idus augusti, pro Herberto sextarium b vini super vinea sua de Colunges.
Pro Ponpillin de Vuilleins .III. solidi super vineam suam de Colunges c, quos debet heres P. de Vuillens.
Pro Bernadino clerico, nepote Rogerii episcopi, .V. solidi apud Lustrie d.

11 août.
.III. idus augusti, pro Liefredo canonico debet e celerarius f.
Pro Vurberto de Chablo .XII. denarii quos debet heres Annis /741/ de Maserie in festo sancti Iohannis 2 pro prato sub Maserie quod dicitur li Leschi d'un Barun.

12 août.
.II. idus augusti, pro Umberto de Palaieres .IIII. sextaria vini in vinea de la Traversa.
Pro P., filio Iordani de Palude, .XII. denarii super g plantata sua de h Mornai.
Pro Andrea de Palaieres i .I. sextarium vini in vinea contigua plantate quam Aimo, frater suus, nobis dedit.
Pro matre P., militis de Maiz, .XVIII. denarii, quos debet procurator j operis.


.C XXX IIII.

13 août.
Idibus augusti, pro Gascone et pro uxore sua .VI. sextaria vini apud Pullie.

14 août.
.XIX. kalendas septembris, pro Pagano Rufo debet celerarius vinum super duabus vinneis de Lustrie.
Pro Emma, uxore P., militis de Lausanna, debet celerarius vinum pro vineis de Jovego.

16 août.
.XVII. kalendas septembris, pro Aiglentina .II. solidi apud Columbier, quos debent Albertus de Puteo et fratres Girardus et Meinnerdus.

17 août.
.XVI. kalendas septembris, pro Amaldrico, filio Odonis, .II. solidi supra domum suam.
Pro Borchardo Martra .III. solidi super vineam suam k de Paudais.
Pro Iohanne Chevaler .XII. denarii super domum Bonet ou Baut in Palude, in Pascha.

18 août.
.XV. kalendas septembris, pro Vu. Carbone .V. solidi super vineam de Eschisiaco, iuxta torcular l. /742/

19 août.
.XIIII. kalendas septembris, pro Iohanne m Gillamaro matriculario .II. solidi super totum tenementum quod habebat a capitulo.
Pro P. Umberti .XII. denarii super domum suam de Burgo.
Pro Berardo clerico .XII. denarii, quos debet celerarius n.
Pro Garnerio Fabro de Sancto Laurentio .XII. denarios super vineam que est sub prato es Charboneirs, subtus Colonges, reddendos in festo sancti Micahelis 3.
Pro Richardo, filio Iohannis Gasgonis, .XII. denarii super partem suam in clauso de Espesses.

20 août.
.XIII. kalendas septembris, pro Antonia, domina Sarrate, modius frumenti ad mensuram Sarrete super decimam de Ornie.

22 août.
.XI. kalendas septembris, pro Heymerico Sutore .XII. denarii.
Pro Richardo de Condamina .XII. denarii super vinea sua de Montegnie.
Pro Margerun de Bor .XII. denarii, quos P., filius suus, emit a filia Martini de Tavel.
Pro Hugone Mercier .II. sextaria vini in vinea o de Montotier.

23 août.
.X. kalendas septembris, pro Agnes, vicedomina Melduni, .VIII. solidi apud Meldunum.

25 août.
.VIII. kalendas septembris, pro Emmone de Saisez canonico .XX. solidi por Saisez, .X. solidi por Vuareins, .VII. solidi pro terra de ultra Venopiam, que debet celerarius.
Pro Ysabeal .IIII. sextaria p vini ad Palaieres.
Pro Amico, sancti Laurentii capellano, debet celerarius vinum.

26 août.
.VII. kalendas septembris, pro Aimone de Sancto Synphoriano, capellano sancte Crucis, debet celerarius .III. sextaria vini de Viveis. /743/

27 août.
.VI. kalendas septembris, pro Amedeo, Lausannensi episcopo, .XXX. solidi super ecclesiam de Crissie iuxta Bealmont.
Pro G., fratre Dapiferi, .III. solidi super canpum in introitu de Bitusie.
Pro Richardo Gillamarii .XIII. denarii.
Pro Luciana, matre Vu. Bevro, .XII. denarii super vinea sua de Colonges.

29 août.
.IIII. kalendas septembris, pro Girardo Mastin .V. solidi super domum suam de Ponte.
Pro Francone de Borc .XII. denarii, quos P., filius eius, emit a filia Martini Tavel.
Pro Vu., filia Rodulfi de Burgo, .XII. denarii super vinea sua de Chelcrus.

30 août.
.III. kalendas septembris, pro magistro Galtero canonico .III. solidi apud Joleins.

31 août.
.II. kalendas septembris, pro Umberto Tacun dedit Mabilia q sua .XII. denarios super totum tenementum quod habet apud Jovego.
Pro Iacobo, filio Falcan, .XII. denarii super vinea sua de Vuarchieri.

a Le ms. porte here. b sextarium adj. interl. sur .XII. denarii super biffé. c Après Colunges, Pro Ponpillin de Viveis biffé. d Après Lustrie, Pro Andrea canonico effacé. e Le ms. porte debe. f La redevance paraît avoir été omise. g Après super, haste d'un p, non exp. h de répété, biffé ; après de, amorce de M, biffée. i Après P, l exp. j pro est peut-être biffé. k Le ms. porte sua. l tocular corr. en torcular. m Après Iohanne, d non exp. n Le ms. porte celerari. o Le ms. porte vine. p sextaria manque dans le ms. q Après Mabilia, le scribe a vraisemblablement omis un mot, filia ou uxor peut-être.
1 Le 25 décembre. 2 Le 27 décembre ? 3 Le 29 septembre.

905 j.

Anniversaires de septembre.

1er septembre.
Kalendis septembris, pro Rodulfo de Sulce in Aucais .II. solidi Basiliensium super alodium suum. /744/

3 septembre.
.III. nonas septembris, pro Rodulfo de Bollo canonico .III. solidi, quos debet celerarius 1.
Pro P. de Sancto Paulo .XII. denarii super vineam suam inter Palaieres a et Jarjata.
Pro Vu. Richardi, capellano sancti Stephani, .XII. denarii super ortum et virgultum b suum.

4 septembre.
.II. nonas septembris, pro Cecilia de Sancto Laurentio .XII. denarii supra domum suam quam habebat super forum.

5 septembre.
Nonis c septembris, pro Amaldrico de Runeins .IIII. sextaria vini super tenementum quod tenebant G. et Nicholaus.

6 septembre.
.VIII. idus septembris, pro Rodulfo, rege piissimo, deberet celerarius distribuere denarios 2 ; pro clauso de Crans debetur tunc distribuere dimidia cupa vini cuilibet canonico.
Pro Vivet de Porta .XII. denarii super casale suum extra muros Civitatis, iuxta casale Vu. Thiebor.

7 septembre.
.VII. idus septembris, pro Bovone canonico .VIII. cupe frumenti et .V. solidi super alodium suum de Maserie.
Pro Ottone de Crissie canonico .X. solidi apud Vareins.
Pro Rodulfo Cementario de Orseins .III. solidi super terram apud Chablo.
Pro Helieta Dapiferi .IIII. solidi apud Charlie.
Pro... d.

8 septembre.
.VI. idus septembris, pro Iohanne de Sancto Prothasio sacerdote .XII. denarii apud Sanctum Prothasium, quos debet e P. Coindos in Natali Domini 3, et .XII. denarii in gageria Richardi de Sugneins, et dedit .X. libras de quibus debent f acquiri .X. solidi censuales.

9 septembre.
.V. idus septembris, pro Umberto Bovone .V. solidi super vinea sua de Ripa. /745/
Pro Vu. Pollo .IIII. sextaria super domum suam.
Pro Vu. Alemagno .VI. denarii super casale quod est g iuxta sanctum P..
Pro Heinguicio Bevro .V. solidi in natali beate Marie 4, in Chablo.
Pro Aggetha de Sancto Laurentio h .XII. denarii super totum tenementum quod habebat a capitulo.


[f. 134 v.]

10 septembre.
.IIII. idus septembris, pro Agnes de Sancto Laurentio .I. sextarium vini in plantata filiorum suorum.
Pro Garnero milite .VII. solidos, quos dedit Cono de Suanda, frater eius, advocatus de Duens, reddendos in quadam villa ante Friborc 5.
Pro Perreta, filia Vu. Carbonis i, .II. solidi super vineam suam de Eschisie, que iacet sub torculari lapideo.

12 septembre.
.II. idus septembris, pro Borchardo Chanpon .V. solidi super vineas j et super terram quam habebat ad Pullie.
Pro Galchero, domino de Blonai, debet celerarius denarios super duos homines quos dedit apud Crimieres.

14 septembre.
.XVIII. kalendas octobris, pro Uldrico de Vileta .II. sextaria vini in vinea que dicitur Cressenbor.
Pro Thoma Sancti Laurentii .III. solidi super tenementum suum.

15 septembre.
.XVII. kalendas octobris, pro Stephano de Baoies .III. solidi super alodium quod habebat ad Cosnai.
Pro Iacobo Valier .XII. denarii super vinea de Chouderun.

19 septembre. .XIII. kalendas octobris, pro Mischina, uxore Bovonis, .XII. denarii. /746/

21 septembre.
.XI. kalendas octobris, pro Uldrico de Pullie .XII. denarii super quoddam casale in eadem villa, in Pascha.

22 septembre.
.X. kalendas octobris, pro Aimone Besten .VI. denarii.
Pro Elieta la Chapelieri .XII. denarii super domum suam.

23 septembre.
.VIIII. kalendas octobris, pro P., villico de Vuflens, .XII. denarii super domum suam in Civitate.
Pro Iacobo Sutore de Porta .XII. denarii super domum suam de foro.
Pro Losanun, uxore Rodulfi de Vilar, .XII. denarii.

30 septembre.
.II. kalendas octobris, pro Petro Piegnichat .XII. denarii super terram suam de Choucrus.

a s interl. b Le ms. porte virgultu. c Nonis adj. marg. au lieu de .VIII. idus biffé et exp. d La suite a été laissée en blanc dans le ms. e Le ms. porte dedet. f Le ms. porte de. g est manque dans le ms. h Le ms. porte Larentio. i s interl. j s interl.
1 Diesbach, p. 65. 2 Forel, no 327 ; Rég. genev., no 183 ; Fontes, t. I, p. 309, no 82 ; Diesbach, p. 5. 3 Le 25 décembre. 4 Le 8 septembre. 5 Diesbach, p. 65 (daté par erreur du 11 septembre).

905 k.

Anniversaires d'octobre.

1er octobre.
Kalendis octobris, pro Clemencia, filia Giroldi Salterii a, .II. solidi super vineam de Palude.
Pro Uldrico Fabro de sancto Laurentio .I. sextarium vini super plantatam suam quam habet a capitulo.
Pro Umberto de Ponte et Umbertulo, nepote eius, canonicis, debet celerarius denarios b.

2 octobre.
.VI. nonas octobris, pro Rodulfo et Agatha, uxore c eius, vinum in vineam de Palaieres.
Pro Ema Rufa de Palude .XII. denarii super domum suam.

4 octobre.
.IIII. d nonas octobris, pro Giroldo de Vuillens .III. solidi super terram quam possidet Udricus de Britiniaco. /747/
Pro Iohanna, uxore Bosonis de Moudun, .XVIII. denarii super domum Martini de Hospitali.

5 octobre.
.III. nonas octobris, pro Iohanne, filio Stephani de Valle, .XII. denarii supra casale Vu. Fabri de Torcleins.

7 octobre.
Nonis octobris, pro Aymone, capellano de Oschie, .XII. denarii, quos debet celerarius.

9 octobre.
.VII. idus octobris, pro Lodovico, patre Vu. Bevro, .II. solidi super vineam suam de Colunges e.

10 octobre.
.VI. idus octobris, pro P., milite de Cossonai, .XII. denarii, quos f debebat Otto Matuns de Sonarcleins.
Pro P., clerico de Illeins, .II. solidi in festum sancti Michaelis 1 super totum tenementum quod tenet Anselmus de Ylleins.
Pro Acillon, uxore Remondi de Blonai, .XII. denarii supra domum suam apud sanctum Stephanum.

11 octobre.
.V. idus octobris, pro Enguicio canonico, qui dedit nobis tenementum Vu. Bonevent apud sanctum Laurentium et decimam de clauso Dapiferi debet celerarius... g.
Pro Martina, uxore Piegnichat, .II. solidi super domum suam.

12 octobre.
.IIII. idus octobris, pro Heimerico Mistrali .XII. denarii super domum suam.

14 octobre.
.II. h idus octobris, pro Vu. Gourra .XII. denarii supra casale Cononis de Paudas.

15 octobre.
Idus octobris, pro Ysabel, uxore P. Umberti, .XII. denarii apud Crissie super casale de Salceta.

18 octobre.
.XV. kalendas novembris, pro Almaudrico de Fonz debet celerarius vinum pro vinea sub castro de Monz 2. /748/
Pro P. Dapifero de Blonai .III. solidi super clausum suum de Brent.
Pro Vu. de Alpibus .II. solidi de quibus debet Hugo de Maiserie .XII. denarios supra domum suam, alios .XII. denarios Vu. de Ogo super domum suam et Martinus, nepos suus.

19 octobre.
.XIIII. kalendas novembris, pro Melison, matre P. Girardi, .XII. denarii super vineam suam de Paudais.

20 octobre.
.XIII. kalendas novembris, pro Philipo milite .III. solidi apud Gomoins la Vila.

26 octobre.
.VII. kalendas novembris, pro P. de Eschangneins canonico debet dari panis et vinum et denarii, sicut in regula continetur.

27 octobre.
.VI. kalendas novembris, pro Vu. Bonevent .III. solidi super casale suum.
Pro P. Bauduin .VII. denarii super domum quam a capitulo tenebat.
Pro Borchardo, sacerdote de Dallens, .II. solidi super vineam de Rossoton.

28 octobre.
.V. kalendas novembris, pro Vu. Avioud canonico .IIII. sextaria vini super tenemento Lietoldi de Pulliaco.

31 octobre.
.II. kalendas novembris, pro Martina .V. solidi super vinea de Eschisie.
Pro Mabilia Alba de Viveis .XII. denarii super alodium suum, in festo Omnium Sanctorum 3.
Pro Paris canonico .V. solidi super turrim de sancto Petro.
Pro Amaldrico de Tolochina .XII. denarii super domum suam.

a Après e, r exp. b s interl. c Après uxore, e biffée. d Avant .IIII., une date effacée. e Le ms. porte Coluges. f Le ms. porte quo. g La fin de la phrase a été laissée en blanc dans le ms. h .III. corr. en .II..
1 Le 29 septembre. 2 Diesbach, p. 65. 3 Le 1er novembre. /749/


.C XXX V.

905 l.

Anniversaires de novembre.

1er novembre.
Kalendis novembris, pro Agatha, filia Narduinni de Biere, .XII. denarii super tenemento Giroldi Rufi de Sancto Germano.

2 novembre.
.IIII. nonas novembris, pro Conone Rufo d'Eseubleins .II. solidi in Nativitate Domini 1, quos debet Aimo de Fluvio.
Pro Anselmo, milite de Blesseins, .XII. denarii, quos debet P. de Arboreinges in crastina die Natalis Domini 2.

3 novembre.
.III. nonas novembris, pro Perreta de Venes .II. solidi apud Vufleins la Vila, quos debet Nicholaus.
Pro Vu., filia Andree Gotronis, .XII. denarii super ortum suum de Choucrus.

4 novembre.
.II. nonas novembris, pro Garnero milite, fratre magistri Henrici de Drillaris a, .II. solidi in festo Omnium Sanctorum 3 super tres posas terre apud Vilar Severior 4.

5 novembre.
Nonis novembris, pro Vu. de Chablo sacerdote .XII. denarii super domum suam, que est contigua domui Giroldi de Chablo.

6 novembre.
.VIII. idus novembris, pro Dalmacio Dapifero .II. solidi, quos debent Rodulfus et Salerius apud Charlie.
Pro Bertolfo puero .VI. denarii in villa Puliaci.
Pro Gudone, milite de Vuilleins, .III. solidi, quos debet Turumbertus de Monte super terra et casali que tenebat ab ipso.

9 novembre.
.V. idus novembris, pro Remondo canonico debet celerarius vinum super vineam de Montbenun.

10 novembre.
.IIII. idus novembris, pro Roma de Romanel .XII. denarii supra pratum de Sintar b. /750/

11 novembre.
.III. idus novembris, pro... c.

14 novembre.
.XVIII. d kalendas decembris, pro Rosa, uxore Andree Guturosi, .XII. denarii super terram suam de Choucrus.
Pro Papia .V. solidi per annum.
Pro sacerdote de Arbois .XII. denarii.

16 novembre.
.XVI. kalendas decembris, pro Clarmonda la Mercieri .II. sextaria vini super vinea sua de Crussibot.

17 novembre.
.XV. kalendas decembris, pro Aymone Sutore de Tierreins .XII. denarii super domum suam de Ponte.

19 novembre.
.XIII. kalendas decembris, pro Geroldo Carbone, canonico nostro, .IIII.ta pars decimarum de Vuareins et .X. solidi in eadem villa singulis annis.

22 novembre.
.X. kalendas decembris, pro Michaele de Valle .XII. denarii, quos debet celerarius.

23 novembre.
.VIIII. kalendas decembris, pro Amedeo Bauduini .XII. denarii apud Viveis super domum suam.
Pro P., sacerdote d'Olleins, .XII. denarii super terram quam habebat Eschandeins e.

26 novembre.
.VI. kalendas f decembris, pro Iordano milite debet celerarius distribuere vinum. Pro Ermengar de Palude .I. sextarium vini.

29 novembre.
.III. kalendas decembris, pro Guidone de Corberes .III. solidi apud Vufleins et .IIII. panes apud Joleins 5.

a s interl. b La lecture Sintar n'est pas certaine ; le ms. porte S suivie de trois jambages suivis de tar. c La suite a été laissée en blanc dans le ms. d .XVII. corr. en .XVIII.. e Après E, s interl. f kalendas adj. marg., remplace idus exp.
1 Le 25 décembre. 2 Le 26 décembre. Diesbach, p. 65. 3 Le 1er novembre. 4 Diesbach, p. 65. 5 Diesbach, p. 66. /751/

905 m.

Anniversaires de décembre.

3 décembre.
.III. nonas decembris, pro Vu., cantore huius ecclesie, debent a distribui denarii a celerario et alia sicut continetur in regula.

4 décembre.
.II. nonas decembris, pro Bernardo, clerico de Cossonai, .XX. solidi apud Eschiseins super tenemento Vu. et Uldrici, fratrum.

5 décembre.
Nonis decembris, pro Rodulfo, milite de Sancto Germano, .II. solidi super totum tenementum suum.

6 décembre.
.VIII. idus decembris, pro Vu. de Capella .XII. denarii apud Romanel.
Pro P. Martra .III. solidi super vineam suam ou Poudais.

7 décembre.
.VII. idus decembris, pro Alberto de Palude et pro uxore sua .XII. denarii super domum et casale que tenet Iohannes de Chesauz.
Pro P., clerico de Joleins, .XII. denarii super vineam subtus lo Tonboie.

10 décembre.
.IIII. b idus decembris, pro Ysabel de Orba .XII. denarii super tenemento Vu. de Asteins.

12 décembre.
.II. idus decembris, pro Rodulfo Ponci .II. sextaria vini in vinea c de Roseta apud Jovego.

14 décembre.
.XIX. kalendas ianuarii, pro Cristino et uxore sua .II. solidi super casale domus d Rodulfi de Torcleins.

17 décembre.
.XVI. kalendas ianuarii, pro P. Roset debet celerarius vinum.

19 décembre.
.XIIII. kalendas ianuarii, pro Namtelmo de Ogo .XVIII. denarii super duo casalia de foro, in carniprevio. /752/

21 décembre.
.XII. kalendas ianuarii e, pro Iacobo Flor .II. sextaria vini in vinea sua sub Monte Girbert.

23 décembre.
.X. kalendas ianuarii, pro matre dominorum de Fernai .XII. denarii super domum Clementis de Sancto P..
Pro Evrardo de Berchie debet celerarius vinum.

a debentur corr. en debent. b Après .IIII., kalendas effacé. c Après vinea, d biffé. d Après domus, une lettre effacée. e iunii corr. en ianuarii.


[f. 135 v.]

906.   1239, 3 juin. — S. l.

Note sur une éclipse de soleil.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 663 ; Zeerleder, t. I, no 230 ; Waitz, p. 793.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IX., tercio nonas iunii, fuit eclipsis solis.

907.   [1239], 18 septembre. — S. l.

Note sur un tremblement de terre.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 663 ; Zeerleder, t. I, no 230 ; Waitz, p. 793 ; Fontes, t. II, p. 191, no 182.

Eodem anno, quartodecimo kalendas octobris a, fuit terremotus.

a octobris adj. interl. sur septembris exp.

908.   [1239], 23 septembre. — Lausanne.

Note sur la résignation de Bonifacius, évêque de Lausanne, et sur son retour de Rome.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 663 ; Zeerleder, t. I, no 230 ; Waitz, p. 793 ; Fontes, t. II, p. 191, no 182. — Reg. : Forel, no 1200.

Eodem anno, .IX. kalendas octobris, venit dominus B., episcopus Lausannensis a Romana curia. Et resignaverat in manu /753/ domini a Gregorii pape, qui misit litteras resignationis capitulo Lausannensi in vigilia sancti Dyonisii b 1.

a Après domini, un mot effacé. b Et resignaverat... Dyonisii a été ajouté après coup, au moment où le no 909 était déjà transcrit dans le cartulaire.
1 Le 8 octobre ; cf. supra, no 17 b.

909.   1239, 5 octobre. — [Lausanne.]

Vente par Martinus, maior de Vevey, à Michael Oliveri d'une maison et d'un chesal situés sous la maison de l'évêque et que le dit Martinus tenait du chapitre.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 663.

.XX. a
Martinus, maior de Viveis, vendiderat Michaeli Oliveri domum et casale quod est sub domo domini episcopi, quod habebat a capitulo ad tale servicium quale debebat dicta domus secundum bonam consuetudinem ville. Actum in choro, anno Domini .M CC XXX IX., tercio nonas octobris. Hoc factum fuit de assensu capituli.

a En marge.

910.   1239, 12 octobre. — [Lausanne.]

Vente par le gendre de Gabarousa à Aymo Franceis d'une vigne faisant partie de quatre poses de terre que Gabarousa tient à cens du chapitre de Lausanne aux Vaux de Belmont, le dit Aymo s'engageant à payer au chapitre une partie du cens dû pour cette terre.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 663.

.V. a
Gabarousa accepit a capitulo .IIII. posas b terre in Vallibus sub Bealmont ad censum pro .IIII. sextariis vini reddendis annuatim. In una de dictis posis plantavit vineam quam maritus filie sue vendidit Aymoni Franceis de assensu capituli, ita quod pro illa vinea redderentur .II. sextaria vini capitulo annuatim de supradictis .IIII. sextariis, et pro tribus residuis posis redderentur alia duo sextaria. Actum in revestiario, /754/ anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IX., .IIII. idus octobris.

a En marge. b Le ms. porte possas.

911.   1239, 4 décembre. — [Lausanne.]

Engagement par Vuillelmus de Grancy, chevalier, sa femme et le fils de sa femme de la receverie de la dîme de St-Laurent, qu'ils tenaient en fief du dit chapitre.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 664.

Vuillelmus de Grancie miles et Iacobeta de Sancto Laurentio a, uxor eius, et... b, filius dicte Iacobete, quem genuerat de Rodulfo de Sancto Germano milite, obligaverunt pro .XX. libris capitulo Lausannensi receveriam decime sancti Laurentii frumenti et vini et advene, quam habebant a capitulo in feodum. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XXX IX. c, dominica post festum sancti Andree. Testes : C. prepositus, Io. cantor, G. sacrista, A. de No. Castro, U. Dapifer, P. de Vileta, R. de Roveno, A. de Bornello, R. de Vuflens, Vu. de Gomoins, A. de Geb., Vu. de Gruieri, canonici, P. de Duyn, Vu. Falco, G. de Chesas, milites, Iohannes de Clauso burgensis.

a Le ms. porte Laurertio. b La place du nom a été laissée en blanc dans le ms. c .M CC XXXXX. corr. en .M CC XXX IX..

912.   1240 (n. st.), février. — S. l.

Vente par Albertus li Beaz à Falco de St-Pierre d'une vigne sise à Lausanne, en Etraz, qu'il tenait du chapitre de Lausanne.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 664.

.XII. a
Albertus li Beaz vendidit Falconi de Sancto Petro vineam quam habebat a capitulo pro .VI. sextariis vini in Estra, et hoc de consensu capituli. Actum anno Domini .M CC XXX IX., mense februarii.

a En marge.

913.   1242, 28 mars. — [Lausanne.]

Accensement par le chapitre de Lausanne à P. Vuanniere de /755/ la moitié d'un chesal sis à Lausanne, près de la porte St-Laurent, chesal que P. Escarinas tenait à cens du dit chapitre et dont il garde l'autre moitié.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 664.

.v. a
P. Escarinas tenebat quoddam casale a capitulo prope portam sancti Laurentii pro .XII. denariis solvendis in Nativitate Domini 1, et verpivit medietatem illius casalis capitulo in manu C. prepositi. Et capitulum et prepositus dederunt illud P., connomine Vuanniere, ad censum pro .VI. denariis reddendis in Nativitate Domini. Actum in choro, anno ab incarnatione Domini .M CC XL II., quinto kalendas aprilis.

a En marge.
1 Le 25 décembre.

914.   1242, avril. — [Lausanne.]

Vente par Rodulfus, P., Iohannes et leur père au chapitre de Lausanne d'une redevance que leur devait l'héritier de Corder sur une vigne qu'ils tenaient du chapitre à Contigny.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 664.

... a et filii sui b Rodulfus, P., Iohannes vendiderunt capitulo .III. solidos quos eis debebat heres ou Corder super c quadam vinea quam habebant a capitulo apud Quintignie, et capitulum dedit eis .L. solidos. Actum in revestiario, anno Domini .M CC XL II., mense aprili. Testes autem C. prepositus, Vu. cantor, prior sancti Marii, N. de Cha., P. de Vileta, A. de Bornello, R. de Ro., P. de Sancto Martino, Ia. de Burgo, R. de Vuflens, Io. succentor, I. de Chavornai.

a La place du nom a été laissée en blanc dans le ms. b filius suus corr. en filii sui et suivi d'une rature. c q corr. en s.

915.   1242, 30 juillet. — Lausanne.

Sentence arbitrale rendue par Cono, prévôt, Iohannes, sous-chantre, Albertus, chapelain de St-Pierre, et Hemericus, chapelain de St-Laurent, mettant fin à un différend entre Petrus /756/ de Dommartin, chapelain de la Ste-Croix et Andreas, chapelain de St-Paul, au sujet des chevaliers chassés à la Cité, qui, lorsqu'ils se trouvent à Lausanne, sont paroissiens de la Ste-Croix.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 665.

Discordia orta fuit inter P. de Donno Martino, capellanum sancte Crucis, ex una parte, et Andream, capellanum sancti Pauli, ex altera, super desponsatione Vullelmi, filii Turumberti de Monte, militis de Roveno, et oblationibus inde a factis, quia dictus Andreas, capellanus sancti Pauli, dicebat quod milites de Monte erant parrochiam sui etiam Lausanne, quando b refugiebant per guerram apud Lausannam. Capellanus sancte Crucis dicebat quod omnes milites casati in Civitate Lausannensi, scilicet omnes illi de Escubleins, de Eschanneins, de Roveno, de Venes et omnes alii casati, quando veniebant Lausannam, vel per pacem, vel per guerram, sani vel infirmi, erant parrochiam sancte Crucis, et quando ibant ad villas, ad domos vel grangias suas, tunc erant parrochiam ecclesiarum ad quarum parrochiam ville spectabant. Hec discordia fuit posita super C. prepositum et Io. succentorem et Albertum, capellanum sancti Petri, et Hemericum, capellanum sancti Laurentii, ut quod inde recognoscerent in posterum observaretur. Isti vero recognoverunt quod viderant et audierant sepius recognosci quod omnes supradicti milites, quando veniebant Lausannam, erant parrochiam sancte Crucis et in pace et in guerra, et quando morabantur in villis erant parrochiam ecclesiarum ad quas ville spectabant. Actum Lausanne, in prato curie, coram Iohanne electo, anno ab incarnatione Domini .M CC XL II., tercio kalendas augusti. Huic recognitioni cum supranominatis interfuerunt Vu. cantor, Ia. de Burgo, I. de Chavornai, Re. de Roveno, R. de Vuflens, P. de Sancto Martino, P. de Estavaiel, canonici, Remondus, capellanus de Sugneins, Otto, Vulmarus, Iacobus de Porta, sacerdotes, Umbertus de Purmentor, Borcardus Mastins, clerici, G. de Chesas miles, et alii multi.

a Le ms. porte le sigle ɡ. b Après quando, venerant biffé. /757/

916.   1242, 1er août. — [Lausanne.]

Inféodation par Cono, prévôt de Lausanne, à Iohannes li Marcheanz de Prilly de son fief.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 666.

Iohannes li Marcheanz de Prilie recepit feodum suum a C. preposito ad opus capituli, et recognovit a .V. solidos de placito. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XL II., kalendis augusti.

a vit adj. interl.


.C XXX VI.

917.   1242. — [Lausanne.]

Rôle des biens que Cono, prévôt de Lausanne, tient du chapitre, outre la prévôté et sa prébende.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 666 ; Waitz, p. 774. n. 6. — Reg. : Diesbach, p. 70.

Anno ab incarnatione Domini .M CC XL II. habebat C. prepositus ista a capitulo, preter preposituram et prebendam :
Apud Lausannam, domum suam et casale quod fuit Constantini de Charlie, quod Giroldus sacrista habet ab eo in amore, et post eum debet esse illius cuius erit casale sacriste, quod tamen non spectat ad sacristaniam.
Habet etiam a capitulo .I. pratum es Rispes et .I. es Esterpaies et .I. en Malvernei et vineam .I. apud Oschie et ad Palaieres .I. et apud Colunges unam dimidiam et cavalatam vini in Estra, quam debet filius Alberti Balles, et .XVI. denarios censuales in Nativitate Domini 1, quos debet li Apiaz, et dimidium molendinum sub sancto Laurentio cum appendentiis, et partem quam accipit in molendino subteriori ; apud Tolochina medietatem molendini cum donno N. de Chavornai, apud Salleins medietatem eorum que ibi habet capitulum, apud Parlie filios Vuarbor et Albertum, apud Essertines .V. solidos census, quos debet maior in Pascha, et dimidias menaidas et de quadam terra terragium, quod tamen retinet maior quando potest ; apud /758/ Pinei heredem Lanbelini a, quem sibi iamdiu abstulit P. de Pinei miles, et .V. solidos, quos debet heres a l'Agnel de Pinei, et quicquid spectat ad capitulum ; apud Rosai et Avarnie et Cormondreschi quicquid spectat ad capitulum ; apud Vilar Tiecelim .XVIII. denarios, quos debet Testa d'Or ; apud Evonant .XVIII. denarios, quos debet heres Vu. d'Estra ; apud Frasnei Giroldum et fratrem suum ; apud Nuovillie heredem Michaelis b ; apud c Saisses illud quod ibi habet d capitulum, quod non spectat e ad ecclesiam de Granges, et duas partes pro lege hominum f capituli ; sub Paterniaco .III. solidos et .VI. denarios de quibus debet Bosonez de Corcales g .XVIII. denarios in Nativitate beate Marie 2 et Otto li Maselers de Paerno .XII. denarios et quidam de Glatignie h .XII. denarios ; in Ogo ecclesiam de Bollo pro .LX. solidis quos sibi assignavit capitulum pro legibus hominum capituli.

a Sur b, tilde superflu. b e adj. interl. c Sur d, tilde superflu. d habet manque dans le ms. e Le ms. porte specta. f hominorum corr. en hominum. g Le ms. porte Cocales. h Après Glatignie, une lettre effacée.
1 Le 25 décembre. 2 Le 8 septembre.

918.   1242, 1er août, — [Lausanne.]

Donation par Iohannes, évêque élu de Lausanne, au chapitre de Lausanne de l'église de Vidy, dont Rodulfus de Vufflens, chanoine, investit le chapitre.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 667. — Reg. : Forel, no 1243.

Dominus I., electus Lausannensis, dedit capitulo Lausannensi ecclesiam de Vizi a cum appendiciis suis, et Rodulfus de Vuflens de dicta ecclesia investivit capitulum per .III. solidos reddendos annuatim ad festum sancti Petri ad Vincula 1. Actum in revestiario, anno ab incarnatione Domini .M CC XL II., kalendis augusti. Testes : C. prepositus, Vu. cantor, N. de Chavornai, Io. succentor, Iacobus de Bur., I. de Chavornai, R. de Roveno b, P. de Vileta, A. de Bornello c, P. de Sancto Martino, Henricus de Fruentia, Rodulfus de Vuflens.

a Vizie corr. en Vizi. b Ordre des témoins rétabli par signes de renvoi ; dans le ms., R. de Roveno se trouve avant Henricus de Fruentia. c r adj. interl.
1 Le 1er août. /759/

919.   1242, avril. — S. l.

Charte par laquelle Maria, fille de Ruicelinus de Contigny, vend au chapitre de Lausanne un cens assigné sur la vigne que Iohannes Cordarius tenait à cens de la dite Maria.

Main L.

Ed. : Martignier, p. 667.

Notum sit omnibus quod Maria, filia Ruicelini de Quintignie, de consensu et voluntate filiorum suorum Petri, Rodulfi et Iohannis, vendidit nobis .III. solidos censuales apud Qintignie, super vinea que fuit Iohannis Cordarii, quam vineam dictus Cordarius de consensu nostro pro predicto censu a dicta Maria tenebat, quia vinea est de terra nostra. Huic venditioni consenserunt Raymondus de Roveno et Rodulfus de Vuflens, canonici nostri, provisores portionum G. sacriste et Iohannis de Oruns, canonicorum nostrorum, tali scilicet conditione quod si dicti canonici G. sacrista et Iohannes vellent nobis solvere .L. solidos, ipsi haberent predictos .III. solidos. Pro dictis enim .III. solidis dedimus .L. solidos et solvimus dicte mulieri. Huic a venditioni interfuerunt C. prepositus, Vullermus cantor, Vu., prior sancti Marii, Io. succentor, magister Ia. de Bur., Iohannes de Chavornai, Raymondus de Roveno, P. de Vileta, Rodulfus de Vuflens, P. de Sancto Martino, Amedeus, canonici Lausannenses. Actum anno Domini .M CC XL II., mense aprili b.

a Le ms. porte Hui. b Au bas du folio, essai de plume.


[f. 136 v.]

920.   [2e moitié du XIIIe siècle.] — S. l.

Début d'une charte par laquelle Iacobus, fils de Girardus Rossez, donne au chapitre de Lausanne des biens qui ne sont pas spécifiés.

Main U.

Noverint a universi quod Iacobus, filius Girardi Rossez, dedit capitulo viginti et d... b

a N initiale répétée. b Cet acte inachevé est transcrit au bas du folio 136 v. /760/


[f. 137 r.]

921.

Table des matières du cartulaire.

La table des matières du cartulaire est tout entière postérieure à la composition de l'ouvrage. La plus grande partie de la table date du XIVe siècle, les dernières adjonctions sont de la fin du XVIIe.

Plusieurs mains du XIVe au XVIIe siècle.

+Tabulla cartularii
Factum de Viviaco invenies in .IIIIxx. folio.
Si episcopus aut canonicus offendat capitulum in .IIIIxx XIIII..
Iura prepositi de legibus in .IIIIxx IX..Item et in a .IIIIxx XIII..
Et in dicto folio iura prepositi in aliquibus villis capituli.
Si canonicus recipiat taliam de sua prebenda ultra porcionem contentam in divisionibus, restituere debet capitulo in .C XIII..
Qualiter decima de Mornay, videlicet tercia pars vini est prepositi in .XV. folio.
De facto decime de Vernay in .XX II..
De vuageria quam prepositus habet apud Vuarens in .XX IIII..
Quod prepositus habet apud Essertines vide in .XXX I. folio.
Quod habet prepositus apud Dompnummartinum vide in .XXX II..
Quod habet idem apud Talochina in .L XX. folio et in .L XX I..
Factum de Cram, quomodo prepositus in mutacione ipsius habet a tribus personis certam pecuniam, videbis in .L XXX VIII. folio.
Quomodo debitur preposito unum dolium accatum ad ponendum vinum suum invenies in .IIIIxx IX..
Avenam que debetur b preposito apud Crissie quere in .XL VIII..
Quomodo fuit firmata villa Sancti Prothasii in .L XVI..
Item Dompmartin in .XXX I. folio.
Essertines in .XXX..
Crissie in .XL VI..
Pullie in .LX..
Qualiter servientes domino episcopo in magno altari debent prandere cum ipso et quibus pertinent oblaciones, et de libertate servitorum canonicorum et familiarium, et iure prepositi et /761/ capituli in legibus, et de libertate domorum canonicorum et militum, et quid tenemur facere pro c canonico defunto et priore sancti Marii in .IIIIxx XIII..


[f. 137 v.]

Quomodo tercia pars legis omnium hominum capituli qui capiuntur pro furto in hac villa est d prepositi et capituli due partes invenies in .IIIIxx XIII. folio.
Quomodo leges et placita de Mexirie, de Joutens, de Crissie, de Dalliens, de Vuarens, de Rugnens, de Espalingio, de Chalie, de Romanel, de Quintignie, de Biez, de Cors, de Joulens, de Chamblandes, de e Eschissie sunt prepositi tercia pars et capituli due partes, et de omnibus hominibus capituli f invenies in .IIIIxx XIII..
Vide de priore sancti Marii in .C II. folio. Item .C XIIII. folio.
Quomodo duella debent fieri in presencia prepositi in .IIIIxx XIII..
Quomodo latrones debent iudicari in capitulo in eodem folio.
Quomodo dampnacio spectat ad prepositum in eodem folio.
Quomodo media pars duellorum est prepositi in eodem folio.
Si quis canonicus contempnit reddere censum quem debet ad terminum statutum vel iniuriatur capitulo non debent ei aliqui canonici g communicare in choro, nec ebdomadarius incipere horas quamdiu est in choro h, facta prius amonicione. Hoc idem faciunt omnes de episcopo. Qui si non satisfecerint in octo diebus i antea, potest eis sustrahi prebenda et debet de iure usque ad satisfactionem. Invenies in .IIIIxx XIIII..
Quomodo Girardus de Albona fuit homo prepositi continetur in .CVIII..
Statutum beneficandi clericos invenies in .IIIIxx XVIII..
De residencia dignitatum in .C.
Quomodo capitulum assignavit .XX. solidos censuales apud Essertines et .XV. in taliis de Crissie in .C IIII.. .III. solidos census qui debentur preposito j invenies in .C V..
Qualiter non debent ire canonici circa ecclesiam in .C XII..
Iura domini Lausannensis episcopi in .IIIIxx XVII.. /762/
Quomodo persone ecclesie faciunt residentiam pro una die in missa vel in vesperis in .C. folio.
Item in .C XIIII. folio invenies statutum valde bonum contra rebelles.


138

De succentore et de .XXX IIII. solidis quos debet prior de Balmis in .IIIIxx X..
Quibus pertinent bona canonici intestati defunti in .C V. folio.
Qualiter prepositus habet hominem unum de burgensibus in .C VIII. folio.
Cronicas episcoporum in octavo folio.
Qualiter nemus de la Fay pertinet capitulo in .XL. folio.
Crissie in .XL VIII..
Census domorum dictorum Curbit et aliarum domorum ibidem spectantium preposito in .C XVII..
De villico de Espalingio in .L VIII..
Regalia que tenet dominus episcopus a rege in k .IIIIxx XVII..
Qualiter canonici et alii de ecclesia Lausannensi ligii homines l...
Qualiter platee circumdantes campanile sunt capituli .C I..
Cran et quid debetur ibidem preposito .IIIIxx XVIII..
Empcionem m domus nostre Viviaci et vinee .IIIIxx VI..
Qualiter sacrista debet dare cuilibet canonico .III. candelas et vinum in capitulo reperies .IIIIxx XII..
Quando episcopus celebrat oblaciones cuius sint et de procuratione quam debet episcopus in crastinum Pasche .IIIIxx XII. n.
Quod habemus apud Lustrie .IIIIxx XIIII..
Qualiter o illud quod habemus apud Viviacum positum fuit in divisione prebendarum, excepta ecclesia de Viviaco cum omnibus appendenciis suis, que remanxit pro communi in .C XX III. folio in principio.
Quid habet prepositus apud Saulens in eodem folio in fine.
Qualiter episcopus emit advocaciam Lausannensem pro .CCC XX. marchis in .C XIII. folio in principio.
De pluribus... p /763/


[f. 138 v.]

Qualiter ecclesie de Pullye, de Vizi, alieque decem que intersunt in officio crismatis nichil debent de collectis domini episcopi, prout continetur in .IIIIxx XIII. folio, et ibidem qualiter curati de Pulliez et de Vizi debent ferre cassam quinquies in anno.
Item q de transactione facta cum Predicatoribus Lausannensibus per capitulum tam de processionibus, missis celebrandis et similibus hinc inde honorandis .C XX VI..
De magno et dampnoso incendio Lausannensi de anno .M CC XXX V. folio .C XX VII..
Item r de libertate et privilegiis familie prepositi et capituli folio .C VII..

Vide s pour le diesme de Lustry folio 94.
Menaydae quid sint folio 47.
Canonici Lausannenses erant 22 folio 47.
Vuastellum folio 52.
Regalia et iura episcopi quae habet super villam et Civitatem Lausannensem 97.
Termini et limites decimae de Espaningio 57.
Ferrata quid sint foliis 59, 65.
Miracula foliis 117, 118, 119, 120 non credo vera etc.
Dieme de Joulens en toute la paroisse est deu en froment et avoine 122.
Electio episcopi Bonifacii 122.
Decima t Lustriaci 94.

a Après in, X effacé. b Après debetur, dn biffé. c Après pro, d effacé. d Le ms. porte et suivi de cap biffé. e Après de, Esc biffé. f Après capituli, une rature. g Le ms. porte ɡnonici. h Le ms. porte chora. i Après diebus, antea p biffé. j preposito adj. interl. sur capitulo biffé. k Après in, X effacé. l Note ajoutée dans la marge et dont les deux tiers sont illisibles, l'encre ayant pâli. m Avant Empcionem, Inve biffé. n Quando... .IIII.xx XII. adj. marg. o Changement de plume ou de main. p Note ajoutée au bas du folio et dont la fin est illisible, l'encre ayant pâli. q Changement de main. r Changement de main. s Changement de main. t Le ms. porte Decimo.

 


 

 

 

 

Accès direct par numéro de page : indiquez ici le numéro de page (entre 1 et 763) puis touche [Enter]