Mémoires et documents de la Société d’histoire de la Suisse romande

Edition numérique

Ernest CORNAZ

Humbert le Bâtard de Savoie
(1377-1443)
Mémoire suivi de pièces justificatives


Note sur ses armoiries
par Donald GALBREATH

Dans MDR, Troisième série, 1946, tome II, pp. 305-385

© 2026 Société d’histoire de la Suisse romande

ERNEST CORNAZ

HUMBERT
LE BÂTARD DE SAVOIE

(1377-1443)

MÉMOIRE SUIVI DE PIÈCES JUSTIFICATIVES

 

NOTE SUR SES ARMOIRIES

PAR DONALD GALBREATH

 


/306/ /307/

 

AVANT-PROPOS

Le personnage qui fait l’objet de l’étude qui suit n’occupe pas une place marquante dans notre histoire vaudoise du moyen âge. Il a cependant joué un rôle important, mais discret et effacé, dans l’histoire de l’Etat savoyard dans sa plus belle période et mérite d’être tiré de l’ombre. Dès 1920 nous avions commencé à rassembler à Turin des documents sur son compte. Ils ont formé l’objet d’une communication faite à notre Société à la séance qu’elle tint à Estavayer le 3 octobre 1925. C’est cette première ébauche développée et amplifiée que nous publions maintenant, en nous excusant de ce que notre âge et nos forces déclinantes ne nous ont pas permis de la parfaire autant que nous l’aurions désiré.

Nous tenons à remercier M. Alfred Roulin, Directeur de la Bibliothèque cantonale et universitaire à Lausanne, qui a surveillé l’impression de notre travail et nous a assisté de ses conseils. Nous mentionnerons aussi que c’est au regretté Frédéric Dubois que nous devons la connaissance du subside que Bonne de Bourbon, veuve du comte Vert, accorda à Humbert, avant son départ pour la croisade 1.

Ernest Cornaz.

/308/

/309/

HUMBERT LE BÂTARD DE SAVOIE

(1377-1443)

 

La présente notice ne prétend pas apporter des faits bien nouveaux pour la connaissance du prince dont nous suivons la carrière. Il nous a paru cependant utile de corriger certaines erreurs qui ont leur source dans la notice primitive que Guichenon lui a consacrée dans son Histoire généalogique de la maison de Savoie, de grouper des renseignements que des historiens modernes ont publiés ici et là 1, et surtout de déterminer l’ordre chronologique dans lequel il acquit ses diverses seigneuries.

Humbert naît probablement vers 1377, à la suite d’un voyage que son père, le futur comte Rouge, fit en Bresse cette année-là. Le comte Vert vivait encore. Son fils, le prince héritier, jeune homme de dix-sept ans, portait pour lors le titre de comte de Bresse et visitait son apanage. Il fit connaissance, à Bourg-en-Bresse, de Françoise Arnaud, et de leurs relations naquit le personnage qui nous occupe présentement 2. /310/

Humbert fut élevé à la cour de Savoie avec son frère Amédée VIII, plus jeune que lui de quelques années et qui, dès 1391, règne dans le comté avec l’aide d’un conseil de régence. Le pays est troublé par les accusations lancées contre Othon de Grandson, soupçonné faussement de n’avoir pas été étranger à la mort du comte Rouge. Gérard d’Éstavayer qui, en 1397, devait tuer Othon de Grandson dans le fameux duel de Bourg-en-Bresse, administre alors les deux châtellenies de Grandcour et de Cudrefin, qui viennent d’être confisquées à Othon. Au mois d’août 1393, il reçoit l’ordre d’affecter la plus grande partie du revenu net de ces deux châtellenies, soit 240 florins d’or, à l’entretien du jeune Humbert. Cette somme fut remise à Louis Passerich, donzel, maître ou mentor du jeune prince du sang, et Passerich en délivra un reçu daté de Romont, où peut-être il résidait alors avec son élève 1. /311/

Trois ans plus tard, en 1396, le roi de Hongrie Sigismond, le futur empereur Sigismond de Luxembourg, pressé par les Turcs, implore l’aide de la chrétienté. On ne parle en Occident que d’une nouvelle croisade que doit diriger le jeune comte de Nevers, le futur duc de Bourgogne, Jean sans Peur. Humbert, qui a environ dix-neuf ans, cède à l’entraînement général parmi les grands seigneurs de l’époque et se croise. Il reçoit à cette occasion, le 18 mai, un subside de 10 florins de la commune de Nyon et très probablement des subsides pareils des autres villes du Pays de Vaud, comme on le verrait sans doute si on possédait aussi leurs livres de compte de l’époque 1. Le rendez-vous des croisés était à Bude, en juillet 1396. Cette expédition, comme on le sait, devait aboutir le 25 septembre au désastre de Nicopolis, dans la Bulgarie actuelle, sur le Danube, où le sultan Bajazet défit les Croisés, en tua un grand nombre, entre autres Henri de Montfaucon-Montbéliard, et en retint d’autres prisonniers, parmi eux Humbert. Dès lors commence /312/ pour lui une longue et dure captivité à Michalidj, à l’ouest de Brousse, au sud de la mer de Marmara. Amédée VIII essaie en vain de fléchir Bajazet par une lettre qu’il lui écrit le 1er mai 1397 1 et par l’envoi à Angora de dons précieux et de tapisseries fines. On s’occupa dès lors, surtout sa mère, de rassembler sa rançon. Sa captivité ne prit fin qu’en 1402, après que Tamerlan ou Timour, avec ses hordes mongoles ou tartares eut vaincu Bajazet à la bataille d’Ancyre, ou Angora, le 20 juillet de cette année. Tamerlan délivra les chrétiens qui étaient encore prisonniers des Turcs et les envoya en mission diplomatique à Paris, où ils arrivèrent vers la Toussaint de la même année 2. Un chroniqueur contemporain, le Religieux de Saint-Denis, mentionne expressément parmi ces chrétiens un bâtard de feu le comte de Savoie.

La période aventureuse de la vie d’Humbert est maintenant terminée. Il rentre chez les siens avec l’auréole du croisé qui a combattu les Infidèles et souffert pour sa foi. Il s’agissait maintenant de lui constituer un apanage et c’est à quoi s’emploie son frère, le jeune Amédée VIII, qui vient d’atteindre sa majorité. Il y était tenu d’ailleurs par le testament du comte Rouge, qui avait légué à son bâtard une rente annuelle de 1500 florins. Il lui assigne d’abord, le 16 février 1403, les trois châtellenies de Cerlier, Cudrefin et /313/ Grandcour, cette dernière enlevée à Gérard d’Estavayer, qui l’avait reçue en fief 1, et non plus comme châtelain, comme prix de sa victoire sur Othon de Grandson en 1397. Amédée VIII formait ainsi à l’extrémité septentrionale de son comté, une Marche du nord qu’il confiait au seul frère qu’il eût, se réservant d’ailleurs d’augmenter cet apanage, comme nous le verrons tout à l’heure 2.

A propos de Cerlier, qu’il nous soit permis d’ouvrir ici une parenthèse. Guichenon dit qu’Humbert reçut les seigneuries de Cudrefin, Grandcour et Théolier, et son dire a été répété après lui sans que jamais on soit parvenu à identifier ce fabuleux Théolier. Ce mot est évidemment une fausse lecture pour Cerlier. La dernière syllabe est la même dans les deux noms, et tous ceux qui ont quelque pratique de la lecture des anciens textes savent combien il est facile de confondre le c et le t que nous rencontrons à l’initiale de ces deux mots. D’ailleurs, les Archives de Turin ont conservé l’acte d’inféodation qui porte Cerlier sans conteste possible.

Le comte de Savoie avait, à cette époque, assigné le château de Morat comme demeure à son frère Humbert, auquel nous voyons associé, peut-être comme conseiller ou comme caution, Gaspard de Montmayeur, sire de Villarsalet, qui fut longtemps avoué de Payerne. Le châtelain de Morat Rodolphe de Pont, qui avait une hypothèque sur Morat et sa châtellenie, voyant arriver un prince du sang au lieu qui aurait dû être légitimement sa résidence, conçut des craintes pour la sûreté /314/ de sa créance, et Humbert dut le rassurer par une reconnaissance de ses droits datée de Morat le 7 juin 1404. Il est probable que si la châtellenie de Morat avait été disponible, elle fût entrée dans son apanage 1.

Dès son retour au pays, il eut à faire son apprentissage de diplomate pour régler un différend déjà ancien, qui avait mis aux prises ses sujets de Cudrefin et ceux de Conrad, comte de Neuchâtel. Des pêcheurs de Cudrefin s’étaient vu gager leurs bateaux et filets pour infraction à la souveraineté du comte de Neuchâtel sur le lac. L’affaire s’envenima, des déprédations et enlèvements de personnes furent commis de part et d’autre. Les parties convinrent enfin de s’en remettre à l’arbitrage de l’évêque de Lausanne, Guillaume de Menthonay, qui prononça sa sentence au château de Lucens le 17 mars 1406 (n. st.), Humbert étant présent. Les sujets du comte de Neuchâtel étaient condamnés à réparer les dommages causés, et à défaut, leur comte devait payer 130 livres lausannoises 2.

La châtellenie de Cerlier devait bientôt sortir de l’apanage d’Humbert. En 1406, Amédée VIII la transférait à Jean III de Chalon-Arlay, le premier prince d’Orange de cette maison, pour le dédommager de ses prétentions au comté de Genevois 3. Humbert ne /315/ perdit rien à cette cession, puisqu’il reçut en échange les deux châtellenies de Montagny-les-Monts, près de Payerne, et de Corbières en Gruyère 1.

Remarquons, à l’occasion de ce dernier endroit, que Gérard d’Estavayer, dépossédé de Grandcour en 1403, avait été nommé châtelain de Corbières 2 et qu’il exerçait encore cette charge en 1406. Peut-être Humbert le garda-t-il comme châtelain de sa nouvelle seigneurie, maigre dédommagement de sa faveur antérieure.

Le Bâtard de Savoie devait encore augmenter ses domaines. On constate qu’en 1410, il est coseigneur de la Molière 3, peut-être en raison de sa châtellenie de Montagny, dont les précédents seigneurs avaient eu des droits sur une partie de la Molière. Il ne devait pas tarder à prendre pied à Estavayer. Le 24 novembre 1421, son frère lui inféode le château de Savoie, qui était situé dans la ville même, avec ses dépendances 4. Le 19 février suivant, Humbert confirme les libertés de la ville telles qu’elles lui avaient été concédées par Isabelle de Chalon, et de leur côté les bourgeois /316/ lui jurèrent fidélité, à leur tête les donzels Anselme et Hugonin d’Estavayer, coseigneurs du dit lieu 1. Quelques années plus tard, en 1426, il se trouve impliqué dans une révolte des bourgeois d’Estavayer contre le coseigneur Anselme, dont Humbert prend le parti. Les bourgeois furent condamnés à une forte amende, dont une partie servit à l’érection d’une chapelle dans la cathédrale de Lausanne 2.

Le château de Chenaux, situé un peu en dehors de ville, devait aussi tomber en la possession d’Humbert. Son propriétaire, le coseigneur Anselme d’Estavayer, le lui vendit au commencement de 1432 pour 4000 florins, du consentement de Jacques, son fils émancipé, et de Guyette Palouzet, son épouse. Il était convenu que le nouveau propriétaire devrait réparer Chenaux en y consacrant une somme de 2000 florins. Le droit de rachat était, comme d’habitude, réservé à l’ancien propriétaire, mais ne devait pas s’exercer du vivant d’Humbert. Il était prévu pour une somme de 6000 florins, en tenant compte des dépenses de réparation. Cet acte de vente est daté, pour ce qui concerne Humbert et Jacques fils d’Anselme, d’Estavayer le 30 janvier 1431, selon le style de l’Annonciation, soit 1432 nouveau style; et pour ce qui concerne Anselme, de Salins, d’où son épouse était originaire, le 9 février suivant 3.

Dès lors Humbert fera d’Estavayer sa principale résidence. Le regretté Gabriel Pérouse, archiviste du département de la Savoie, a publié en 1901 un compte /317/ de l’hôtel d’Humbert de Savoie, allant du 13 avril au 30 septembre 1432, qui nous permet d’entrer dans son intimité et à l’introduction duquel nous empruntons quelques passages. « Il mène l’existence d’un noble campagnard. Sa maison compte une vingtaine de personnes, autant de chevaux, une dizaine de chiens et des oiseaux dressés pour la chasse. Les domestiques portent la livrée du maître. La nourriture est simple, et rien ne marque une différence entre la table du maître et celle de ses gens. Comme les seigneurs de son temps, Humbert était volontiers par les chemins, allant à Moudon, Morges, Lausanne, Genève, Chambéry. Sa suite comprenait presque tous ses gens, c’est à-dire près de vingt personnes, autant de chevaux et tous ses chiens. On allait à cheval, suivi d’un paysan muni de sa charrette, avec qui on avait marché passé pour le « quarriage » et, le soir venu, on descendait chez l’hôte, dont on réglait le compte le lendemain au départ 1. » Fidèle sujet de son prince et éloigné des intrigues, Humbert remplit souvent des missions diplomatiques importantes 2. « Il fut envoyé par son frère, en 1409, auprès du duc de Bourbon, pour terminer l’affaire de l’hommage des Dombes. Il signa à Turin, le 2 décembre 1427, le traité qui consacrait la cession de Verceil par le duc de Milan, et fut, en 1431, l’un des juges chargés du procès de François de la Palu, seigneur de Varembon. »

Les honneurs ne lui manquèrent pas. Il fut créé /318/ chevalier de l’ordre du Collier, en 1434. Par son testament du 6 décembre 1439, son frère, qui venait d’accepter la tiare que lui offraient les Pères de Bâle, faisait revivre pour lui l’ancien titre de comte de Romont, que, selon la tradition, le Petit Charlemagne avait le premier porté, et le lui conférait avec des éloges qui témoignaient de l’estime dans laquelle il le tenait. L’investiture officielle eut lieu le 6 janvier 1440, jour d’Epiphanie, dans la chapelle du château de Thonon, à l’issue de la messe. Le 10 mai suivant, Humbert confirma les franchises de ses nouveaux sujets de Romont 1.

Il ne devait pas jouir longtemps de sa nouvelle dignité. Le 10 décembre 1440, il testait à Genève, faisant nombre de legs, entre autres 500 florins à une chapelle de Saint-Maurice, que son héritier devait construire dans l’église paroissiale de Romont; 60 sols à chacun des curés d’Estavayer, de Corbières, de Montagny-les-Monts, de Grandcour et de Cudrefin, ainsi qu’à l’hôpital des pauvres d’Estavayer et au couvent de cette ville; 20 sols aux trois confréries d’Estavayer et aux infirmes de la maladière de cette ville; 60 sols aux Franciscains et autant aux Dominicains de Lausanne, Genève et Chambéry. A son frère utérin Barthélemy Roland, il abandonnait ce que ce dernier devrait, au moment de sa mort sur le compte des châtellenies de Cudrefin et de Grandcour, qu’il garderait sa vie durant. A Antoine Anglais, son neveu, il donnait son château de la Molière, le fief de Saint-Maurice en Vully, le village de Dompierre-le-Petit 2 et tous /319/ ses biens meubles. Il léguait 1000 florins au chevalier Humbert de Glérens, seigneur de Surpierre, son neveu. Il donnait sa maison d’Estavayer située aux Chavannes aux frères Etienne et Ottonin de Lavigny. Enfin il instituait pour son héritier son neveu le duc Louis de Savoie, son frère Amédée VIII ayant abdiqué la couronne de Savoie après avoir été élu pape par le concile de Bâle. Humbert désignait douze exécuteurs testamentaires, en premier Georges de Saluces, évêque de Lausanne, Pierre Marchand, chancelier de Savoie, Jean, seigneur de Barjat, maréchal de Savoie, Humbert de Glérens son neveu, Humbert Anglais, docteur en décrets, aussi son neveu, prieur de Saint-Ours à Aoste, les frères Etienne et Ottonin de Lavigny, et plusieurs autres. Des témoins du testament, nous mentionnerons Jean Cantin, curé de Rances, et Jean Fabri ou Favre, curé de Lignerolle, chapelains du testateur 1.

Un codicille, daté d’Estavayer, le 19 septembre 1443, aux approches de sa mort, modifiait légèrement son testament, en ce sens qu’Humbert révoquait les legs qu’il avait faits à dix-sept de ses écuyers ou serviteurs, mais ordonnait de restituer à Compaignia, veuve de François de Moudon, et à ses enfants, les biens qui leur avaient été confisqués, leur pardonnant tout le tort qu’ils lui avaient causé 2. /320/

château de Chenaux
Le château de Chenaux

Resté célibataire, Humbert mourut à Estavayer dans son château de Chenaux, le 13 octobre 1443 1 et fut enterré dans le chœur de l’église des Dominicaines de cette ville 2. Parmi ses fondations ecclésiastiques mentionnons la chapelle de la Trinité, actuellement du Rosaire, dans l’église où il fut enterré 3, un autre autel dédié à sainte Anne, dans la cathédrale de Lausanne 4, et la chapelle qu’il fonda dans l’église d’Hautecombe, où l’on voyait sa statue.

Pour ses armes, il avait chargé la croix de Savoie de cinq croissants pour brisure, avec les mots turcs : Allah hac (Dieu est juste) pour devise. Elles sont encore représentées en plusieurs endroits dans trois églises de notre pays : celle des Dominicaines d’Estavayer, l’église de Romont et celle de Montet sur Cudrefin. /321/

Ajoutons encore que le duc Louis de Savoie, héritier d’Humbert, modifia le testament de son oncle en ce qui concerne les legs que ce dernier avait faits à Antoine Anglais, du château de la Molière, du fief de Saint-Maurice en Vully et du village de Dompierre-le-Petit. Considérant que ces divers endroits, surtout le premier, intéressaient grandement la défense du pays et ne pouvaient être remis à un simple seigneur, il fit accepter à Antoine Anglais un échange par lequel ce dernier recevait en fief les villages de Saint-Aubin, des Friques et d’Asnens, tous trois démembrés du mandement de Grandcour. Cet échange fit l’objet de deux actes d’inféodation, le premier daté de Genève le 15 décembre 1443 concernait Saint-Aubin 1, et le second daté de Thonon le 15 juin 1444, les deux autres villages 2. Il préludait à la configuration actuelle de ce territoire, étrangement réparti entre les cantons de Vaud et de Fribourg.

 


 

/322/

NOTE SUR LES ARMOIRIES D’HUMBERT BÂTARD DE SAVOIE

PAR

DONALD GALBREATH

 

Les armoiries du bâtard Humbert de Savoie nous sont connues par un grand nombre de documents très variés. Il portait l’écu de Savoie brisé : de gueules à la croix d'argent, chargée de cinq croissants d'azur. On a voulu voir dans ces croissants une réminiscence de son voyage malheureux en Turquie; il n’y a en effet pas de doute qu’il aura pu, pendant sa captivité, voir le croissant qui surmontait les étendards des janissaires déjà sous le sultan Orquhan, grand-père de Bajazet1. Comme ces armes sont les seules que nous connaissions de lui, il faudrait admettre alors, ou bien qu’Humbert n’aurait pas porté d’armoiries avant l’âge de dix-neuf ans — ce qui semble impossible — ou bien qu’il aurait changé de brisure après /323/ son retour de Turquie. Le seul moyen de trancher la question serait de trouver un exemplaire de ses armes antérieur à sa captivité, c’est-à-dire d’avant 1396. Or, le plus ancien des exemplaires existants de son sceau est de l’an 1419; aucun document du pays ne peut remonter au delà de 1420.

le blason peint dans l’Armorial de Gelre
Le blason peint dans l’Armorial de Gelre

Plus ancien certainement, mais impossible à dater avec certitude, est le blason peint dans l’Armorial de Gelre à la Bibliothèque royale de Bruxelles 1 avec la mention « die bastert va’ seuoyen ». Je crois avoir établi 2 que les armoiries des princes peintes dans cet armorial, parmi lesquelles figure le blason du comte de Savoie, doivent avoir été peintes entre 1369 et 1379, et celles de leurs « hommes » plus tard, parfois beaucoup plus tard. Il semble probable que le blason du chevalier de Saint-Jean, Dominic de Alamagna, qui se trouve au bas de la page des armoiries savoyardes, est des années 1392-1396 3. Il s’ensuit donc que le blason d’Humbert de Savoie, occupant une place antérieure sur la même page (et certainement de la main de Gelre), doit être au moins aussi ancien et dater ainsi d’avant la croisade de Nicopolis. D’où il résulte qu’Humbert aurait porté son blason déjà avant d’avoir vu les janissaires de Bajazet, et que l’hypothèse des croissants turcs tombe à l’eau. Mais je ne me cache pas que ce raisonnement ne repose pas sur des données absolument certaines.

L’écu seul à ces armes se trouve peint sur la grille de la chapelle de l’église des Dominicaines d’Estavayer. /324/ On le voit encore à Estavayer sculpté au-dessus d’une porte près de la chapelle de Rive et sur une façade à côté de la maison de la Dîme. Ce dernier écu est en forme de losange. Dans le chœur de l’église de Montet sur Cudrefin se trouvent quatre écus aux mêmes armes.

Le cimier d’Humbert est un buste d’homme dans un vol banneret. Dans l’Armorial de Gelre, ce personnage est vêtu aux armes, et la croix aux croissants se retrouve sur le vol. Sur le sceau d’Humbert, dont nous possédons une demi-douzaine d’exemplaires des années 1419 à 1441, le personnage du cimier n’est pas vêtu aux armes, mais, et c’est important, il est nimbé, et doit sans aucun doute représenter saint Maurice.

sceau d’Humbert
Fig. 1. Sceau d’Humbert bâtard de Savoie
Cliquez sur l'image pour une vue agrandie

 

Devise d’Humbert
Fig 2. Devise d'Humbert

Devise d’Humbert
Fig. 3. Devise d’Humbert

Si Humbert n’a probablement pas pris sa brisure en souvenir de son séjour en Turquie, ce fut certainement le cas de sa devise (plus correctement de son « mot ») : « A la hac », ce que nous écririons « Allâh hakk » et qui signifie Dieu (est) juste 1. Cette devise se trouve au-dessous de l’écu aux armes dessiné sur une grosse de reconnaissances de Dompierre-le-Petit (fig. 2) de 1423 (A E F. Montagny n° 139); elle accompagne l’écu sur la face latérale de la tour qui constitue la porte du château d’Estavayer (fig. 3). Le sceau (Fig. 1) ne montre que les lettres hac dans le champ, le premier mot Allah (ala) étant représenté par le vol du cimier, combinaison de figuré et d’écrit, constituant un rébus héraldique. /325/

A part le « mot », Humbert se servit encore d’une devise (proprement dite bage) : une plante de plantain, qui se voit sculptée sur la tour de la porte du château d’Estavayer déjà citée (Fig. 3 – on y trouve également la croix tréflée de Saint-Maurice) et dans le champ du sceau. Comme c’est presque toujours le cas pour les devises du moyen âge, on ne sait rien de sa signification.

Dans la chapelle de l’église de l’Abbaye d’Hautecombe, construite pour recevoir la sépulture d’Humbert, /326/ se trouvait la statue du bâtard de Savoie, debout sur un cul-de-lampe, les mains jointes; le tabare à ses armes est garni en bas et aux manches de bordures avec le mot « alahac ». Humbert y porte l’ordre du Collier de Savoie (plus tard de l’Annonciade) et l’ordre hongrois du Dragon, qu’il doit avoir rapporté de la croisade. La forme de l’ordre du Collier est particulièrement intéressante, car il est formé d’un collier plat en forme de col montant, portant, non le mot « fert » du duc de Savoie, mais le mot particulier d’Humbert « alahac »; le pendant est constitué par le triple nœud de l’ordre de l’Annonciade 1.

L’ordre du Dragon se porte sur l’épaule gauche, assez exactement à l’endroit de la boutonnière d’aujourd’hui. Cette statue fut mutilée lors de la Révolution et le fragment qui en reste est bien abîmé (fig. 4). Le dessin qu’en donne Guichenon 1, quoiqu’un peu enjolivé, permet cependant de reconnaître les détails que je viens de signaler. A côté de la statue est représenté l’écu aux armes, surmonté d’un casque invraisemblable ayant comme cimier une touffe de plumes d’autruche.

statue d’Humbert
Fig. 4. Dessin de la statue d’Humbert

 


 

/327/

PIECES JUSTIFICATIVES

 

I

Bourg, 13 septembre 1397. — Inféodation de Grandcour à Gérard d’Estavayer.

Nos Amedeus Comes Sabaudie, Dux Chablaisii et Auguste et in Ytalia Marchio, etc. universis et singulis presentes nostras litteras inspecturis rei geste notitiam cum salute. Dignum est bene agentibus pro meritis respondere, ut eorum remunerata devotio glorescat, et alii eorum exemplo laudabili tanto studiosius meliora bonis satagant emulare. Cum igitur nos pridem dilecto fideli militi nostro domino Girardo de Staveyaco, aliis litteris nostris patentibus, manu dilecti secretarii nostri Petri Pugini signatis, attenta dicti domini Girardi strenuitate, qua se gessit in victoria per eum obtenta contra dominum Otthonem de Grandissono quondam, in duello seu gagio inter eos Burgi in Breissia coram nobis nuper facto, gratiose donaverimus ducentas libras monete lausannensis annui redditus, dum vitam duceret in humanis, sibi per nos assignandas de et super castro et castellania nostris Grandis Curie; nos volentes eundem dominum Girardum prosequi favorabiliter gratia ampliori, eidem domino Girardo de Staveyaco liberaliter et gratiose, dum vixerit in humanis, in recompensationem nostre dicte largitionis et assignationis fiende, harum tenore litterarum damus, donamus, concedimus, largimus in feudum et augmentum aliorum feudorum, si que teneat a nobis et sub homagio ligio, videlicet castrum predictum, villam, castellaniam et totum mandamentum Grandis Curie, una cum mero et mixto imperio atque juriditione /328/ omnimoda, alta, media et bassa, hominibus, fructibus, redditibus et emolumentis omnibus et singulis dicto castro Grandis Curie spectantibus, et prout et quemadmodum dictus dominus Ottho, sue vite tempore ea omnia tenebat et possidebat, per se vel per alium seu quasi, ante obitum felicis recordationis illustris principis domini et progenitoris nostri carissimi domini Amedei Comitis Sabaudie quondam, ita quod de dictis fructibus, redditibus, emolumentis et obventionibus dictus dominus Girardus nobis et nostris computare vel rationem reddere minime teneatur. Item volumus et nobis et nostris reservamus quod, quando et quotiens nos vel nostri dicto domino Girardo realiter solverimus et expediremus duo millia florenorum auri parvi ponderis monete nostre Sabaudie, quodque predictum castrum Grandis Curie, unacum castellania, mandamento, hominibus, fructibus, redditibus et emolumentis suis predictis, nobis et nostris revertantur et pertineant pleno jure; et pro dicta quantitate duorum millium florenorum, dictus dominus Girardus nobis predicta donata restituere et expedire teneatur sine mora, omni contraditione cessante. Dilecto fideli Baillivo nostro Vuaudi presenti et futuro seu eius locumtenenti mandantes attente per presentes quatenus, visis presentibus, dictum dominum Girardum de Stayeyaco seu eius certum nuntium presentes defferentem, in possessionem dicti castri Grandis Curie et eius dictarum pertinenciarum, videlicet omnium premissorum sibi per nos ut supra donatorum, ponat et inducat, positumque et inductum manuteneat et deffendat viriliter cum effectu, alio mandato a nobis super hiis minime expectato. Datum Burgi, die XIII mensis septembris anno domini millesimo cccmo nonagesimo septimo.

Per Dominum relatione dominorum Oddonis de Villars, de Turre, Rodulphi de Grueriis, de Valluffino, Johannis de Conflens cancellarii, Johannis de Muris et Jacobi Championis.

Archives d’Etat de Turin, Section I, Protocoles ducaux, série de cour, Reg. 67, fol. 121-123. Le registre 67 est le premier des protocoles de Jean Bombat, secrétaire d’Amédée VIII, et renferme des actes allant de 1390 à 1400. L’acte ci-dessus se trouve aussi dans les Protocoles ducaux, série camérale, Reg. 149, fol. 68 v.-69 v.

 

/329/

II

Chambéry, 16 février 1403. — Inféodation de Cerlier, Cudrefin et Grandcour à Humbert, bâtard de Savoie.

Nos Amedeus Comes Sabaudie, Dux Chablaisii et Auguste, in Ytallia Marchio et Comes Gebennensis, ac sacri Imperii Vicarius generalis, universis et singulis, presentibus et futuris, rei geste notitiam cum salute. Etsi magnificentia nostra universis nostris ministris et servitoribus se liberalem convenerit exibere, domesticis tamen nostris et ex stirpe nostra, licet spuria, procreatis hec cognitio tenetur potiori ratione prodesse, et nostris largitionibus et gratiis eosdem liberalius convenire. Sane meritis virtutum, laudabilibus insigniis, quibus dilectus fidelis noster dominus Bastardi (sic) de Sabaudia miles apud nos operum experientia patefacta fidelissime commendatur, maxime ipsius firma fide atque strenuitate quibus se gexit erga benedictum Jehsum Christum nostrum Salvatorem, et nos etiam pro nostri et ipsius Bastardi honoris augmento, dum ultra mare in Turquia per potestatem Basaite, Turquorum Imperatoris, pugnando contra Christi infideles fuit spatio sex annorum integrorum salvo pluri captivatus. Et deinde ipsius benedicti Christi dextera dirigente a vinculis ipsius Basaite liberatus, et ad nostram presentiam strenue et virtuose in condecenti statu gressus suos direxit sperantes verisimiliter eundem propter nostram gratiam infrascriptam bona velle melioribus cumulare, personamque et bona sua exponere ad omnia nostre sublimitatis honoriffica atque grata. Horum igitur intuitu, certisque aliis justis causis moti, pro nobis nostrisque heredibus et successoribus quibuscumque, ex nostra certa scientia et non improvide nec per errorem, infeudamus et in feudum ligium et nobile, antiquum, avitum et paternum damus, donamus et concedimus per presentes, sub homagio et fidelitate subscriptis, dicto domino Humberto Bastardo de Sabaudia, presenti et humiliter requirenti et instanti, pro se suisque liberis et liberorum liberis naturalibus et legitimis utriusque sexus ex eius ipso corpore et de legittimo matrimonio recta linea descendentibus procreandis, videlicet castra, villas, /330/ villagia, castellanias et mandamenta nostra de Cerlier, Cudriffino et Grandi Curia in baillivatu nostro Vuaudi et diocesi Lausannensi situata, in quantum cuiuslibet predictorum locorum confines et limites se extendunt, unacum domibus, edifficiis, grangiis, hominibus, homagiis, fidelitatibus, feudis, retrofeudis emphiteosibusque, nobilibus et innobilibus, redditibus, serviciis, censis, talliis, gardis, firmis et tributis, talliabilibus, mero, mixto imperio et juridicione omnimoda, alta, media et bassa, furchis, plotis, gibetis, piroliis et instrumentis aliis ad omnimode juridicionis exercitium et ipsius executionem necessariis, terris cultis et incultis, montibus, planis, nemoribus, forestis, silvis, pratis, vineis, prediis, pascuis, pasqueragiis, molendinis, raissiis, follonis, baptitoriis, acqueragiis, rippagiis, alveis exclosis, novis et veteribus, furnis, furnagiis, pedagiis, leidis, gabellis, mercatibus, nundinis solitis, laudibus, vendis, recognitionibus, venationibus, piscariis, gleriis, insulis, aquis, aquarum decursibus, lacubus, stagnis, ponderibus, mensuris, angariis, perangariis et omnibus et singulis aliis pertinenciis, appendenciis, ingressibus, egressibus et juribus quibuscumque castrorum, villarum, villagiorum, castellaniarum et mandamentorum predictorum locorum Cerliaci, Cudriffini et Grandis Curie et cuiuslibet eorumdem singulariter et divisim, jure homagii, feudi, fidelitatis superioritatisque et resorti nobis nostrisque perpetuo successoribus in predictis infeudatis semper salvo, preservato, excepto et retento. Et hoc in plenam solutionem et satisfactionem mille et quingentorum florenorum auri p. p. annualium, per inclite memorie illustrem principem dominum et genitorem nostrum carissimum Comitem Sabaudie dicto domino Humberto Bastardo de Sabaudia in ipsius genitoris nostri ultimo testamento recepto et signato per dilectum secretarium nostrum Michaelem de Croso legatorum et jure legati dimissorum. Salvo tamen dicto Bastardo et suis predictis quod, si predicta infeudata annualiter non valerent dictos mille et quingentos florenos annuales, quod residuum eidem Bastardo et suis predictis teneamur supplere. Et si predicta infeudata plus annualiter valeant quam dicti mille et quingenti floreni, illud plus eidem Bastardo et suis predictis donamus donatione pura, grata et irrevocabili inter vivos, facta tamquam benemerito nullathenus revocanda. Item /331/ fuit dictum et conventum inter nos et dictum Bastardum, quod si eum ab humanis decedere contingat sine liberis ut supra, quod predicta infeudata confestim ipso mortuo ad nos pleno et proprietario jure revertantur, nichillominus super ipsis infeudatis, dicto casu adveniente, ipse Bastardus ordinare, dare et legare pro sue anime salute vel alteri aut aliis, cui vel quibus dare voluerit, usque ad summam duorum millium francorum auri semel. Devestientes nos dictus Comes de predictis infeudatis et dictum Bastardum ut supra recipientem traditione unius cutelli ut est moris investientis (sic), nichil juris, actionis, rationis, dreyture, proprietatis aut alterius reclamationis in predictis infeudatis retinentes, preterquam jus homagii, feudi, fidelitatis superioritatisque et resorti prout supra; sed ipsa jura, actiones, rationes, dreyturas et reclamationes personales, reales, meras, mixtas, pretorias, civiles et alias quascunque, nobis in predictis infeudatis conpetentibus, dicto bastardo et suis predictis omnino transferentes, suprareservatis nobis et nostris semper exceptis; constituentesque nos predicta infeudata tenere precario nomine dicti Bastardi, donec eorumdem acceperit possessionem corporalem, quam apprehendendi et sibi captam retinendi eidem bastardo licentiam et auctoritatem conferimus per presentes, nullius alterius licentia super hoc minime expectata, promittentes nos dictus Comes pro nobis et nostris predictis bona fide nostra et sub nostrorum obligatione bonorum predicta infeudata dicto bastardo et suis predictis manutenere, deffendere, desbrigare et garentire ab omnibus et contra omnes in omnique judicio et extra nostris sumptibus et expensis et contra premissa numquam facere vel venire seu contrafacere vel venire volenti in aliquo consentire aut prebere consilium, auxilium vel favorem, sed eadem rata, grata, firma et accepta habere, tenere, attendere, complere et inviolabiliter observare; universis et singulis hominibus, tenementariis, feudatariis, emphiteoticis, nobilibus, innobilibus, vassallis, subditis et ceteris omnibus aliqua tenentibus in et de predictis infeudatis, et ipsorum occaxione aliqua nobis debentibus, presentibus et futuris mandantes, quatenus a modo in antea dicto Bastardo et suis predictis solvant, respondeant, recognoscant, homagient, obediant et usagient cum effectu prout nobis et predecessoribus /332/ nostris solvere, respondere, recognoscere, homagiare, obedire et usagiare tenebantur et debebant; quibus recognicionibus, solucionibus, responsionibus, homagiis et obedienciis sic dicto Bastardo factis, eosdem tales recognoscentes, homagiantes, solventes et obedientes, ipsorumque heredes, successores et bona tenore presencium solvumus et quittamus, cum pacto solempni de ulterius quidquam ab eis non petendo. Mandantes insuper magistris et receptoribus computorum nostrorum, quatenus omnes et singulos computos, redditus, preysias, census, exitus obvencionesque et emolumenta, de quibus racione predictorum infeudatorum nobis solitum est computari, de computis nostris omnino detrahant et deducant, nec ipsum bastardum et suos predictos de cetero cogant nobis pro eisdem aliquid computare. Quibus omnibus sic actis, dictus dominus Humbertus, bastardus de Sabaudia, pro se et suis predictis, ex eius certa sciencia et spontanea voluntate, non vi, dolo, metu ve aut alias quomodolibet seductus, sed de juribus et comodo suis ad plenum advisus prout dicit, pretextu et racione predicte infeudacionis per nos sibi ut supra facte, nobis stipulantibus et recipientibus vice, nomine et ad opus nostri nostrorumque heredum et successorum quorumcunque, fecit, prestitit, recognovit et confessus fuit homagium et fidelitatem ligium et ligiam, pre ceteris personis et dominis mundi, natis et nascituris, manibus dicti domini Humberti inter nostras positis et intervenientibus obsculo federis cum aliis solempnitatibus in talibus opportunis, confitens et tanquam in judicio constitutus publice recognoscens dictus bastardus, pro se et suis predictis, se esse velleque et debere esse hominem et vassallum nostrum ligium et fidelem, racione predictorum feudorum, pre ceteris personis et dominis mundi prout supra; ipsaque tenere et tenere velle a nobis et nostris in feudum ligium et nobile, et sub homagio et fidelitate predictis. Et promisit idem bastardus pro se et suis predictis, per juramentum suum super sanctis Dei evangeliis corporaliter prestitum et sub suorum obligacione bonorum, mobilium et immobilium, presencium et futurorum quorumcunque, nobis nostrisque heredibus et successoribus universis perpetuo se fidelem et legalem existere, statumque honorem et utilia nostra procurare et inutilia evitare, nobisque ea revellare /333/ quamprimum ad sui noticiam pervenerit; de predictisque feudis et generaliter toto alio suo posse nobis servire fideliter et ligie contra omnes, dictaque feuda nobis confiteri, recognoscere et nominare specifice, particulariter et distincte, in manibus commissariorum nostrorum, quociens nostri parte requiretur; et omnia alia et singula nobis et nostris predictis facere et complere, que homo et vassallus ligius domino suo singulari et ligio facere debet et tenetur, et que in forma fidelitatis nova et veteri lacius continetur; hasque confessionnem, homagii prestacionem et omnia supra et infrascripta ratas et grata, firmas et valida imperpetuum habere, tenere, attendere et inviolabiliter observare, et contra ipsa nunquam facere vel venire. Renunciantes in hoc facto nos et dictus bastardus, in quantum ad quemlibet spectat vicissim hinc et inde, sub vi nostrorum jamdictorum juramentorum, omni actioni et exceptioni doli, mali, vis, metus et in factum, condicioni sine causa, ob causa vel ex iniusta causa; exceptionique predictorum omnium non sic et non legittime actorum, rei aliter geste quam scripte et econtra, juri per quod deceptis in contractibus subvenitur, jurique dicenti confessionem factam extra judicium seu coram non suo judice non valere, privilegio minoris etatis et restitutionum inintegrarum, omnique alii (sic) juri canonico et civili, quo contra premissa nos et dictus bastardus facere vel venire possemus aut in aliquo nos tueri, maxime, juri dicenti generalem renunciationem non valere nisi precesserit specialis. De quibus omnibus binas litteras eiusdem tenoris ad opus nostri unam, aliamque dicti Bastardi, fieri iubsimus per nostrum comissarium subscriptum. Datum et actum in castro nostro Chamberiaci, videlicet in camera aquillarum sub sigilli nostri testimonio hiis appensi, die XVI mensis februarii, anno Domini millesimo quatercentesimo tercio.

Per Dominum presentibus dominis principe Achaye; S. episcopo Maurianne; G. abbate Clusini; Ybleto, domino Challandi et capitaneo Pedemontis; Jo. de Verneto, marescallo Sabaudie; Francisco de Menthone; Anthonio, domino de Groulee; P. de Muris; G. Marchiandi; Gaspardo de Montemaiori; Jo. de Rossellione, alias Bonardi; Jo. Servagii; Hugonardo Chabodi; Jo. de Belloforti; Jacobo Sostionis; A. Gerbaisii; Anthonio Barberii et Petro Magnini.

Not. Jo. Bombat. /334/

Archives d’Etat de Turin, Section I, Protocoles ducaux, série de cour, Reg. 68, fol. 129-132 v. Le registre 68 est le second des protocoles de Jean Bombat, secrétaire d’Amédée VIII, et renferme des actes allant de 1400 a 1404.

 

Chambéry, 16 février 1403. — Ordre d’Amédée VIII à Aymon d’Apremont de remettre le château de Cudrefin à Humbert le Bâtard de Savoie.

Amedeus Comes Sabaudie, dilecto, fideli consiliario nostro Aymoni, domino Asperimontis et Cudriffini, salutem. Cum hodie castrum, villam, villagia, castellaniam et mandamentum predicti loci Cudriffini, cum suis omnibus pertinenciis quas et que pridem tibi infeudavimus 1, nobis ad nostrique requisitionem gratanter remisisti, tibi inde per nos facta recompensatione, videlicet de castris, villis, villagiis, castellaniis et mandamentis nostris Intermontis veteris et Marchiarum, quas et que tibi eodem modo infeudavimus, et ita sit quod post dictam remissionem per te nobis ut supra factam, predictos (sic) castrum, villam, villagia, castellaniam et mandamentum predicti loci Cudriffini, cum eorum dictis omnibus pertinenciis, infeudaverimus una cum locis nostris Cerliaci et Grandis Curie, dilecto, fideli nostro domino Humberto Bastardo de Sabaudia militi, tibi propter ea mandamus, quatenus visis presentibus dictum castrum, villam, villagia et mandamentum predicti loci nostri Cudriffini, cum suis aliis pertinenciis, et sub inventario mobilium, si que hactenus in dicto castro, dicto domino Humberto Bastardo de Sabaudia tradas, liberes et realiter expedias vice nostra omnique contraditione cessante. Et nos ea omnia que sic dicto Bastardo expedieris, a te per presentes confitemur nos realiter habuisse et recepisse, et de predicta expeditione te, heredes resque et bona tua solvumus et quittamus, cum pacto solempni de ulterius quidquam e te et tuis quomodolibet non petendo. Datum ut supra, relatione qua supra.

Cet acte fait suite au précédent, fol. 133 du Registre 68.

 

/335/

III

Chambéry, 19 mars 1403, — Gérard d’Estavayer, dépossédé de Grandcour, est transféré comme châtelain à Corbières, avec le droit d'y percevoir 200 florins de rente annuelle.

Donatio facta per illustrem Principem dominum nostrum Sabaudie Comitem nobili viro domino Girardo de Stavayaco de ducentis libris annualibus.

Nos Amedeus Comes Sabaudie Dux Chablaisii et Auguste, in Italia Marchio et Comes Gebennensis, notum facimus universis, quod cum nos pridem dilecto fideli militi nostro domino Girardo de Stavayaco, attenta eius strenuitate, qua se gessit in victoria per eum obtenta contra dominum Ottonem de Grandissono militem quondam in duello seu gagio inter eos Burgi in Breyssia tunc coram nobis facto, gratiose donaverimus ducentas libras monete lausannensis annui redditus, dum vitam duceret in humanis, et in recompensationem dicte nostre largitionis eidem domino Girardo donaverimus in feudum et in augmentum aliorum feudorum, si que teneret a nobis et sub homagio ligio, videlicet castrum, villam, castellaniam et totum mandamentum Grandis Curie, una cum mero et mixto imperio omnimodaque juridictione, alta, media et bassa, hominibus, fructibus, redditibus et emolumentis omnibus et singulis, dicto castro Grandis Curie spectantibus, et prout dictus condam dominus Ottho sue vite tempore predicta omnia tenebat et possidebat, per se vel per alium seu quasi, absque aliquo computo nobis inde reddendo, reservato tamen nobis et nostris quod, quotienscunque nos vel nostri dicto domino Girardo solverimus duo millia florenorum auri p.p., quod predictum castrum Grandis Curie cum castellania, mandamento et aliis suis pertinenciis nobis et nostris reverterentur et in solidum pertineant pleno jure; et per dictam quantitatem duorum millium florenorum dictus dominus Girardus predicta sibi per nos donata nobis restituere et expedire teneatur. Cumque dictus quondam dominus Ottho, in introitu liciarum campi duelli, dicto domino Girardo omnia bona sua mobilia et immobilia obligaverit, usque ad valorem quantitatis et summam expensarum, sumptuum et missionum per ipsum /336/ dominum Girardum factarum, occasione et ad causam duelli antedicti, si et ubi, non alias, idem dominus Ottho a deffensione sua subcombere contingeret; et nos pro eo quod ipse quondam dominus Ottho a dicta sua deffensione subcubuit, in plenam solutionem et recompensationem missionum, sumptuum et expensarum per ipsum dominum Girardum factarum, occasione et ad causam dicti duelli, ipsi domino Girardo gratiose donavimus semel, ultra expeditionem et donationem per nos sibi ut supra factas de dictis loco, castro, castellania et mandamento Grandis Curie, videlicet mille et ducentos florenos auri p.p., de quibus dictus dominus Girardus ducentos florenos eiusdem ponderis a nobis recepit manibus Petri Andreveti, olim thesaurarii nostri, qui nobis inde computare debebit. Preterea mille florenos restantes eidem domino Girardo suppliciter instanti et suis heredibus posuimus et assignavimus in et super dictis castro, villa, castellania, mandamento et aliis pertinenciis dicti loci Grandis Curie, sub augmento aliorum feudorum, que idem dominus Girardus tenet a nobis, et sub homagio ligio, ad quod nobis et nostris heredibus idem dominus Girardus et sui heredes proinde astringuntur, nobis et nostris reservato quod, vivente dicto domino Girardo, si eidem nos vel nostri solveremus tria millia florenorum parvi ponderis, ipse tamen locus, castrum, castellania et mandamentum Grandis Curie, cum suis pertinenciis, ad nos et nostros heredes omnino revertantur et pertineant pleno jure; et post decessum dicti domini Girardi, si suis heredibus dumtaxat mille florenos p.p. solveremus, ipso casu etiam locus, castrum, castellania et mandamentum Grandis Curie, cum suis pertinenciis, ad nos revertantur et pertineant pleno jure, et ipsi heredes predicta donata restituere debeant absque difficultate quacunque, sicut hec omnia in litteris nostris et instrumento presentibus coniunctis, ad quas nos referimus, continentur magis plene. Tandem ad nos revenuto dilecto, fideli nostro domino Humberto bastardo de Sabaudia, filio naturali bone memorie illustris principis domini et genitoris nostri carissimi Comitis Sabaudie, de partibus Turquie, ubi pugnando contra Christi infideles, in societate illustris fratris nostri carissimi domini Johannis de Burgondia, Comitis de Nevers, et plurium aliorum nobilium christianorum, ipse bastardus per potestatem Basaite, Turquorum /337/ imperatoris, captus fuit et apprensionatus et sex annis integris salvo pluri captivatus, nobis humiliter supplicavit ipse bastardus, ut condignam assignationem sibi facere dignaremur de mille et quingentis florenis annualibus sibi jure legati dimissis et donatis per dictum illustrem nostrum genitorem, mediante qua assignatione honorifice vivere et suum statum sustinere posset, prout nostro incombit honori. Et nos, ipsius Bastardi supplicationi favorabiliter et benivole annuentes, in plenam solutionem et recompensationem dicti legati mille et quingentorum florenorum annualium, eidem bastardo infeudavimus castra, villas, castellanias et mandamenta nostra Cudriffini, Cerliaci et Grandiscurie cum suis pertinenciis universis. Qua infeudatione sic dicto bastardo per nos facta, gratiose monuimus et requisivimus dictum dominum Girardum de Stavayaco, ut illa de causa predictum locum, castrum, villam, castellaniam et mandamentum Grandiscurie nobis remittere et relinquere vellet libere et expedire, ut dictus bastardus predictorum sic per nos eidem infeudatorum, maxime dicti loci Grandis Curie, possessionem libere intrare posset, nos offerentes dicto domino Girardo propter ea gratam et condignam facere recompensationem prout infra; quiquidem dominus Girardus, nostre requisitioni curialiter et gratiose annuens, predictum locum, castrum, villam, castellaniam et mandamentum Grandis Curie cum suis dictis pertinenciis nobis liberaliter remisit, relinquit (sic), dimisit et omnino quittavit libere et expedite mediante recompensatione infrascripta. Nos igitur dictus Comes, pro nobis nostrisque heredibus et successoribus quibuscumque, dicto domino Girardo de Stavayaco presenti, instanti et humiliter requirenti, ad eiusdem domini Girardi dumtaxat vitam naturalem et non ultra, in recompensationem dicti loci, castri, castellanie et mandamenti Grandis Curie, per eum ut supra nobis remissorum, damus, donamus et concedimus per presentes, in feudum et augmentum aliorum feudorum, si que teneat a nobis, et sub homagio ligio, videlicet ducentas libras monete lausannensis annuales, dum vitam ducet in humanis, per eum percipiendas, habendas et levandas in, de et super castro, villa, castellania et toto mandamento loci nostri Corberiarum, meroque mixto imperio et juridicione omnimoda, alta, media et bassa, hominibus, fructibus, redditibus, /338/ preisiis preciisque victualium, obvencionibus et emolumentis omnibus et singulis dicto castro Corberiarum spectantibus et sub pactis, modis, formis, conditionibus et reservationibus infrascriptis. Et primo quod per ipsum dominum Girardum singulis annis, levatis ut supra dictis ducentis libris lausannensibus annualibus, residuum quod supererit dictorum castri, ville, castellanie et mandamenti ipsius loci nostri Corberiarum ipsorumque preisiarum preciorumque victualium, obvencionibus (sic) emolumentorum et omnium pertinenciarum eorumdem, dictus dominus Girardus nobis et nostris singulis annis solvere, tradere et expedire in integrum teneatur, et inde bonum computum nobis et nostris singulis annis reddere atque legittimam racionem singulis annis Chamberiaci in nostra camera et coram magistris et receptoribus nostrorum computorum. Quem dominum Girardum quo ad dictum locum, castrum, villam, castellaniam, mandamentum et resortum Corberiarum, aliis nostris patentibus litteris hodie datis nostrum constituimus castellanum. Item quod, mortuo ipso domino Girardo, de predictis tribus millibus florenorum, in quibus sibi ut supra tenemur, cadant et tunc nobis et nostris sint quitta et remissa libere et expedite, videlicet duo millia florenorum ponderis predicti et etiam dicte ducente libre monete lausannensis annuales, nec heredibus dicti domini Girardi ad solutionem dictorum duorum millium florenorum et ducentarum librarum annualium, nos et nostri pro tunc quomodolibet teneamur. Item quod, vivente ipso domino Girardo, quocienscumque nobis seu nostris placuerit predictas ducentas libras annuales ab eodem redimere et rehabere, possimus et nobis et nostris liceat pro dictis duobus millibus florenorum p.p. Qua redemptione sic facta, dictus dominus Girardus predictum castrum, villam, castellaniam, mandamentum et resortum Corberiarum cum suis pertinenciis predictis, pro dictis mille florenis ad solvendum restantibus, a nobis tenere debeat tanquam castellanus noster eorumdem, et de ipsis omnibus nobis et nostris annis singulis legittime teneatur computare, et tunc ut dignum est a vinculo homagii ligii, ad quod nobis propter ea astringitur, idem dominus Girardus sit solutus et omnino liberatus. Et tunc et ultra temporis processu ab eodem domino Girardo et suis predictis dictum castellanie officium auferre non debeamus /339/ donec eidem facta debita satisfactione de mille florenis ad solvendum restantibus ut supra. Dilectis magistris et receptoribus computorum nostrorum mandantes quatenus predicto domino Girardo singulis annis dictas ducentas libras lausannenses annuales in eius primo et sequentibus computis indifficiliter intrent et allocent sic quod de ipsis plenam satisfaccionem consequatur prout decet. Mandantes insuper universis et singulis fidelibus et subditis nostris dicti officii Corberiarum quatenus dicto domino Girardo et suis predictis a modo in antea obediant, solvant, respondeant, usagient et intendant tanquam castellano nostro ibidem constituto et secundum formam harum nostrarum litterarum. Que omnia eidem domino Girardo et suis predictis tenere, attendere, manutenere, complere et inviolabiliter observare, observarique facere bona fide promittimus per presentes, et sub nostrorum obligatione bonorum, et contra ipsa nunquam facere vel venire. Datum in castro nostro Chamberiaci die XIX marcii anno Domini millesimo quatercentesimo tertio sub signeto nostro, cancellario absente.

Per dominum presentibus dominis G. Abbate Clusini, B. de Challant, G. Marchiandi, Asperimontis et Amblardo Gerbasii.

Archives d’Etat de Turin, Section I, Protocoles ducaux, série de cour, Reg. 68, fol. 133 v. - 136 v.

 

IV

Morat, 7 juin 1404. — Humbert, venant résider au château de Morat, reconnaît les droits que Rodolphe de Pont, châtelain de Morat, a sur cette châtellenie.

Nous Humbert, bastard de Savoye, chevaleir, sire de Grandcor et de Cudreffin, et Gaspar de Montmayour, sire de Villarsalet, chevaleir, faisons savoir a touts celx qui verrent ou aurrent ces presents lettres, que comme monsegniour le comte de Savoye, notre tres redoubtez segniour, nous hehut commis, ordineir et commandeir que nous a son chastel de Murat dehusseins mettre la main pour la demorance de moy dessus dit Humbert bastar de Savoye, /340/ proumettons chescon de nous par la foy et seremant de notres corps et sub lobligation de touts notres biens presents et advenir, que ou cas que le dessus dit notre tres redoubtez segniour conte de Savoye voudroit fayre nul tort ne nulle chose deraysonnable ou furs de rayson de la quantitez, finance et de lasignation que Rod de Pont, donzel, chastellain de Murat ha sus loffice et chastellanie de Murat, en celuy cas et par maniere dessus dite promettons de le retourneir en la possession dou dit chastel de Murat ou de payer ou dit Rod de Pont la finance dargent ou daur quil ha sus le dit chastel et la chastellanie de Murat. Et se volons et outreyons nous Humbert bastard de Savoye et Gaspar de Montmayour chevaleirs dessus dits, que les lettres les quels li dit Rod de Pont ha per notre tresredoubtez segniour de Savoye dessus dit sus le chastel et chastellanie de Murat soient et remagnient en lour pleine force et vigour non obstants ces presents lettres. In tesmoing de la quel chose nous Humbert bastar de Savoye et Gaspar de Montmayour chevaliers dessus dits ces presents lettres havons seeleir de notres propre seels. Doneir a Murat le septame jour dou mois de Juyn lan de grace corant per mil quatrecent et quatre.

Archives d’Etat de Turin, Baronnie de Vaud, Mazzo 32, Murat N° 3. Parchemin original de 24 cm. x 18 cm., primitivement avec deux sceaux pendant sur double queue, celui de gauche seul conservé.

 

V

Lucens, 17 mars 1406 1. — L'évêque de Lausanne Guillaume de Menthonay règle un différend entre les comtes de Savoie et de Neuchâtel à propos de Cudrefin.

Nos Guillermus Dei gracia Lausannensis episcopus, notum facimus universis quod cum questio et discordia seu /341/ materia questionis verteretur seu verti speraretur inter nobilem virum ballivum Waudi pro illustri et maniffico principe domino nostro comite Sabaudie et castellanum Cudriffini ex una parte, et nobilem et potentem dominum Conrardum comitem Friburgi et Novicastri ex altera, videlicet de et super eo quod dicti ballivus et castellanus dicebant et asserebant quod die prima mensis aprilis anni domini millesimi quadringentesimi vel circa Johannes de Novocastro dominus de Waulmarcuit, Johannes filius nobilis et potentis viri domini Valtherii de Collomberio 1 militis et Matheus filius Willierminodi de Coctens, associati de sex centum hominibus vel circa subiectis et justisabilibus dicti domini Conrardi comitis Novicastri, venerunt ad locum et infra limittes et juridicione (sic) castellanie Cudriffini et ibidem per vim et violenciam ceperunt minus debite et sine racionabili causa plura bona dicte castellanie Cudriffini, ipsaque bona portarunt ad dictum locum Novicastri et infra terram et dominium dicti domini Conrardi comitis Novicastri vel alibi ubi sibi placuit. Qui locus, limittes et castellania Cudriffini siti et situati sunt in patria dicti domini comitis Salbaudie et sunt de jurisdicione dicti ballivatus Waudi, pretestu quarum perpetracionum predictarum per quos supra subiectos dicti domini comitis Novicastri, ipsi commiserunt et incurrerunt multas leges bannorum et violencias. Quare dicebant dicti ballivus Waudi et castellanus Cudriffini quod dictus dominus comes Novicastri per dictos suos subiectos commissa reparari et facere emendari tenebatur dicto domino nostro comiti Salbaudie vel eius ballivo Waudi et castellano Cudriffini predictis vice, nomine et ad opus prefati domini comitis Salbaudie et domini dicti loci Cudriffini excessus et delicta predictos. Pro quibus petebant bis usque ad summam mille librarum lausannensium bonorum et dicebant ulterius quod ipse dominus Conrardus comes Novicastri tenebatur et erat obligatus secundum racionem et consuetudinem patrie et loci dictos suos subdictos compellere ad faciendum fieri recredenciam de dictis bonis in dicto loco Cudriffini prout supra captis extratis ad valorem et extimacionem aliarum /342/ mille librarum lausannensium et ad faciendum emendari excessus et delicata predictos. Et quod actentis vi, iniuria et violencia de quibus prefertur, hominibus dicti loci Cudriffini erat credendum per eorum juramenta de valore dictorum bonorum suorum. Ad que premissa pro parte dictorum ballivi et castellani proposita, fuit per dictum dominum comitem Novicastri responsum quod ipse de dicto pignoramento nichil sciebat et quod si aliquid de premissis factum fuerat illud de sua voluntate et ordinacione non processerat neque ratum nec gratum habuerat aliquo modo, ymo penitus dissenciebat. Quare dicebat idem dominus comes Novicastri quod ad premissa requisita et petita per ballivum Waudi et castellanum Cudriffini predictos nullatenus tenebatur. Dicens quod in casu quo ipse ad aliqua superius per prefatos ballivum Waudi et castellanum Cudriffini contra quos supra petita quibus supra nominibus prout supra teneretur facienda ipse erat paratus et offerebat se paratum esse ad faciendum omniaque racionabiliter de consuetudine predicta essent per eundem facienda. Quequidem debata venerunt ad cognicionem prelibati domini nostri comitis Salbaudie, consiliariorum et officiariorum suorum. Et pro premissis fine debito via amicabili sedandis per ordinacionem dicti domini nostri comitis Salbaudie restatum extitit quod dictus dominus comes Novicastri faceret fieri recredenciam predictis ballivo Waudi et castellano Cudriffini de hominibus et bonis captis in dicto Cudriffini loco per gentes et subdictos dicti domini comitis Novicastri et inquantum tangit iniuriam et offensam que facte forent per dictum dominum comitem Novicastri vel eius gentes dicto domino nostro comiti Salbaudie vel eius ballivo seu castellano predictis, quod ipse esset et stare deberet ordinacioni nostre tanquam consiliario dicti domini comitis Salbaudie. Post quod restum quod fuit captum die sexta dicti mensis aprilis nulla recredencia fuit facta dicto castellano Cudriffini de dictis bonis neque dicte iniurie et offense dictis ballivo Waudi et castellano Cudriffini fuerunt emendate quamvis pluries iiden ballivus Waudi et castellanus Cudriffini dictum dominum comitem Novicastri requisierint per suas litteras. Qui dominus comes dictis ballivo et castellano respondit quod de dicto facto extiterat ordinacioni nostre restatum. Quare per dictos ballivum et /343/ castellanum fuimus cum instancia debita requisiti quatinus sibi et dicto domino comiti Novicastri super premissis coram nobis assignaremus aliquam diem ad audiendum nostram ordinacionem quod et fecimus assignando dictis partibus plures et certas dies et in diversis locis coram nobis. Quequidem assignaciones minime ad effectum devenerunt. Et demum instanter fuimus requisiti per nobilem dominum dominum Humbertum de Salbaudia dominum modernum dicti loci Cudriffini necnon per dictos ballivum Waudi et castellanum Cudriffini quatenus sibi et maxime dicto domino comiti Novicastri assignaremus aliquam diem ad audiendum per ipsos nostram ordinacionem per nos super premissis proferendam. Et nos Guillermus episcopus prelibatus tenore presencium notum facimus universis quod comparentibus hodie coram nobis in castro nostro de Lucens, videlicet dicto domino comite Novicastri per dominum Jacobum Lescheti presbiterum canonicum dicti loci Novicastri, et dictis domino Humberto de Salbaudia et castellano Cudriffini in eorum propriis personis, auditis dictis partibus et proposicionibus, allegacionibus, deffensionibus et debatis hinc inde coram nobis a parte parti dictis et propositis et quas dicere vel proponere voluerunt, sufficienterque informati, pronunciamus ... per presentes quod dictus dominus comes Novicastri secundum consuetudinem patrie et loci predictam tenetur compellere seu compelli facere subdictos suos predictos ad faciendum predictam recredenciam emendarique predictis ballivo et castellano et illis de Cudriffino predictas iniurias et violencias. Ad que premissa facienda ipse dominus comes Novicastri dictos suos subdictos cogat viriliter et compellat infra tres septimanas post proximum festum pasche futuras et inmediate computandas, et in quasu (sic) quo idem dominus comes Novicastri ita non fecerit prout superius pronunciamus ... teneatur idem dominus comes Novicastri solvere ... manualiter et expedire cum effectu infra octo dies inmediate post dictas tres septimanas computandas 1 dicto castellano Cudriffini pro premissis omnibus et singulis sexcies viginti et decem libras lausannenses bonorum. Qua summa mediante dictus dominus comes Novicastri et heredes ac subiecti sui /344/ remaneant quieti, immunes et liberati de premissis absque es quod de premissis eisdem possit aliquid aliud per quemquam exigi modo aliquo in futurum. Teneatur que idem castellanus Cudriffini sibi dictam sexcies et decem librarum lausannensium summam tradendo, tradere dicto domino comiti Novicastri vel potestatem ab eodem habenti et expedire omnes et sigulas litteras quas Andrivetus de Blanchet habet et habere potest contra dominum Valtherium de Collomberio militem honorabilem et feodalem dicti domini comitis Novicastri tam passamentum et obligacionem quam alias quecunque sint, ipse dominus Valtherius maneat quictus erga dictum Andrivetum et omnes alios causam ab eodem Andriveto habituros in futurum de premissis, dictusque Andrivetus maneat quictus erga dictum dominum Valtherium. Teneaturque tradere vel tradi facere dictus dominus comes Novicastri castellano Cudriffini bonam quictacionem ad opus Andriveti predicti de omnibus et singulis in quibus idem Andrivetus eidem domino comiti teneri reperiretur quoquomodo vel ex quacunque causa. Et est sciendum quod in ista pronunciacione non continetur factum boscheti de Cudriffino, ymo penitus est exclusum. In cuius rei testimonium nos Guillermus 1 episcopus prelibatus sigillum nostrum hiis presentibus litteris duximus apponendum. Datum in castro nostro de Lucens predicto die decima septima mensis marcii anno domini millesimo quadringentesimo quinto. Levata est presens littera ad opus domini Conrardi comitis Friburgi 2 et Novicastri prenominati.

Archives cantonales neuchâteloises M. 3, N° 24.

 

VI

Thonon, 24 novembre 1421. — Inféodation d’Estavayer et de son ressort à Humbert le Bâtard de Savoie.

Infeudacio Stavayaci in augmentum feudi concessi domino Humberto de Sabaudia. /345/

Amedeus dux Sabaudie, Chablaysii et Auguste princeps, marchio in Ytalia, comes Pedemoncium et Gebenensis, universis presentes litteras inspecturis rei geste noticiam cum salute. Etsi nostre munifficencie desteram cunctis obsequiose nostris insudantibus serviciis exuberanter porrigere assuevimus, illis tamen digne fecundius reffluere censemus, quos indissolibilis federis nexus sinceriter copulavit, et privius in obruentibus arduis strenua persistenda comprobavit. Sane dilecti fidelis consiliarii nostri domini Humberti bastardi de Sabaudia, domini Montagniaci et de Grantcourt, laudabilia servicia nobis jugiter impensa attendentes, eidem domino Humberto humiliter recipienti et stipulanti, suorum huiusmodi exigencia meritorum, ex nostra certa sciencia, pro nobisque et nostris infeudamus et in augmentum feudi ad quod nobis jam foret astrictus, ac sub eisdem modis et pactis quibus dicta castra Montagniaci et de Grantcourt et alia que tenet a nobis sibi infeudavimus, donamus et perpetuo concedimus, videlicet castrum nostrum Stavayaci dyocesis lausannensis, cum mandamento et districtu eiusdem, meroque, misto imperio, omnimoda juridicione, alta, media et bassa, plenoque exercicio earumdem. Nec non feudis, retrofeudis, fidelitatibus, homagiis, hominibus nobilibus, innobilibus, emphiteosibus, censibus, serviciis, reddittibus, decimis, angariis, perangariis, pedagiis, leydis, venacionibus, piscariis, furnis, molendinis, artifficiis, aquis, aquagiis, prediis et aliis quibusvis ipsius pertinenciis et appendiciis, quocumque nomine censeantur, nobis ad causam ipsius castri Stavayaci quomodolibet spectantibus, salvis tamen jure feudi, fidelitatis, homagii, directique feudi, dominii ac superioritatis et resorti, que in premissis nobis et meis expresse retinemus. Et ita quod mediante huiusmodi largicione nostra idem dominus Humbertus debite persolvere et satisfacere teneatur dilecto fideli Jacobo de Glana, castellano nostro moderno dicti loci Stavayaci, de eis que sibi per nos super ipso officio, ex remanencia sui computi super hoc de proximo reddendi, quomodolibet debebuntur. Nos propterea et nostros de ipso castro Stavayaci et suis pertinenciis predictis devestientes et eundem dominum Humbertum modis et pactis predictis investientes. Constituendo nos ea tenere precario nomine et ad opus ipsius domini Humberti donec et quousque /346/ realem et corporalem possessionem eorundem fuerit assequutus, ad quam apprehendendam et adheptam retinendam eidem harum serie plenam impartimur potestatem. Mandando hoc ideo et districte precipiendo universis et singulis fidelibus hominibus, emphiteotis, tenementariis et subdittis nostris dicti castri Stavayaci, et ad causam eiusdem nobis quomodolibet spectantibus, quatenus, visis presentibus, eidem domino Humberto a modo in antea homagient, recognoscant, pareant, solvant, respondeant et intendant prout domino dicti castri et quemadmodum nobis ante huiusmodi largicionem nostram, ad causam dicti castri Stavayaci, facere tenebantur. Cum premissis per eos eidem domino Humberto sic factis, recognitis et impensis, eos de eis solvimus et quittamus totaliter per presentes, cum pacto de quidquid ulterius ab eisdem propterea non petendo. Promittendo propterea bona fide nostra pro nobis et nostris premissa omnia rata et grata habere et nunquam contra facere quomodolibet vel venire, cum omni juris et facti renunciacione ad hec necessaria pariter et cauthela. Mandantes preterea et districte precipientes dicto Jacobo de Glana castellano nostro dicti loci Stavayaci, quod ipsum castrum castellaniamque eiusdem eidem domino Humberto, seu eius certo mandato, tradat et expediat indilate, recipiendo ab eodem cum copia seu sufficienti designacione harum litterarum instrumentum opportunum de recepta, et nos de expedicione predicta ipsum et suos solvimus et quittamus per presentes. Dantes insuper presentibus expressius in mandatis dilectis, fidelibus presidenti magistrisque et auditoribus computorum nostrorum, quod copiam extentarum nostrarum dicti loci Stavayaci eidem domino Humberto tradant et expediant, premissaque eidem in augmentum feudi donata de computis et demanio nostris detrahant, que nos eciam detrahimus per presentes. Datum Thononii die XXIVta novembris anno Domini millesimo quadrigentesimo vicesimo primo.

Per dominum presentibus dominis episcopo Lausannensi; Jo. de Belloforte, cancellario; Amedeo de Challand; Urbano Ciriserii; Petro Andrevet et Glaudio de Saxo, magistris hospicii.

Archives d’Etat de Turin. Protocoles de cour de Guillaume Bolomier, N° 72, fol. 26.

 

/347/

VII

Estavayer, 19 février 1422. — Confirmation par Humbert, le Bâtard de Savoie, des privilèges accordés par Isabelle de Chalon, dame de Vaud, aux habitants d’Estavayer.

Ego Humbertus, Bastardus de Sabaudia, miles, dominus Montagniaci, Corberiarum, Grandiscurie et Cudriffini, notum facio universis, quod ad mei venientis presenciam nobiles, burgenses et incole ville Staviaci, districtus et castellanie ipsius loci, fideles mei dilecti, michi humiliter supplicaverunt, quod ego eisdem franchesias, libertates, privilegia, immunitates et consuetudines sibi concessas et concessa per bone memorie dominam Ysabellam Descabillone, dominam tunc terre Waudi, confirmare dignarer, ego igitur, vestigiis predecessorum meorum inherere cupiens, volens ipsos nobiles, burgenses et incolas prosequi favoribus, graciose pro me et meis sucessoribus dictis nobilibus, burgensibus et incolis pro se et eorum posteritatibus recipientibus, franchesias, libertates, immunitates, privilegia et consuetudines predictas et alias quascunque, quibus ipsi usi sunt et uti consueverunt usque ad presentem diem, laudo, ratiffico, confirmo et approbo per presentes in omnibus et per omnia, prout et quemadmodum usi acthenus extiterunt eisdem. Mandantes serie presencium omnibus et singulis officiariis meis ad quos presentes pervenerint et futuris, quatenus dictos nobiles, burgenses et incolas et eorum posteritates dictis franchesiis, libertatibus, immunitatibus, privilegiis et consuetudinibus uti et gaudere faciant et permittant abinde pacifice et quiete prout et quemadmodum uti eisdem sunt et consueverunt acthenus debite consueti. Promittens per juramentum meum ad sancta Dei euvangelia corporaliter prestitum dictas franchesias, libertates, immunitates, privilegia et consuetudines ipsis nobilibus, burgensibus et incolis tenere et observare cum effectu et eos manutenere in ipsis ac bonis usibus et consuetudinibus et juribus eorumdem, prout et quemadmodum alii mei predecessores fecerunt et acthenus servaverunt. Et vice versa Ansermus et Hugoninus de Staviaco condomini dicti loci, domicelli, pro se et eorum hominibus, justicialibus et /348/ subdictis, et Jacobus de Glana, tanquam castellanus meus dicti loci, pro se et aliis meis justicialibus et subdictis castellanie et mandatis 1 predictorum Staviaci michi promiserunt et corporaliter juraverunt, tactis euvangeliis sacrosanctis, et generaliter omnes alii burgenses, justiciabiles et subdicti mei Staviaci sub eorum bona fide elevando manum ad celum michi et meis successoribus atque posteritatibus perpetuo esse boni et legales, fideles et obedientes atque erga me et meos successores quoscumque, nec non jura mea michi et meis possetenus manutenere et deffendere ipsaque jura mea fideliter cognoscere et indicare coram ipsis et alibi pro premissis, servatis tamen consuetudinibus, franchesiis et privilegiis ante dictis. Datum Staviaci in cimistero dicti loci, in presencia Stephani et Otthonini de la Vignye, Aymonis de Staviaco, Bartholomei Rolandi, castellani Cudriffini, domicellorum, sub sigillo meo decima nona die mensis februarii anno Domini millesimo quatercentesimo vicesimo primo 2.

Jo. de Costantina.

Archives d’Etat de Turin. Section I. Baronnie de Vaud, Paquet 20 (Estavayer), N° 63. Le sceau annoncé est manquant et semble n’avoir jamais été apposé.

Le N° 70 du même paquet 20, sous le titre Homines potentis domini Humberti, bastardi de Sabaudia, in castellinia Staviaci et Mollerie, comprend 55 noms pour Estavayer, 19 pour les villages de la terre d’Estavayer et 28 pour la châtellenie de la Molière.

 

VIII

Estavayer, 30 janvier 1432, et Salins, 9 février 1432. — Anselme d’Estavayer, coseigneur du dit lieu, et Jacques, son fils émancipé, vendent à Humbert, le Bâtard de Savoie, le château de Chenaux près d’Estavayer et ses dépendances pour 4000 florins, à charge d’y consacrer encore 2000 florins pour réparations. /349/

Nos Ansermus de Staviaco et Jacobus eius filius, domicelli, notum facimus universis presentibus et futuris seriem presencium visuris pariter et audituris, quod nos non vi non dolo non metu ducti nec blandiciis neque persuasionibus dolosis aliquibus circonventi, sed de juribus nostris et cuiuslibet nostrum superinfrascripta (sic) ad plenum informati, unanimi nostrum consensu, ex nostra bona, mera et libera voluntate moti, scilicet ego dictus Jacobus tanquam emancipatus pariter et divisus a dicto Ansermo patre meo, vendidimus et vendimus, concessimus et concedimus, tradidimus et tradimus perpetue et irrevocabiliter pro nobis et nostris heredibus, coheredibus et successoribus quibuscunque, nosque pro nobis, heredibus, coheredibus et successoribus et causam a nobis habentibus et habituris quibuscunque vendidisse et nomine perpetue et irrevocabilis vendicionis concessisse et tradidisse, quilibet nostrum prout sibi melius competit ipsumque inferius scripta et vendita tangunt, concernunt tangereque et concernere poterunt quoquomodo in futurum, alterque nostrum de laude, consensu et voluntate alterius et econtra; de laudeque, voluntate, consensu pariter et assensu Guiete, dilecte uxoris mee dicti Ansermi, matrisque mee dicti Jacobi; ac de laude et voluntate nobilis viri Jacobi de Glana de Melduno domicelli, prout firmius, securius, melius et tutius dici, scripbi (sic), intelligi, fieri et dictari potest de jure et de consuetudine tanquam in judicio publice et legitime confitemur per presentes egregio et potenti domino domino Humberto bastardo de Sabaudia, domino Corberiarum, Montagniaci, Cudriffini, Grandiscurie et condomino dicti loci Staviaci, nec non juratis seu notariis inferius scriptis et nominatis presentibus, recipientibus et sollempniter stipulantibus more publice persone vice, nomine et ad opus prefati domini Humberti emptoris, heredum, coheredum, successorum et causam ab ipso domino emptore habentium et habiturorum quorumcunque, ac cui vel quibus dare, cedere, vendere, transportare seu alio modo alienare voluerit, videlicet fortallicium nostrum seu castrum nostrum de Chinaul prope villam Staviaci, prout se extendit in sui longitudine et largitudine. Item gerdile, ortos et casalia nostros sitos et existentes prope et circuncirca dictum castrum et eidem castro pertinentes. Item omnes terras condeminarum et /350/ omnia prata dicto castro pertinentes, existentes a carreria publica qua itur a villa Staviaci per viam bornellorum versus Grancort usque ad lacum et rivum de Lavacu. Item omnes et singulos homines nostros cuiuscunque condicionis existant ville et castellanie Staviaci et villagiorum de Luliez, Frasses, Seyvaz, Bussy, Morens, Ruery, Forel, Autavaul, Vallon, Porabam 1, Domp Pierroz en Vuilliez 2 et aliis villagiis de Vuilliez. Item omnesque et singulos nostros census, redditus, molendinos, batentoria, emolumenta, tributa, decimas, nemora, prata, furnos, dominaciones et jurisdiciones, que et quas habemus et habere possumus et debemus et nobis competunt vel competere possunt sive debent quovismodo titulo, occasione vel causa in villa et castellania, villis et villagiis predictis ac confinibus earundem, tam racione dicti castri quam racione quacunque alia. Item omnem juridicionem, accionem et racionem quas habemus et habere possumus et debemus quovismodo in villa Staviaci ac in et super homines advenas infra dominium Staviaci advenientes. Item feudum et humagium (sic) nostra et cuilibet nostrum in quibus nobis dictis venditoribus coniunctim vel divisim tenetur Georgius de Molleria, condominus de Font, domicellus, ob causam dicti castri seu alio modo, titulo, racione vel causa. Item omnia et singula jura omnesque acciones et raciones que et quas habemus in dicto feudo ac in rebus et possessionibus sub dicto feudo moventibus et contra eundem Georgium racione dicti feudi. Item feudum et humagium nostra et cuiuslibet nostrum in quibus nobis ob causam dicti castri de Chinaul tenetur et teneri possunt heredes quondam nobilis viri domini Francisci de Combremont militis seu quovis alio titulo, racione vel causa. Item omnia jura omnesque et singulas acciones et raciones que et quas habemus in dicto feudo et contra dictos heredes ac in rebus et possessionibus pro quibus debetur. Item feudum et humagium nostra et cuislibet nostrum in quibus nobis tenetur ob causam dicti castri seu alia causa Henricus de Dalliens domicellus. Item omnia jura omnesque /351/ acciones et raciones que et quas habemus et habere debemus in dicto feudo et contra dictum Henricum nec non in rebus et possessionibus sub dicto feudo moventibus. Item feudum et humagium nostra et cuiuslibet nostrum in quibus nobis dictis venditoribus tenetur et teneri possunt ob causam dicti castri seu quacunque alia causa heredes seu coheredes Henrici et Vuilliermi de Deller 1 domicellorum, unacum omnibus juribus, accionibus et racionibus nobis coniunctim vel divisim competentibus et competituris in rebus et possessionibus pro quibus debetur. Item omnia et singula alia feuda et humagia nostra cum suis juribus et pertinenciis universis ipsi castro pertinentia si aliqua alia reperiantur. Item omnia et singula jura, omnes que et singulas fidelitates, servicia, acciones, causas reales, personales, mixtas, utiles, civiles, directas et indirectas et alias quascunque que et quas habemus habereque possumus et debemus adversus dictos feudarios nostros et quemlibet seu alterum ipsorum ac coheredes et bona eorundem et cuiuscunque seu alterius ipsorum racione dictorum feudorum et cuiuslibet eorundem. Item omne dominum et omnes et singulas nobilitates, usagia, census, redditus, corvatas, charreagia, calvacatas, caponarias, avenarias et quevis alia tributa que et quas nos dicti venditores habemus et habere possumus et debemus coniunctim vel alter nostrum per se et divisim in villa, villagiis et castellania predictis vel aliquo loco eorundem. Item omnimodam juridicionem, altam et bassam, merum et mixtum imperium et directum dominium nobis in premissis competentia. Et generaliter omnia et singula jura realia et personalia, omnes et singulas acciones reales et personales, mixtas, precarias, utiles, civiles, directas et indirectas, et alias quascunque que et quas habemus habereque et tenere possumus et debemus aut nostro nomine habentur et possidentur quovismodo titulo, occasione vel forma in villa, villagiis et castellania predictis, eciam a medio lacus tendendo per dicta loca usque ad Broyam, sive sint dicta bona in dominiis, hominibus, bannis, clamis, barris, sasinis, censibus, censeriis, castris, domibus, grangiis, casalibus, ortis, ochiis, vineis, vigultis, nemoribus, silvis, /352/ raspis, fontibus, aquis, aquarum discursibus, molendinis, batentoriis, feudis, macellis, linguis bovum et vacharum, furnis, fornagiis, portubus, pedagiis, vendis, decimis, terragiis, calvacatis, charreagiis, corvatis, patronagiis, angariis, perangariis, paratoriis ecclesiarumque avoeriis, exchetis, commisionibus tam personalibus quam realibus sive civilibus, si que sint et reperiantur, sive sint in aliis bonis, rebus, servitutibus, tributis, accionibus, racionibus et usagiis quibuscunque, cum eorum fondis, juribus et pertienciis universis. Item vendidimus et vendimus nos hiidem Ansermus et Jacobus venditores pro nobis et nostris quibus supra et prout supra dicto domino Humberto emptori, juratisque de quibus prefertur presentibus et stipulantibus ut supra, litteras rehempcionum inferius designatarum facientes pro nobis et nostris predecessoribus tam coniunctim quam divisim de et super certis rebus, possessionibus, censibus, redditibus quibuscunque venditis et quovismodo alienatis per nos dictos venditores seu nostros quos supra et quemlibet nostrum seu alterum nostrum certis et diversis personis in litteris dictarum rehempcionum nominatis. Et primo quandam litteram rehempcionis quatuor librarum census vel circa facientem contra Jaquetum Banquetaz, quondam burgensem Staviaci, pro nobis coniunctim vel divisim. Item quasdam litteras rehempcionis certorum et diversorum pratorum per nos seu alterum nostrum venditorum Aymoni de Staviaco domicello, sitorum tam in territorio de Luliez quam in territorio Staviaci prope la Condeminaz. Item quandam litteram rehempcionis facientem ad opus nostri de quodam morsello prati sito in finagio de Bussy, loco dicto eis Pasquieir, quod pratum tenet ob causam Jacobi de Glana predicti dictus Aymo de Staviaco. Item quandam litteram rehempcionis certorum et diversorum censuum, rerum et possessionum, quos de presenti tenet et possidet Nicoleta, uxor Otthonini de la Vignyez domicelli, in dominio Staviaci et de Vuilliez, facientem pro nobis dictis venditoribus aut altero nostrum, una cum omnibus juribus et accionibus nobis et alteri nostrum competentibus quoquomodo et competituris in et predeclaratis litteris rehempcionis, ac in rebus et possessionibus pro quibus census contenti in ipsis litteris debentur et deberi dignoscuntur. Item omnes et singulas alias litteras rehempcionum facientes pro /353/ nobis tam coniunctim quam divisim et pro predecessoribus nostris contra quascunque personas de et super certis rebus et possessionibus, censibus, redditibus et aliis quibuscunque per nos dictos venditores coniunctim vel divisim et predecessores nostros venditis aut modo alio alienatis cum tuto tenore ipsarum litterarum et bonis in ipsis litteris contentis. Salvis tamen et nobis dictis venditoribus reservatis omnibus bonis per nos dictos venditores et alterum nostrum vel nostros predecessores venditis dicto Jacobo de Glana, de et super villagiis de Franay et de Nuvilliez et suis pertinenciis et appendenciis, prout in litteris vendicionum et rehempcionum inde factarum clarius continetur. Super quibus villagiis de Franay et de Nuvilliez cum suis pertinenciis et appendenciis nos hiidem venditores pro nobis et nostris quibus supra omnes reservamus acciones volentesque nos hiidem venditores pro nobis et nostris heredibus, quod omnes et singule littere rehempcionum et omnes et singule alie littere ad opus nostri alterius nostrum ac predecessorum nostrorum facientes et laudate contra quascunque personas, tangentes predicta dicte vendicionis tam in toto quam in parte, valeant pro dicto domino emptore et suis quibus supra in omni judicio et extra, sic et prout pro nobis et quolibet seu altero nostrum valebant et valere debebant ante diem confeccionis presencium litterarum. Salvis et exceptis accionibus per nos supra reservatis.

Et est facta presens vendicio per nos dictos venditores eidem domino Humberto emptori pro precio quatuor mille florenorum Sabaudie auri boni appreciato et valente quolibet floreno dictorum florenorum duodecim solidos bone monete cursibilis in patria Vuaudi. Quanquidem quantitatem quater mille florenorum nos dicti Ansermus et Jacobus venditores habuimus integraliter et manualiter recepimus, nosque habuisse et integre recepisse confitemur serie presencium a prefato domino Humberto emptore, nomine justi precii dicte perpetue vendicionis, in bona pecunia realiter numerata et in utilitatem nostram implicata totaliter et conversa. De quaquidem tota quantitate quater mille florenorum predictorum nos dicti venditores pro nobis et nostris quibus supra tenemus et habemus plenarie pro contentis, cum pacto sollempni et expresso de non petendo aliquid in futurum nec exigendo a dicto domino Humberto /354/ emptore et suis quibus supra de predictis quater mille florenis nec ipsorum occasione, et de ipso precio quittavimus et quittamus perpetue et irrevocabiliter et absolvimus prescriptum dominum Humbertum emptorem et suos quos supra et omnia et singula bona sua et suorum quorum supra presentia et futura quecunque sint. Devestientes, etc. Promittentes, etc. 1

Et est actum et loqutum per pactum expressum inter dictum dominum Humbertum emptorem et nos dictos Ansermum et Jacobum venditores, quod ipse dominus emptor de facto debet et tenetur ponere et tradere cum effectu et implicare pro et in reparacione necessaria castri predicti duo mille florenos Sabaudie valentes quolibet floreno ipsorum florenorum duodecim solidos bone monete usibilis in patria Vuaudi, videlicet prout melius videbuntur de necessario in reparacione predicta implicandos. Item est expresse actum ut supra, quod dictus emptor tenetur et debet solvere et portare omnia onera laude presentis vendicionis, videlicet pro rebus et possessionibus que moventur et moveri dignoscuntur de et sub feudo illustris et magnifici principis domini nostri ducis Sabaudie, et eius ipsius feudi supportare nec non procurare cum effectu erga dictum dominum nostrum ducem Sabaudie, quod ipse de et super onere dicti feudi nos pro nobis et nostris quibus supra liberabit solvetque perpetue et quittabit, donec et quousque rehempcio rerum et possessionum prevenditarum ad effectum veniat. Item est actum et loqutum per pactum expressum inter dictum dominum emptorem et nos dictos venditores, quod nos ipsi Ansermus et Jacobus venditores et nostri heredes legitimi et naturales, aut illi vel illis cui vel quibus dare et transferre voluerimus, dum tamen sint de nostra propria linea et consanguinitate de Staviaco, possumus et debemus possintque et debeant perpetue, si et tociens quociens nobis et nostris quibus supra placuerit, redimere et rehabere ab heredibus et coheredibus dicti emptoris et causam ab eodem habentibus et habituris in futurum, universa et singula sibi dicto emptori per nos prevendita. Item omnia et singula jura, omne dominium, tributa et usagia et alia quecunque eorundem. Et hoc videlicet pro /355/ dictis quater mille florenis Sabaudie. Item et pro duobus mille florenis predictis dictorum florenorum in dicta reparacione dicti castri ut supra ponendis, si in dicta reparacione tempore dicte rehempcionis evidenter apareant esse implicati et positi. Et sic facta dicta visione nos dicti venditores vel nostri qui supra tenemur et debemus heredibus et coheredibus dicti domini emptoris vel causam ab ipso habentibus vel habituris tempore rehempcionis predicte solvere realiter et expedire sex mille florenos Sabaudie. Item nos ipsi Ansermus et Jacobus venditores et nostri qui supra possumus et nobis licebit perpetue tociens et quociens nobis et nostris quibus supra placuerit redimere et rehabere ab heredibus dicti domini emptoris quibus supra census et redditus, res et possessiones contentos in litteris rehempcionum predictarum, cum omni jure et dominio eorundem censuum et reddituum, rerum et possessionum, et omnia jura et omnes acciones pro quibus debentur. Et hoc videlicet pro preciis in litteris predictis rehempcionum predictarum declaratis, contentis et designatis. Tali tamen condicione in premissis apposita, quod vivente dicto domino emptore in humanis, rehempciones predeclarate vendicionis predicte, rerum et possessionum predictarum et alia rehempcione de dictis rehempcionibus fienda, nullum habeat effectum nisi de benenigtate et beneplacito ipsius domini Humberti emptoris procederet. Ita tamen quod tempore rehempcionis omnium premissorum, nos dicti Ansermus et Jacobus venditores vel nostri qui supra tenemur et debemus heredibus quibus supra predicti domini Humberti emptoris solvere laudem seu legem laudis que per ipsum dominum Humbertum emptorem seu suos quos supra suo nomine debite reperirentur esse solute. Et eciam omnes facturas litterarum, recognicionum et aliorum instrumentorum per ipsum dominum Humbertum emptorem vel suos quos supra debite tunc solutarum. Et est sciendum, quod tempore rehempcionis castri et rerum superius venditarum, heredes qui supra dicti domini Humberti emptoris tenentur et debent nobis dictis venditoribus vel nostris quibus supra predictum castrum bene reparatum ad valorem et veram extimacionem dictorum duorum mille florenorum dimittere, ultra ea que nunc sunt in dicto castro domificata et edificata, sub condicionibus et formis in predictis addictis, quod si reparacio /356/ dicti castri per ipsum dominum emptorem vel suos quos supra in dicto castro fienda ad maiorem sommam dictorum duorum mille florenorum ascendat tempore dicte rehempcionis secundum legitimam visionem et visitacionem, nos dicti venditores seu nostri qui supra non teneamur neque debeamus aliquid heredibus dicti domini Humberti quibus supra nec alicui alteri persone illius prevalencie solvere, sed tenebuntur heredes dicti domini Humberti emptoris qui supra nobis dictis venditoribus vel nostris quibus supra dimittere modo predeclarato ut prefertur. Et si fortasse reparacio predicta non ascendat ad dictam summam dictorum mille florenorum, eo casu sufficiat et sufficere debeat, quod solvatur illud quod dicta reparacio costeterit seu costetisse secundum justum et legitimam extimacionem apparebit et non aliud nec ultra.

Quequidem omnia, universa et singula supradicta, prout superius sunt expressa, ego dictus Humbertus emptor sciens et spontaneus, tanquam de juribus meis plenarie informatus, pro me et meis quibus supra confiteor fore vera et de voluntate, consensu et assensu meis fore facta. Eademque laudo, ratiffico, emologo, confirmo pariterque et approbo, in eisdem consentiendo perpetue et irrevocabiliter, pro me et meis quibus supra eisdem Ansermo et Jacobo venditoribus, pro se et suis quibus supra, per presentes. Et in super ego dictus Humbertus emptor promitto juramento meo ad sancta Dei euvangelia corporaliter prestito sollempnique stipulacione et sub expressa obligacione omnium et singulorum bonorum meorum mobilium et inmobilium presencium et futurorum quorumcunque pro me et meis quibus supra predictis Ansermo et Jacobo venditoribus et suis quibus supra omnia et singula premissa prout superius sunt acta et condicionata, declarata et memorata, quantum me tangunt, concernunt, possunt et concernere poterunt, quovismodo infuturum firmiter, bene et fideliter servare, attendere, tenere et complere et inviolabiliter observare. Et nos Guieta et Jacobus de Glana prescripti, videlicet ego Guieta de auctoritate, licencia et speciali mandato dicti Ansermi dilecti viri mei presentis et auctorizantis, ipsa omnia et singula superius narrata prout narrantur, confitemur fore vera et de voluntate et consensu nostris et cuiuslibet nostrum fore facta, vendita et acta, et eadem, prout superius /257/ sunt expressa et declarata, laudamus, ratifficamus, approbamus, emolagamus (sic) et confirmamus pro nobis et nostris heredibus quibuscunque dicto domino Humberto emptori pro se et suis quibus supra per presentes. Salvis et michi dicto Jacobo de Glana et meis heredibus reservatis omnibus juribus et accionibus que habere in dictis villagiis de Franay et de Nuvilliez et in suis pertinenciis, prout in litteris vendicionis inde confectis continetur. Ego vero Petrus, filius quondam nobilis viri domini Johannis de Staviaci antenati militis, vendicionem predictam rerum et possessionum predictarum ac omnia et singula prevendita confiteor esse vera et de voluntate mea fore facta, ipsaque omnia et singula ad requisicionem dicti domini Humberti emptoris eidem domino Humberto emptori pro se et suis quibus supra in sui et suorum favorem laudo et confirmo perpetue per presentes. Ego vero inquam Ansermus convenditor suprascriptus omnia, universa et singula suprascripta per Guietam dilectam uxorem meam prescriptam ut premittitur laudata, approbata et confirmata confiteor per presentes sic per eandem de laude, voluntate, consensu, auctoritate et assensu meis fuisse agitata et facta, eademque laudo, ratiffico, auctorizo pariter et approbo perpetue et irrevocabiliter per presentes. Confitens eciam ego dictus Ansermus tenore presencium dictum Jacobum filium meum dilectum a me fore emancipatum, partitum pariter et divisum. Et juramus nos hiidem Ansermus et Jacobus venditores, Guieta, Jacobus de Glana et Petrus de Staviaco domicelli, laudatores prenominati, ad sancta Dei euvangelia corporaliter tacta, stipulacione sollempni et sub expressa obligacione omnium et singulorum bonorum nostrorum mobilium et inmobilium, presencium et futurorum quorumcunque, pro nobis et nostris quibus supra, dicto domino Humberto emptori et suis quibus supra, alteri quam sibi dicto emptori, quod nullam donacionem, cessionem, vendicionem aut quamvis aliam alienacionem fecimus de premissis vel aliquo eorundem, ac de juribus et accionibus que in premissis habuimus et habemus. Promittentes, etc. 1

In quorum robur et testimonium omnium premissorum nos Humbertus emptor, Ansermus et Jacobus venditores, /358/ Guieta, Jacobus de Glana et Petrus de Staviaco laudatores prenominati, sigillum commune ballivie Vuaudi rogavimus et apponi fecimus nostris precibus huic scripto. Et nos Johannes dominus de Blonay, ballivus Vuaudi, ad preces et requisicionem omnium predictorum quorum interest nobis oblatas fideliter et relatas per Glaudium David de Salinis, notarium, et Mermetum Palleon, Staviaci clericum, ballivie Vuaudi juratos, quibus super hiis vices nostras commissimus et eisdem fidem plenariam adhibemus, sigillum commune ballivie Vuaudi hiis presentibus litteris duximus apponendum. Datum Staviaci, quo ad dominum Humbertum emptorem, Jacobum convenditorem, Jacobum de Glana et Petrum de Staviaco laudatores prenominatos, die penultima mensis Januarii anno Domini ab adnunciacione (sic) dominice sumpto, secundum stilum lausannensem, millesimo quatercentesimo trigesimo primo. Et quo ad Ansermum convenditorem et Guietam laudatricem prescriptos, Salinis die nona mensis februarii anno Domini ut supra.

Et ego Claudius David predictus, una cum prenominato Mermeto Palleon, recepi, scripbi feci autoritate michi commissa, meque subscripsi propria manu mea, et signo meo in talibus solito signavi, rogatus.

Et ego Mermetus Palleon juratus predictus premissa, una cum Glaudio David predicto, recepi, scribi feci auctoritate michi commissa, meque subscripsi propria mea manu, et signo meo in talibus solito signavi, rogatus 1.

Archives d’Etat de Turin, Baronnie de Vaud, Paquet 20, N° 69. Original sur parchemin de 76 cm. x 87 et de 108 lignes de texte sans les souscriptions. /359/

 

IX

Genève, 10 décembre 1440. — Testament d'Humbert, le Bâtard de Savoie.

In nomine sancte et individue Trinitatis, Patris et filii et spiritus sancti Amen. Huius presentis publici instrumenti serie, cunctis presentibus et futuris liquide fiat manifestum, quod anno a nativitate eiusdem Domini sumpto, currente millesimo quatercentesimo quadragesimo, indicione tercia cum eodem anno sumpta, die vera decima mensis Decembris, in mei notarii publici, testiumque subscriptorum presencia, personaliter constitutus spectabilis et magnificus dominus Humbertus Bastardus de Sabaudia, comes Rotondimontis, dominus Montagniaci, Corberiarum, Grandiscurie et Cudriffini, ac condominus Staviaci. Ipse siquidem dominus comes, sanus mente et corpore persistens, desiderans, quamdiu viget in cohopertis membris suis quies et racio regit mentem, quamsiquidem racionem langor adeo sepe obnubilat, ut non solum temporalium rerum, verum eciam sui ipsius cogat ipsa langoris vehemencia oblivisci, inevitabile mortis periculum prevenire, cum nichil sit certius morte et nichil incertius hora mortis, et ne intestatus decedat, de se bonisque suis facit, ordinat, condit et disponit, et per me notarium infrascriptum scribi fecit et voluit suum ultimum testamentum nuncupatum, licet in scriptis redactum, in modum qui sequitur atque formam.

In primis animam suam nunc et cum a corpore suo egressa fuerit, recommendat altissimo creatori, beatissimeque virgini Marie eius genitrici ac toti curie supernorum. Sepulturam vero corporis sui, si eum decedere contingat in aliqua ex villis suis Rotondimontis, Staviaci, Montagniaci, seu in alio loco, a civitate Lausannensi exclusive, tendendo ad partes Alamagnie, elegit vultque et ordinat sepeliri in ecclesia monasterii clausi loci beate Marie virginis Staviaci in cappella ibidem per eundem dominum testatorem fundata in tumulo per eundem illic constructo. Si vero eundem dominum testatorem ab hoc seculo migrari evenerit in civitate Lausannensi, Morgia, Thononio, seu aliquo locorum a civitate predicta Lausannensi inclusive usque ad civitatem /360/ Gebennarum exclusive, corpus suum vult et ordinat sepeliri in ecclesia cathedrali beate Marie virginis Lausannensi, videlicet in cappella per eundem testatorem ibidem fundata. Et si eundem dominum testatorem decedere contingerit in dicta civitate Gebennarum seu aliquo locorum ultra dictam civitatem Gebennarum, tendendo ad partes Sabaudie, vel Breyssie, seu Gebennesii, tunc sepulturam corporis sui elegit in ecclesia monasterii Altecombe, videlicet in cappella per eundem dominum testatorem in dicta ecclesia constructa.

Item vult et ordinat prenominatus dominus testator, quod luminaria, exequie et alia funeralia, ac sepultura ipsius domini testatoris, fiant ad disposicionem et ordinacionem heredis sui inferius nominati. Cuiquidem heredi suo onus dictorum luminariorum, exequiarum, funerum et sepulture remittit penitus et relinquit ad arbitrium sue voluntatis peragendum.

Item dat et legat dominus testator in et pro dotacione cappelle per eundem dominum testatorem constructe in ecclesia beate Marie de Saint Bon prope Thononium, ad honorem et sub vocabulo sanctorum Georgii et Katherine, scelicet quingentos florenos auri parvi ponderis, ad racionem duodecem (sic) solidorum monete cursibilis pro singulo floreno, pro censibus et redditibus ad opus dicte cappelle et rectorie eiusdem acquirendis, pro una missa qualibet die in dista cappella per rectorem eiusdem perpetuo celebranda, pro remedio anime ipsius domini testatoris, cuius cappelle idem dominus testator sibi et eius heredi infra nominato jus retinet patronatus.

Item dat et legat idem dominus testator dicte cappelle pro ornamentis emendis eidem cappelle necessariis, scelicet centum florenos auri et ponderis predictorum pro semel.

Item vult et ordinat dictus dominus testator construi et edifficari debere per heredem suum inferius nominatum unam cappellam in ecclesia parrochiali Rotondimontis, ad honorem et sub vocabulo beati Mauricii, cui cappelle pro dotacione ipsius dat et legat dictus dominus testator, scelicet quingentos florenos auri et ponderis predictorum pro semel, pro censibus et redditibus acquirendis ad opus dicte cappelle, pro una missa qualibet die in dicta cappella celebranda, pro remedio anime dicti domini testatoris. Cuius cappelle construende jus eius heredi infra nominato /361/ retinet patronatus, et pro ornamentis eidem cappelle neccessariis emendis, dat et legat dictus dominus testator eidem cappelle, scelicet centum florenos auri et ponderis predictorum pro semel, in qua cappella effigies dicti domini testatoris cum ipsius armis depingatur.

Item dat et legat dictus dominus testator pro remedio anime sue curatis Staviaci, Corberiarum, Montagniaci, Grandiscurie et Cudriffini, ac hospitali pauperum Staviaci, cuilibet dictorum curatorum et hospitali, sexaginta solidos bone monete cursibilis pro semel, pro acquirendis per quemlibet eorundem tres solidos census ad opus dictorum curatorum et hospitalis.

Item dat et legat dictus dominus testator Priorisse et conventui monialium Staviaci sexaginta solidos pro semel, pro tribus solidis ut supra acquirendis.

Item dat et legat prefatus dominus testator confratriis Staviaci, scelicet Sancti Spiritus, sanctorum Nycolai et Eligii, ac infirmis maladerie dicti loci Staviaci, cuilibet dictarum confratriarum et maladerie, viginti solidos dicte monete pro semel.

Item dat et legat idem dominus testator fratribus minoribus et predicatoribus Lausannensibus, cuilibet dictorum ordinum, sexaginta solidos dicte monete pro semel, pro remedio anime dicti domini testatoris. Item dat et legat dictus dominus testator fratribus predicatoribus et minoribus Gebennensibus, cuilibet ecclesie dictorum ordinum dicti loci Gebennensis, sexaginta solidos dicte monete pro semel.

Item dat et legat dictus dominus testator fratribus predicatoribus et minoribus Chamberiaci, cuilibet dictorum ordinum, scelicet sexaginta solidos dicte monete pro semel, pro remedio anime dicti domini testatoris.

Item dat et legat dictus dominus testator illustri et magniffico principi domino Philippo de Sabaudia comiti Gebennarum 1, scelicet mille florenos auri et ponderis predictorum ad racionem quam supra pro semel, per heredem suum infranominatum solvendos post ipsius testatoris /362/ decessum, in et super sex mille florenis et aliis que idem dominus testator habet super castro de Canali et ipsius pertenenciis.

Item dat et legat prefatus dominus testator nobili viro Bartholomeo Rolandi, fratri suo materno, in recompensacionem serviciorum sibi per dictum Bertholomeum impensorum, scelicet omnia illa in quibus ipse Bartholomeus eidem domino testatori quomodolibet teneri reperiretur die et hora obitus ipsius domini testatoris et post ipsius domini decessum, tam pro remanencia suorum computorum castellaniarum Cudriffini et Grandiscurie, quam alias quomodolibet et qualicunque causa, unacum officio ad ipsius Bartholemei vitam dumtaxat dictarum castellaniarum Cudriffini et Grandiscurie.

Item dat et legat dictus dominus testator nobili Anthonio Anglici, filio nobilis Petri Anglici, dicti domini testatoris nepoti, scelicet castrum suum Molerie cum ipsius dominio, hominibus, homagiis, censibus, redditibus, rebus, bonis et possessionibus ad dictum castrum pertinentibus, spectantibus et debitis, cum juribusque ipsius pertinenciis et appendenciis universis, unacum feudo nuncupato feudum sancti Mauricii, cum ipsius feudi juribus universis, quod feudum situm est in Villario de Vuilliez et ibi circa ubicunque se extendat et reperiri possit, pro se et suis heredibus et successoribus universis. Et que premissa jam alias donata fuerant per dictum dominum testatorem nobili quondam Glaudio Anglici, fratri dicti Anthonii.

Item dat et legat idem dominus testator eidem Anthonio Anglici, pro se et suis heredibus et successoribus quibuscunque, omnia jura omnesque actiones et raciones que et quas habet habereque potest idem dominus testator in villagio de Dompno Petro loz Pictet in mandamento Montagniaci, vigore rehempcionis seu acquisicionis per eundem dominum testatorem facte de dicto villagio et ipsius pertinenciis ab heredibus domini Petri de Dompno Petro. Quodquidem villagium ipse dominus testator jam dederat et contulerat dicto deffuncto Glaudio Anglici fratri dicti Anthonii.

Item dat et legat dictus dominus testator eidem Anthonio Anglici omnia bona mobilia ipsius domini testatoris quecunque sint. /363/

Item dat et legat dictus dominus testator nobili et potenti domino Humberto de Glerens domino de Suprapetram militi nepoti suo, scelicet mille florenos auri et ponderis predictorum ad quam supra racionem, eidem domino Humberto post ipsius domini testatoris decessum per heredem suum inferius nominatum solvendos, in et super jam suprascriptis sex mille florenis et aliis que idem dominus testator habet super dicto castro de Canali et ipsius pertinenciis.

Item dat et legat prefatus dominus testator nobili Anthonio de Montagniaco, post ipsius domini testatoris decessum, scelicet tercentum florenos auri et ponderis predictorum, ad quam supra racionem solvendos ut supra per heredem suum infranominatum, in et super supra proxime descriptis.

Item dat et legat dictus dominus testator nobilibus viris Stephano et Otthonino de Lavigniaco fratibus, in recompensacionem serviciorum per eosdem dicto domino testatori impensorum, scelicet domum suam sitam Staviaci, in Cabanis, cum stabulis, casalibus et virgultis circumcirca existentibus. Ita tamen quod Humbertus de Lavigniaco, primogenitus dicti Stephani, in dicta domo quidquam temporibus futuris habere non possit, sed ad dictum Otthoninum et alios liberos dicti Stephani post ipsius Stephani decessum deveniat et devenire debeat pleno jure.

Item dat et legat 1 dictus dominus testator nobili viro Glaudio de Monteforti eius scutiffero, in recompensacionem serviciorum per eundem Glaudium dicto testatori impensorum, scelicet centum florenos auri parvi ponderis, ad racionem duodecem solidorum monete cursibilis pro singulo floreno pro semel.

Item dat et legat dictus dominus testator nobili Rodulpho de Cossonay eius scutiffero, in recompensacionem serviciorum per eundem sibi impensorum, scelicet centum florenos auri et ponderis predictorum, ad quam supra racionem pro semel.

Item dat et legat dictus dominus testator nobili Amedeo Championis eius scutiffero, filio nobilis Johannis /364/ Championis 1, in recompensacionem serviciorum sibi impensorum per eundem Amedeum, scelicet quinquaginta florenos pro semel auri et ponderis predictorum ad quam supra racionem.

Item dat et legat Anthonio filio Stephani de Lavigniez eius scutiffero, in recompensacionem serviciorum per eundem eidem testatori impensorum, scelicet quinquaginta florenos pro semel ad racionem quam supra.

Item dat et legat dictus dominus testator Girardo Levet eius servitori, in recompensacionem serviciorum per eundem Girardum dicto domino testatori impensorum, scelicet quinquaginta florenos auri et ponderis predictorum ad quam supra racionem pro semel.

Item dat et legat dictus dominus testator Jaqueto Broquoz eius barbitonsori, in recompensacionem serviciorum sibi per eundem impensorum, scelicet trigintaquinque florenos auri et ponderis predictorum ad quam supra racionem pro semel.

Item dat et legat dictus dominus testator Thome Visinet eius servitori, in recompensacionem serviciorum sibi impensorum, scelicet triginta quinque florenos ad quam supra racionem pro semel.

Item dat et legat dictus dominus testator dicto Burriquit eius coquo, in recompensacionem serviciorum per eundem dicto domino testatori impensorum, scelicet triginta quinque florenos auri et ponderis predictorum ad racionem quam supra pro semel.

Item dat et legat dictus dominus testator dicto Colin eius coquo, in recompensacionem serviciorum per eundem Colinum dicto domino testatori ut supra impensorum, scelicet triginta quinque florenos ad racionem quam supra pro semel.

Item dat et legat idem dominus testator Richardo Blanchet eius servitori, in recompensacionem serviciorum per eundem dicto domino testatori impensorum, scelicet viginti quinque florenos auri et ponderis predictorum ad racionem predictam pro semel.

Item dat et legat dictus dominus testator dompno Aymoni /365/ Moret, curato de Constantinaz eius servitori, in recompensacionem serviciorum per eundem dicto domino testatori impensorum, scelicet viginti quinque florenos auri et ponderis predictorum ad quam supra racionem pro semel.

Item dat et legat dictus dominus testator Francisco Fabri clerico eius servitori, in recompensacionem serviciorum eidem domino testatori per dictum Franciscum impensorum, scelicet viginti quinque florenos auri et ponderis predictorum ad racionem quam supra pro semel.

Item dat et legat dictus dominus testator dicto Rebellaz solliardano coquine dicti domini testatoris, in recompensacionem serviciorum dicto domino testatori per eundem impensorum, scelicet quindecem florenos auri et ponderis jam dictorum ad racionem supradictam pro semel.

Item dat et legat dictus dominus testator Nycodo Gabit de Grancor eius servitori suis exposcentibus gratis serviciis, scelicet viginti quinque florenos auri et ponderis predictorum ad racionem predictam pro semel.

Item dat et legat dictus dominus testator Johanni Girardi eius servitori, in recompensacionem serviciorum per eundem Johannem dicto domino testatori impensorum, scelicet quindecem florenos auri et ponderis predictorum ad quam supra racionem pro semel.

Item dat et legat dictus dominus testator Petro bastardo nobilis Petri Anglici, scelicet sexaginta florenos auri et ponderis predictorum ad quam supra racionem pro semel.

Item dat et legat dictus dominus testator Stephano Canel, Richardo Archangier et Humberto Thome eius servitoribus, in recompensacionem suorum serviciorum, cuilibet eorundem decem florenos ad quam supra racionem pro semel.

Item vult et ordinat prefatus dominus testator, quod incontinenti post eius obitum, servitores sui, quos solitus est suis vestibus et libratura indui, induantur vestibus nigris per heredem suum infranominatum, eisdem servitoribus dandis et expediendis.

Supplicans preterea humilime et requirens prefatus dominus testator domino et heredi suo infranominato, quatenus officiarios suos officia ipsius domini testatoris tenentes, a suis officiis quibus erunt die et hora obitus sui non privet, sed ipsa officia que tenuerint eisdem tenenda relinquere et /366/ demittere, ac eosdem pertractare graciose dignetur ipsosque specialiter habere recommissos.

In omnibus autem aliis bonis suis quibuscunque, de quibus superius non ordinavit, heredem suum universalem sibi instituit dictus dominus testator, et ore suo proprio nominavit, videlicet illustrissimum principem dominum nostrum metuendissimum dominum Ludovicum ducem Sabaudie pro se et suis heredibus et successoribus universis. Cuiquidem domino et heredi suo supplicat et requirit dictus dominus testator, quatenus omnia et singula debita sua persolvi faciat, clamores emendari legataque et ordinata per eum superius faciat adimpleri, teneri et observari, ipsaque grata habeat et laudare dignetur.

Exequutores vero sui presentis testamenti ordinavit et nominat dictus dominus testator, scelicet reverendum in Christo patrem et dominum dominum Georgium de Saluciis episcopum Lausannensem, prefatum illustrem et magnifficum principem dominum Philippum de Sabaudia comitem Gebennarum, spectabiles et egregios dominos Petrum Marchiandi cancellarium Sabaudie, Ludovicum dominum Ranconixii, Johannem dominum Barjacti, marescallos Sabaudie, Bartholomeum Chabodi presidentem computorum, Humbertum de Glerens dominum de Suprapetram, Guilliermum Bolomerii dominum Narsye magistrum requestarum Sabaudie, Guigonem Gerbaysii, milites, venerabilem virum dominum Humbertum Anglici decretorum doctorem priorem sancti Ursi Auguste, Stephanum et Otthoninum de Lavigniaco fratres, et eorum quemlibet insolidum. In manibus quorum exequutorum pro legatis suis superius ordinatis adimplendis, ponit et relinquid (sic) dictus dominus testator omnia bona sua, super quibus legata per eum ordinata vult adimpleri, et maxime super duobus mille franchis auri, quos sanctissimus dominus noster papa Felix quintus tunc dux Sabaudie eidem domino testatori largitus est ad ordinandum pro remedio anime sue, super hiisque in feudum idem dominus noster tunc dux prefato domino testatori dedit, ut in littera super dicta largicione confecta plenius continetur, quam in manibus dictorum suorum exequutorum dimittit et relinquid dictus dominus testator, ac eciam super bonis et hereditatibus quas acquisivit et reddemit idem dominus testator a pluribus personis. De quibus bonis /367/ se et dictum heredem suum devestit, et dictos suos exequutores pro premissis legatis solvendis et adimplendis investit de eisdem durante dicta exequucione, que exequi debeant infra unum annum incontinenti post obitum dicti domini testatoris, alias per prefatum dominum heredem suum, si infra dictum terminum completa non fuerint, eidem domino heredi suo extunc adimplenda relinquid.

Hanc autem ordinacionem vult et ordinat dictus dominus testator esse suum ultimum testamentum et ultimam voluntatem, quam valere vult jure testamenti solennis, et si non valeat jure testamenti solennis, valeat jure testamenti nuncupativi, et si non valeat hoc jure, vult quod valeat jure codicillorum vel donacionis causa mortis, aut cuiuslibet alterius ultime voluntatis, ac alio jure et juribus quo et quibus melius valere poterit et debebit secundum leges et canonicas sanctiones. Revocans hoc ideo et adnullans idem dominus testator omnia alia testamenta seu alias cuiuslibet ultime voluntatis ordinaciones, si que alias fecisse reperiatur, huiusmodi solo suo testamento in suo robore permanente. Volens eciam dictus dominus testator, quod de et super premissis fiant unum et tot publica instrumenta et clausule per me notarium infrascriptum, quod inde fuerint neccessaria et neccessarie reddenda et reddende, omnibus et singulis quibus intererit, consilio peritorum dictanda, facti tamen substancia in aliquo non mutata, ac sigillo baillivatus Vuaudi ubi neccesse fuerit roboranda. Rogavitque et requisivit idem dominus testator omnes et singulos testes infrascriptos, quatenus de premissis loco et tempore opportunis ubi neccesse fuerit sua testimonia perhibeant veritati.

Acta fuerunt hec Gebennis in domo habitacionis Petri Ros alias Noblet, videlicet in camera dicti domini testatoris, presentibus venerabilibus et discretis domino Johanne Viratonis canonico ecclesie cathedralis Gebennensis, dominis Johanne Cantini curato de Rances, Johanne Fabri curato de Ligneroules, cappellanis prefati domini testatoris, Francisco Versonay cive et mercatore Gebennarum, Aymone Versonay eius filio, Perroneto Foresii de Gayo notario, et dicto Petro Ros alias Noblet, testibus per dictum dominum testatorem ad premissa vocatis specialiter et rogatis.

Et ego autem Mermetus Cristine de Poliaco Gebennensis /368/ diocesis auctoritate imperiali notarius publicus ducalisque Sabaudie secretarius, in premissis omnibus et singulis dum ut supra per supra nominatum dominum testatorem testando ordinarentur, disponerentur et fierent unacum supra nominatis testibus ut prefertur per ipsum dominum testatorem rogatis presens fui, hocque presens publicum instrumentum similiter per eumdem dominum testatorem rogatus recepi et in hanc publicam formam redegi, aliis occupatus negociis per alium auctoritate michi commissa scribi feci signoque meo michi solito signavi fideliter et tradidi ad opus prelibati domini nostri ducis heredis, hic me subscribendo in robur et testimonium omnium et singulorum premissorum. Idem Mermetus Cristine.

Mer.tus   Cristine.
nt.

Archives d’Etat de Turin, Testamenti della Real Casa, Mazzo 3, N° 11. Original sur parchemin de 65 X 63 cm., sans sceau.

 

X

Estavayer, 19 septembre 1443. — Codicille du testament précédent, par lequel Humbert le Bâtard de Savoie annule divers legs qu'il a faits à ses écuyers et serviteurs et ordonne de restituer à Compaignia, veuve de François de Moudon et à ses enfants, les biens qui leur ont été confisqués, leur pardonnant tout le tort qu'ils lui ont causé.

In nomine Domini Amen. Presentis publici instrumenti serie, universis et singulis, modernis ac posteris clare emineat, evidenter et sit notum, quod anno a nativitate eiusdem Domini sumpto currente millesimo quatercentesimo quadragesimo tercio, indicione sexta cum eodem anno sumpta, die vero decima nona mensis septembris, in mis notarii publici testiumque infrascriptorum presencia, personaliter existens spectabilis et magnifficus dominus, dominus Humbertus Bastardus de Sabaudia, comes Rotondimontis, dominus Montagniaci, Corberiarum, Grandiscurie et Cudriffini, ac condominus Staviaci. Et cum ita sit quod prefatus dominus /369/ comes mente et corpore sanus persistens suum condiderit testamentum, per me notarius infrascriptum receptum et signatum, datum die decima mensis decembris anno Domini millesimo quatercentesimo quadragesimo, in quoquidem suo testamento heredem suum universalem sibi instituit, scelicet illustrissimum principem dominum nostrum, dominum Ludovicum ducem Sabaudie, ulteriusque dictum suum testamentum non revocando, de bonis suis codicillando disponerit die octava mensis junii anno Domini millesimo quatercentesimo quadragesimo primo 1, ut in instrumento codicilli per me notarium subscriptum eciam recepto videtur contineri, inde est quod prelibatus dominus comes, sanus mente et intellectu clemencia Dei suffragante existens, eger tamen corpore et debilis, iterum codicillare desiderans, non tamen intendens prefatus dominus comes, ut asserit et expresse protestatur, dicto suo testamento jam facto et codicillis exinde subsequutis superius designatis in aliquo derogare seu innovare, vel aliqua de contentis in eisdem revocare nisi quantum declarabitur in presentibus codicillis, disponit et ordinat codicillando in hunc qui sequitur modum.

In primis codicillando revocat et a dicto suo testamento detrahi vult legatum per ipsum dominum testatorem factum nobili viro Glaudio de Monteforti eius scutiffero de centum florenis auri parvi ponderis ad racionem duodecem solidorum monete cursibilis pro singulo floreno pro semel. Item legatum per ipsum factum nobili Rodulpho de Cossonay eius scutiffero de centum florenis ad quam supra racionem pro semel. Item legatum per ipsum factum nobili Amedeo Championis filio nobilis viri Johannis Championis de quinquaginta florenis pro semel ad quam supra racionem. Item legatum per ipsum factum Anthonio filio Stephani de Lavigniez eius scutiffero de quinquaginta florenis pro semel ad racionem quam supra. Item legatum per ipsum factum Girardo Levet eius servitori de quinquaginta florenis pro semel ad quam supra racionem. Item legatum per ipsum factum Jaqueto Brocoz eius barbitonsori de triginta quinque florenis pro semel ad racionem jam dictam. Item legatum per ipsum factum Thome Visinet eius servitori de triginta quinque florenis ad racionem predictam. Item legatum per /370/ ipsum factum dicto Burquit eius coquo de triginta quinque florenis ad quam supra racionem. Item legatum per ipsum factum dicto Colin eius coquo de triginta quinque florenis ad racionem jam dictam. Item legatum per ipsum factum Richardo Blanchet eius servitori de viginti quinque florenis ad racionem predictam. Item legatum per ipsum factum dompno Aymoni Moret curato de Constantinaz de vigintiquinque florenis auri et ponderis predictorum. Item legatum per ipsum factum Francisco Fabri clerico eius servitori de viginti quinque florenis ad racionem jam dictam. Item legatum per ipsum factum dicto Rebelloz solliardano coquine de quindecem florenis ad racionem jam dictam. Item legatum per ipsum factum Nycodo Gabit de Grancord de viginti quinque florenis ad dictam racionem. Item legatum per ipsum factum Johanni Girardi eius servitori de quindecem florenis. Item legatum per ipsum factum Petro bastardo nobilis Petri Anglici de sexaginta florenis ad jam dictam racionem. Item et legatum per ipsum dominum testatorem factum Humberto Thome eius servitori de decem florenis pro semel ad jam dictam racionem.

Item codicillando prefatus dominus vult et ordinat, quod omnia bona Compaignie, relicte Francisci de Melduno, et liberorum suorum, que prefatus dominus testator nunc tenet et tenuit ad manus suas ubicunque consistant, remittantur eidem Compaignie et eius dictis liberis, que ipse dominus ex nunc eisdem remittit per presentes, omnem sibi domino per eosdem factam seu quomodolibet dictam iniuriam indulgendo et parcendo.

Volens prefatus dominus comes, quod omnia alia in dicto suo testamento ac jam codicillis factis contenta pleno permaneant in robore. Quod quidem suum testamentum prefatus dominus comes iterum ratifficat et confirmat per presentes, nec eidem in aliquo derogare intendit, nisi quantum in presentibus codicillis et aliis jampridem factis continetur, ipsos jampridem factos codicillos tenore presencium iterum confirmado. Quos presentes codicillos vult valere et teneri non obstante dicto testamento eo jure et juribus quo et quibus melius valere possunt. Vult eciam prefatus dominus comes et precipit, quod de qualibet clausula presencium codicillorum levetur publicum instrumentum ad opus cuius vel quorum intererit, sigillo baillivie Vuaudi /371/ roborandum, quod rogat prefatus dominus comes cuilibet clausule et instrumento conficiendo per prefatum dominum baillivum apponi.

Acta fuerunt hec Staviaci in camera prefati domini comitis, presentibus venerabili et religioso domino Humberto Anglici decretorum doctore priore sancti Ursi, religioso fratre Jacobo Caffodi ordinis fratrum minorum, venerabili domino Anthonio de Maglianis doctore in medicina, nobili Glaudio de Monteforti 1 et Johannodo Rosselli notario Staviaci, testibus ad premissa vocatis per prefatum dominum comitem specialiter et rogatis.

Et ego Mermetus Christine de Poliaco 2 Gebennensis diocesis, auctoritate imperiali notarius publicus ducalisque Sabaudie secretarius, qui in premissis dum prefatus dominus comes codicellando disponeret et ordinaret cum dictis testibus presens fui, hoc publicum instrumentum in se continens clausulas ab ipsis codicellis extractas ad opus prelibati domini nostri ducis heredis facientem (sic) rogatus recepi et in hanc publicam formam redegi, aliis occupatus negociis per alium auctoritate michi commissa scribi feci signoque meo michi solito signavi fideliter et tradidi, hic me subscribendo in testimonium veritatis.

Idem Mermetus Cristine.

Archives d’Etat de Turin, Testamenti della Real Casa, Mazzo 3, N° 12. Original sur parchemin de 46 X 32,5 cm.

 

XI

Genève, 15 décembre 1443. — Louis, duc de Savoie, inféode Saint-Aubin au mandement de Grandcour à Antoine Anglais, pour le dédommager de la cession que ce dernier lui a faite du château de la Molière, du fief de Saint-Maurice /372/ à Villars en Vully et du village de Dompierre-le-Petit, légués au dit Antoine Anglais par Humbert, le Bâtard de Savoie 1

Copia infeudacionis loci sancti Albini mandamenti Grandis Curie.

Ludovicus dux Sabaudie, Chablaysii et Auguste, sacri Romani imperii princeps vicariusque perpetuus, marchio in Ytalia, Pedemoncium et Baugiaci Valentinensisque et Dyensis baro, Vaudi et Beugesii, Nycie et Vercellarum dominus, universis presencium seriem inspecturis rei geste noticiam cum salute. Cum castrum Mollerie prope Stavayacum in patria nostra Vuadi (sic) cum illius dominio, juridicione, hominibus et pertinenciis, eciam feudum nuncupatum feudum sancti Mauricii situatum in Villario de Vuilliez, necnon villagium de dompno Petro loz Pitet, dominiumque, juridicio, homines, census, tributa et pertinencie eiusdem site in mandamento et castellania Montagniaci, pertinere et spectare noscerentur defuncto dilecto fideli scutiffero nostro Glaudio Anglici, ex donacione et infeudacione sibi de illis factis per recollende memorie magnifficum consiliarium nostrum carissimum et fidelem dominum Humbertum bastardum de Sabaudia, comitem Rotondimontis, ipsius Glaudii quondam avunculum. Quequidem donacio et infeudacio per sanctissimum dominum nostrum papam Felicem quintum genitorem meum metuendissimum, tunc ducali dignitate Sabaudie fungentem, ac successive per nos eius tunc locuntenentem generalem confirmate extiterint. Consequenter autem dicto quondam Glaudio de medio sublato dicta castrum Molerie, feudum sancti Mauricii et villagium de dompno Petro cum suis predictis pertinenciis, vigore parcionum et condicionum in dictis infeudacione et donacione appositarum, ad dictum quondam comitem redierunt; ipseque comes, antequam novissime dies suos clauserit extremos, eius testamentum condendo illa omnia et singula donaverit et legaverit, ymo certa alia legata in eius aliis bonis mobilibus et inmobilibus, /373/ vigore dicti testamenti per dilectum fidelem secretarium ac procuratorem nostrum Vuaudi Mermetum Christine notarium publicum recepti et signati, dilecto fideli scutiffero nostro Anthonio Anglici fratri dicti quondam Glaudii. Quiquidem ad nostram adveniens presenciam nobis humiliter supplicaverit, ut premissas donacionem et legatum, eciam omnia alia jura sibi in premissis omnibus qualitercunque spectancia, laudare et confirmare dignaremur. Nos quoque hec circunspecto revolventes in animo, supplicacionem huiusmodi concedere non posse. Cum si dicte donacio et legatum effectui perducerentur, mandamentum nostrum Montagniaci, quod in locis limitrophis constitutum est et manuforti venit custodiendum, vehementer attenuaretur, ipseque locus Molerie nobis ad tuhicionem patrie nostre circumvicine sit non modicum necessarius. Quod cum eidem Anthonio suisque parentibus et amicis realiter fuerit nostri parte judicatum, ipsi omnes presertim idem Anthonius veritatem rei agnoscentes, tractatu mutuo cum eis super hiis habito sic egerunt. Quod idem Anthonius, de laude et expressa voluntate venerabilis domini Humberti Anglici decretorum doctoris, prioris sancti Ursi in Augusta eius fratris, necnon dilecti fidelis nostri Bartholomei Rolandi eorum avunculi, fratrisque uterini dicti quondam comitis, nobis cessit et remisit scienter et liberaliter et sponte omnia jura, raciones et actiones que habere et sibi quomodolibet pertinere potuissent tam in predictis locis Molerie, de dompno Petro ac feudo sancti Mauricii et pertinenciis eorundem, virtute infeudacionum et donacionum confirmacionumque dicto quondam Glaudio ut premittitur factarum, quam in ceteris omnibus et singulis aliis bonis dicti quondam comitis, que sibi asserere posset pertinere quacunque occasione sive causa, et maxime vigore donacionum seu legatorum per ipsum quondam comitem sibi factarum in eius testamento; salvo et expresse reservato ipsi Anthonio et suis jure codicilli super domo Stavayaci per ipsum quondam comitem post dictum eius testamentum facti, constante de huiusmodi remissione publico instrumento per dilectum fidelem prefati sanctissimi domini nostri pape nostrumque secretarium Bertrandum Marna die decima tercia mensis huius decembris in presencia ipsius sanctissimi domini nostri recepto et signato. /374/

Post autem huiusmodi remissionem factam, nos matura procerum et peritorum deliberacione prehabita, ipsum Anthonium sic remittentem et in ultimis memorandis gestis dicti quondam comitis eius avunculi, cuius hereditas ad nos jure devenire debet, nobis intimo corde commendatum, decenter compensare volentes, ex nostra certa sciencia pro nobisque et nostris heredibus et successoribus universis, eciam de jussu et beneplacito prefati sanctissimi domini nostri genitoris mei metuendissimi, eidem Anthonio pro se suisque heredibus, successoribus et causam ab eo habentibus quibuscunque stipulanti, presentibus itaque et assistentibus dictis priore et Bartholomeo, in rependium et recompensacionem omnium et singulorum jurium, actionum, racionum et titulorum que et quas ipse Anthonius Anglici habet aut habere poterat vel debebat et sibi quesita erant, tam ex donacionibus et legatis dicti comitis superius expressis, quam alia quacunque occasione sive causa, in dicto castro Molerie, feudo sancti Mauricii et villagio de dompno Petro, eorunque pertinenciis memoratis ac in ceteris bonis dicti quondam comitis quibuscunque, juribus tamen dicti codicilli sibi et suis semper salvis, harum serie infeudamus ac in feudum nobile, ligium, antiquum, paternum et avitum quodque per vim, naturam, condicionem et efficaciam directi feudi nobilis, ligii, antiqui, paterni et aviti prorsus sapiat et importet, ac sub homagio et fidelitate nobilibus et ligiis nobis per eum prestandis, damus, donamus, tradimus, cedimus et perpetuo remittimus, videlicet villagium de Sancto Albino in Vuilliaco mandamenti nostri Grandiscurie, nobis ex successione dicti quondam comitis deventum, cum illius territorio confinibus et coherenciis universis, que et prout ipsius moderni confines se extendunt, unacum quibuscunque feudis, retrofeudis, fidelitatibus et homagiis nobilibus, ceterisque feudis, emphiteosibus, directis et utilibus dominiis ac eciam homagiis et fidelitatibus ruralibus, hominibus, ingenuis et ruralibus franchis, censeriis, censitis, tailliabilibus, manus mortue et alterius cuiuslibet condicionis feudatariis, tenementariis, canonibus, censibus, serviciis, redditibus, usagiis, laudibus, vendis, commissionibus, excheytis, successionibus, gardis, excubiis, custodiis, corvatis, angariis, perangariis, tailliis, bannis, clamis, multis, condempnacionibus, obvencionibus, decimis, arpagiis, /375/ pasqueragiis, piscacionibus, venacionibus, dreyturis et aliis quibuscunque proventibus et tributis grani, vini, peccunie et in alia quacunque rerum specie consistentibus, nemoribusque, pratis, vineis, terris cultis et incultis, pascuis, viis, stratis, iteneribus (sic) publicis et vicinalibus et aliis finibus et territoriis, aquis, aquagiis, aquarum decursibus, alveis, molendinis, reyssiis, follonis, baptitoriis et aliis artifficiis, domibusque, grangiis, furnis, casalibus et ceteris quibuscunque edifficiis et indominaturis ibidem existentibus. Et insuper cum mero, mixto imperio, omnimodaque jurudicione, alta, media et bassa, ipsarumque pleno tam juris quam consuetudinis exercicio in quoscunque mares et femellas patriotas et exteros infra ipsum villagium et territorium de Sancto Albino delinquentes vel quasi, seu ex saviis 1 negociorum figuris quomodolibet contrahentes vel quasi; eciam cum branchis, furchis, plotis, piloriis et aliis suppliciis ad exercicium et exequcionem omnimode juridicionis necessariis pariter et opportunis; cumque libera et omnimoda potestate ibidem constituendi, ponendi, tenendi, deponendi et reponendi quoscunque judices ordinarios, castellanos et alios officiarios, ipsos merum, mixtum imperium et omnimodam juridicionem exercentes; necnon reachetta rehabendique facultates, quas nos ex successione dicti quondam comitis vel alias habere possemus in quibuscunque rebus et juribus, que in et de pertinenciis ipsius villagii Sancti Albini acthenus reperirentur alienate aut alias distratte, prout et eo modo quo idem comes nosque et nostri ante infeudacionem presentem facere potuissemus; et ulterius cum exaccionibus, ponderibus, mensuris, ceterisque usibus, usagiis, consuetudinibus, libertatibus et prerogativis, pertinenciisque et appendendis universis eiusdem villagii Sancti Albini, que et prout per ipsum quondam comitem ac nos et nostros ante huiusmodi infeudacionem tenebantur et possidebantur; salvis tamen, adiectis et mediantibus infra particulatiter agnotatis, que nobis et nostris heredibus et successoribus perpetuo per expressum reservamus.

Primo jure feudi, fidelitatis, homagii, directi feudi, dominii, superioritatisque et ressorti, necnon causis appellacionum /376/ ac juribus regalibus cum illorum preheminenciis et sequelis universis indifferenter, prout illa habemus et exercere consuevimus super aliis banneretis baillivatus nostri Vuaudi juridicionem omnimodam et territorium limitatas (sic) habentibus. Item omnibus subsidiis et aliis imposicionibus per nos et nostros heredes et successores presentibus in illis generaliter imponendis pariter et concedendis indifferenter, prout illa imponere et percipere consuevimus super subdictis nostris inmediatis aliarum villarum et locorum patrie nostre Vuaudi, per baillivum nostrum Vuaudi exigendis qui pro tempore fuerit et computare debebit.

Hiis omnibus salvis et mediantibus nos de premissis nunc infeudatis devestientes et prefatum Anthonium pro se et suis predictis heredibus et successoribus quibuscunque tradicione unius dague investientes, et in vassellagium subque homagio et fidelitate nobilibus et ligiis per eum nobis successive prestandis retinentes; nichil alterius juris, accionis, racionis, partis, proprietatis, dominii aut alterius reclamacionis preterquam per nos super retenta et reservata in eisdem retinendo, sed quitquid alterius juris, racionis et accionis in illis habere possumus in eundem Anthonium et suos predictos transferendo; sic quod illas et illa adversus quoscunque experiri et prosequi possint, seque ex eis thueri, prout dictus quondam comes nosque facere poteramus ante infeudacionem presentem, quoniam illos in illis velut in rem suam propriam procuratores irrevocabiles et dominos, salvis semper super per nos retentis et reservatis, constituimus et loco nostri subrogamus, statuentes nos ipsa noviter per nos infeudata tenere et possidere velle vice precarioque nomine et ad opus ipsius Anthonii feudatarii et suorum predictorum, quousque realem et corporalem possessionem illorum fuerint assequuti, ad quamquidem possessionem apprehendendam adeptamque sibi et suis perpetuo retinendam eidem Anthonio et suis predictis plenam per presentes impartimur potestatem, alterius auctoritate vel mandato super hec minime requirendis.

Mandantes propterea universis et singulis hominibus nobilibus et innobilibus, fidelibus, tenementariis et subdictis dictorum noviter infeudatorum cuiuscunque preheminencie existant, quod eidem Anthonio et suis predictis dominis villagii Sancti Albini homagient homagiaque et fidelitates /377/ faciant, prestent et recognoscant, solvantque respondeant, pareant efficaciter et intendant velut veris et in mediatis dominis eorundem, et prout dicto comiti postmodum nobis tanquam domino inmediato dicti loci faciebant et facere tenebantur ante infeudacionem presentem, quoniam predictis homagiis et fidelitatibus sic prius per eos prestitis, illos de illis quantum opus est et nos concernere potest, ex nunc solvimus et quittamus per presentes; cum pacto vallido et expresso de quitquam ulterius ab eis propterea non petendo, juribus tamen feudi, fidelitatis, homagii, directi feudi, dominii, superioritatisque et ressorti, causis appellacionum, juribus regalibus ac aliis super retentis et reservatis nobis et nostris semper remanentibus salvis.

Promittentes hoc ideo pro nobis et nostris predictis bona fide in verbo principis ac sub nostrorum omnium et singulorum presencium et futurorum expressa obligacione bonorum, predicta noviter per nos infeudata eidem Anthonio feudatario et suis predictis heredibus et successoribus quibuscunque integre manutenere deque eviccione totali et particulari in judicio et extra servare adversus quoscunque nostris propriis sumptibus et expensis; et ulterius huiusmodi infeudacionem, dacionem, concessionem, de vestituram, investituram, jurium et accionum translacionem et omnia alia in nostris presentibus litteris contenta, ratas, gratas et firmas, rataque grata et firma habere perpetue, tenereque attendere, complere ac inviolabiliter observare, et nunquam per nos vel alium contra facere quomodolibet vel venire, clam vel palam, tacite vel expresse, quovis exquisito colore.

Renunciantes in hoc facto pro nobis et nostris predictis omni accioni et excepcioni doli, mali, vis, metus et in factum condicioni sine causa ob causam vel ex iniusta causa, juridicenti donacionem ob merita pretensa factam non valere nisi de meritis doceatur, juridicenti donacionem summam quigentorum aureorum excedentem sine insumacione judicis factam non valere nisi de meritis doceatur, quoniam quantum opus est ad utilitatem dictorum Anthonii feudatarii et suorum predictorum, huiusmodi in feudum dacionem in tot et tantas particulas sufficientibus temporum intervallis factas esse decernimus que quod neutra ipsarum summam quingentorum aurerorum excedat aut aliqua censeri possit insumacione indigere, juridicenti quod /378/ ex juramento non oritur accio nisi ipsum in judicio fuerit delatum, omni absolucioni, relaxacioni et dispensacioni juramenti et in integrum restitucionis benefficio omnibusque aliis privilegiis, beneficiis et induitis patrie et locorum, consuetudinibus, juribusque canonicis, civilibus, municipalibus et aliis, quibus ad veniendum contra premissa seu ipsorum aliqua nos juvare possemus quomodolibet vel tuberi, signanter juridicenti generalem renunciacionem non valere nisi precesserit specialis.

Mandantes propterea baillivo et procuratori Vuaudi, castellanisque Rotondimontis, Stavayaci, Grandis Curie, ac ceteris officiariis, fidelibus et subdictis, nobis tam mediate quam inmediate submissis, presentibus et futuris ipsorumque locatenentibus et cuilibet eorundem, quatenus huiusmodi infeudacionem et omnia alia in nostris presentibus litteris contenta et descripta eidem Anthonio feudatario et suis predictis prothinus observent illesa ipsosque de predictis noviter infeudatis frui faciant et gaudere sine turbacione quacunque; eisdemque per nobiles, fideles, homines, tenementarios et subditos eorundem debite homagiari, recognosci et pareri, ac recogniciones, reachetta et alia munimenta ad premissa facientia moderatis sumptibus tradi et expediri, frivolis opposicionibus semotis et non obstantibus. Dantes ulterius expressius in mandatis dilectis fidelibus presidenti magistrisque et receptoribus computorum nostrorum, quod premissa infeudata, quantum demanio nostro sunt incorporata, de ipsis demanio et computis totaliter detrahant, que nos eciam detrahimus per presentes, regulis et constitucionibus ipsorum computorum fortasse in contrarium editis quibuscunque non obstantibus, quibus que ad hoc derogamus et derogatum esse volumus per presentes; et ulterius copias debite tabellionatas, sic quod eis fides merito debeat adhiberi, novarum et antiquarum regichiarum ipsorum noviter infeudatorum, eidem Anthonio feudatario aut eius procuratori moderatis sumptibus tradi et expediri faciant, nullo alio a nobis super hoc expectato mandato.

Committentes pretera prefato secretario et procuratori nostro Vuaudi Mermeto Christine, quod predictum Anthonium feudatarium seu eius procuratorem in realem et corporalem possessionem premissorum noviter infeudatorum /379/ ponat et inducat, ac premissa in omnibus faciat adimpleri et inconcusse observari; limites que et fines ipsius villagii, prout moderno tempore se extendunt, limitet, confinet, discernat et distinguat, indeque publicum instrumentum de ipsis limitibus ad opus nostri conficiat, quod infra tres menses proximos ad cameram computorum nostrorum portari et in illius archivis reponi volumus perpetue conservandum. Quoniam nos hoc ideo damus expressius presentibus in mandatis universis et singulis officiariis, fidelibus et subdittis nostris, mediatis et inmediatis, fidelibusque et subdictis ipsorum infeudatorum, quod eidem commissario et cuilibet ipsorum quo ad hec pareant efficaciter et intendant velut nobis.

In quorum omnium robur et testimonium premissorum huiusmodi litteras nostras, per dilectum fidelem secretarium nostrum Vincencium de Ruppe subscriptum confectas, datas Gebennis die decima quinta decembris anno Domini millesimo quatercentesimo quadragesimo tercio, sexte indicionis, maioris sigilli nostri duximus appensione muniri. Per dominum presentibus illustri eius fratre domino Philippo de Sabaudia, comite Gebennarum; necnon dominis Petro Marchiandi, cancellario; Jo. domino Bariacti, marescallo; Ja. domino Montis Maioris; Petro de Grolea; B. Chabodi, presidente computorum; Guilliermo Bolomerii, magistro requestarum; Guigone de Ravorea; Jacopo de Vallepergia; Guilliermo de Avanchiaco, magistro hospicii; Johanne Marescalci, thesaurario Sabaudie.

Vincencius de Ruppe.

Archives d’Etat de Turin, Baronnie de Vaud, Paquet 37, Saint-Albin, N° 2. (Le N° 2 de la cote ci-dessus est constitué par un cahier de papier renfermant la copie de trois actes dont le premier est transcrit ci-dessus. Le second est transcrit en abrégé ci-après (Pièce justificative XII), et le troisième, que nous n’avons pas relevé, est la mise en possession d’Antoine Anglais des villages de Saint-Aubin, de Villars-le-Petit et d’Asnens par Mermet Christine, à Saint-Aubin, devant la maison de n. Barthémemy Roland, le 22 juin 1444.) /380/

 

XII

Thonon, 15 juin 1444. — Louis, duc de Savoie, inféode Villars-le-Petit (les Friques) et Asnens 1, villages voisins de Saint-Aubin, à Antoine Anglais, en augmentation du fief de Saint-Aubin, déjà inféodé au même Anglais.

Ludovicus, dux Sabaudie, Chablaysii et Auguste, sacri Romani imperii princeps vicariusque perpetuus, marchio in Ytalia, comes Pedemoncium et Gebennarum, Valentinensisque et Diensis baro, Vuadi (sic) et Beugesii, Nycieque et Vercellarum, etc., dominus, universis serie presencium fiat manifestum, quod cum per nostras patentes litteras presentibus annexas infeudaverimus dilecto, fideli scutiffero nostro Anthonio Anglici ibidem nominato pro se et suis heredibus et successoribus et ab eo causam habentibus quibuscunque, in recompensacionem omnium et singulorum jurium, actionum, racionum et titulorum, que et quas ipse Anthonius Anglici habebat habereque poterat vel debebat et sibi quesita erant, tam ex donacionibus et legatis recollende memorie magniffici consiliarii nostri carissimi et fidelis domini Humberti bastardi de Sabaudia, comitis Rotondimontis, ipsius Anthonii quondam avunculi, in dictis annexis expressis, quam alia quacunque racione, occasione sive causa, in castro Molerie, feudo sancti Mauricii et villagio de dompno Petro le petit, eorunque pertinenciis et appendenciis, ac in ceteris bonis dicti quondam comitis quibuscunque, juribus tamen codicilli ipsi Anthonio et suis semper salvis, videlicet villagium de Sancto Albino in Vuilliaco mandamenti Grandiscurie, nobis tunc ex successione dicti comitis deventum, cum illius territorio, confinibus, coherenciis, juridicione omnimoda, pertinenciisque et appendenciis universis, eciam sub aliis modis, condicionibus et formis in dictis annexis litteris particulariter declaratis. Ad nostram autem adveniens presenciam prefatus Anthonius, sibi assistente venerabili domino Humberto Anglici /381/ priore sancti Ursi in Augusta eius fratre, nobis exposuerit, quod licet prefatum villagium et pertinencie Sancti Albini sibi fuerint in rependium premissorum per nos tradite in valore ducentum florenorum vel circa, nichillominus ab eodem valore multo longe distabant ymo nec valorem sexcies viginti florenorum vel circa ex eodem videbantur, supplicando ut, attenta ampla remissione per eum sicut in dictis annexis cavetur nobis liberaliter facta, que non modice commoditatis nobis est, tantam valoris diminuacionem et graciose refficere dignaremur. Super quibus cum ipsis Anthonio ac priore eius fratre tractari fecerimus, presertim per dilectos fideles magistrum Bertrandum Marna apostolicum ac Mermetum Christine procuratorem Vuaudi, secretarios nostros, viderique quid in reffectione premissorum infeudatorum ipsi Anthonio decenter tradere possemus, comperimusque informacione dicti procuratoris nobis exibita, quod in locis et villagiis Villarii le petit 1 et de Anens sitis in mandamento Grandiscurie consistunt decem foci, in quibus nobis communiter debentur decem cupe frumenti mensure Grandiscurie, decem cappones, quatuor libre, tres solidi, septem denarii monete nostre et due libre cere, que loca cum suis valoribus predictis ipse Anthonius de consensu dicti prioris eius fratris acceptare contentus fuit. Idcirco animadvertentes quantum liberaliter ipse Anthonius premissa in eisdem annexis mencionata nobis remiserit, eciam quod in postremis memorandis actibus dicti quondam comitis ipse nobis fuerit intrinsece commendatus, deque jussu et beneplacito sanctissimi domini nostri pape Felicis quinti genitoris mei metuendissimi, ac certis aliis justis moti consideracionibus, matura deliberacione prehabita, ex nostra certa sciencia, pro nobisque et nostris heredibus et successoribus universis, predicta loca et villagia Villarii le petit et de Anens cum suis confinibus et coherenciis universis, que et prout nunc se extendunt, prenominatis villagio et pertinenciis sancti Albini ut in dictis annexis infeudatis serie presencium duximus unienda illaque infeudamus ac in augmentum feudi subque eisdem homagio et fidelitate nobilibus et ligiis nobis /382/ per eundem Anthonium pro dictis villagio et pertinenciis Sancti Albini debitis et jam prestitis. Necnon in rependium, reffeccionem et supplementum minoris valoris dicti villagii et pertinenciarum sancti Albini, ac omnium et singulorum jurium, accionum et racionum, que ipse Anthonius aut sui, quovis titulo seu causa in dictis rebus per eos, ut in dictis annexis cavetur, nobis remissis, nobis aut nostris petere possent, salvis jure codicilli in ipsis annexis expressi, damus, donamus, tradimus, cedimus, concedimus et perpetuo remittimus per presentes eidem Anthonio, pro se suisque heredibus successoribus et causam ab eo habentibus quibuscunque stipulantibus, una cum valoribus quibuscunque, mero et mixto imperio ac juridicione omnimoda, pertinenciisque et appendenciis universis, in quacunque rerum specie consistentibus, quemadmodum ac pariformiter in annexa infeudacione dicti loci Sancti Albini fuerunt speciffice designate, eciam sub eisdem condicionibus, reservacionibus, modisque et formis, quibus ipsum villagium sancti Albini cum suis pertinenciis prefato Anthonio Anglici infeudavimus 1 ...

Datum Thononii die decima quinta junii anno domini millesimo quatercentesimo quadragesimo quarto. Per dominum presentibus dominis Petro Marchiandi, cancellario; R. domino Montis Chanuti; Petro de Grolea; Jo. domino Dyvone; Francisco de Thomatis, presidente audienciarum; Bartholomeo Chabodi, presidente computorum; Ybleto de Montebello, domino Ferrezaschi; Guilliermo Bolomerii, magistro requestarum; Guigone Gervaysii; Guigone de Ravorea; Bertrando de Duyns, domino Vallisysere; Johanne de Costis; Jacobo de Turre, advocato fiscali; Jacobo Rosseti, judice Chablaysii, et Johanne Marescalci, thesaurario.

Vincencius de Ruppe.

Datum pro copia, facta collacione per me clericum domini ad ipsius originale cum clerico domini subsignato.

Mel Bonilucri.

Ita est Aus Lamberti.

Même cote qu’à l’acte précédent.


 

/383/

INDEX BIBLIOGRAPHIQUE

 

ABRÉVIATIONS

M. D. R. : Mémoires et Documents publiés par la Société d'histoire de la Suisse romande.
M. D. S. : Mémoires et Documents publiés par la Société savoisienne d’histoire et d’archéologie.

 

  • Bise (l’Abbé Elie). Notice sur la paroisse de Murist et la seigneurie de la Molière 1. Estavayer, 1910.
  • Boyve (Jonas). Annales historiques du comté de Neuchâtel et Valangin. 5 tomes. Berne et Neuchâtel, 1854-1858.
  • Brülhart (Fridolin). Saint-Aubin. Notice historique sur les seigneuries de Saint-Aubin et de Delley, la paroisse et les villages d’Agnens et des Friques. Estavayer, 1932.
    La seigneurie de Montagny. Annales fribourgeoises de 1929.
  • Chambrier (Frédéric de). Histoire de Neuchâtel et Valangin. Neuchâtel, 1840.
  • Chavannes (Ernest). Comptes de la châtellenie de Chillon. M. D. R., 2e série II. Lausanne, 1890.
  • Cibrario (Luigi). Lettere inedite di Santi, Papi, Principi. Torino, 1861. /384/
    Specchio chronologico. Parte seconda di Origini e progresso delle Instituzioni della Monarchia di Savoia. Torino, 1855.
  • Cognasso (F.). Amedeo VIII. 2 vol. in-12 (Collana storica sabauda). Torino, 1930.
  • Cornaz (Ernest). Quelques renseignements inédits sur... Humbert le Bâtard de Savoie. Revue historique vaudoise. Lausanne 1916.
    Le lieu de sépulture d’Humbert le Bâtard de Savoie. M. D. S., t. LXV. Chambéry 1928.
  • Costa de Beauregard (Marquis Henri). Souvenirs du règne d’Amédée VIII. Mémoires de l’Académie de Savoie, t. II série IV. Turin, 1816.
  • Delaville Le Roulx (J.). La France en Orient au XIVe siècle. Paris, 1885.
  • Dubois (Fréd.-Th.). Monuments héraldiques de la domination savoyarde sur le Pays de Vaud. Archives héraldiques suisses 1942.
  • Dupraz (Emmanuel). La cathédrale de Lausanne. Lausanne, 1906.
  • Forel (François). Chartes communales du Pays de Vaud. M. D. R. XXVII. Lausanne, 1872.
  • Gingins (Frédéric de). Recherches historiques sur les acquisitions des sires de Montfaucon et de la maison de Chalon dans le Pays de Vaud. M. D. R. XIV. Lausanne, 1857.
  • Grangier (Dom Philippe). Annales d’Estavayer, éditées par E. Grangier, rédigées et annotées par l’abbé F. Brülhart. Estavayer, 1905.
  • Guichenon (Samuel). Histoire généalogique de la royale maison de Savoie. 4 vol. in-folio. Turin, 1778-80.
  • Lavisse et Rambaud. Histoire générale du IVe siècle à nos jours. Tome III. Paris, 1912.
  • Religieux de Saint-Denis (Chronique du). Documents inédits sur l’histoire de France, tome III. /385/
  • Schlumberger (Gustave). Un empereur de Byzance à Paris et à Londres. Revue des Deux Mondes. Paris, 15 décembre 1915.
  • Peissard (l’abbé Nicolas). Histoire de la seigneurie et du bailliage de Corbières. Archives de la Société d’histoire du canton de Fribourg, vol. IX.
  • Pérouse (G.). Un compte de dépenses d'Humbert de Savoie. M. D. S. XL. Chambéry, 1901.
  • Philipon (Edouard). Dictionnaire topographique du Département de l'Ain. Paris, 1911.

 

NOTES :

Note 1, page 307 : Nous remercions aussi M. Paul Savigny à Lucens, éditeur de cartes illustrées, pour l’autorisation qu’il nous a accordée de reproduire la vue du château de Chenaux à Estavayer, dont il est l’auteur du cliché. [retour]

Note 1, page 309 : Surtout Cognasso dans Amedeo VIII. [retour]

Note 2, page 309 : G. Pérouse : Un compte de dépenses d’Humbert de Savoie, t. XL (1901) des Mémoires de la Société savoisienne d’histoire et d’archéologie. De ces relations naquit aussi une fille, Jeanne, qui épousa André de Glérens en Bresse ou Bugey. Il leur naquit un fils, Humbert de Glérens, à qui son oncle Humbert de Savoie légua 1000 florins par son testament de 1440. On peut inférer de ce testament que Françoise Arnaud, après sa liaison avec le futur comte Rouge, épousa successivement un Roland et un Anglici (Anglais). Du premier elle eut Barthélemy Roland qui fut châtelain de Cudrefin de 1428 à 1432, puis de Grandcour jusqu’en 1438. Il s’établit à Saint-Aubin (Fribourg) et y épousa Françoise Ramuz (Annales d’Estavayer p. 203, et F. Brülhart : Saint-Aubin, p. 25). Françoise Arnaud aurait eu de son second mariage Pierre Anglais, qui eut trois fils : Claude, mort prématurément, Antoine et Humbert, prieur de Saint-Ours à Aoste. [retour]

Note 1, page 310 : Libravit Ludovico Passerich, domicello, magistro Humberti Bastardi de Sabaudia, quos dominus eidem bastardo pro suo statu pro hac vice concessit et donavit per litteram domini de donacione predicta, mandatoque ipsis dicto Humberto seu dicto eius magistro solvendi, tradendi et realiter expediendi vice domini de et super preisiis dicte castellanie Cudriffini anni infrascripti. Et eciam allocandi super dictis preisiis, habita a dicto Ludovico littera confessionis et recepte. Et de quibus dictus Ludovicus eidem bastardo computare debebit, datam Morgie die XVIII° augusti anno d. 1393, sub sigillo domini principis Achaye, avunculi domini, eius cancellario absente, quam reddit una cum littera dicti Ludovici de confessione et recepta, datam in Rotondomonte XXV° die mensis augusti anno predicto, manu Johannis Chat notarii signata : IIc XL flor. auri p. p.

Voir notre article : Quelques renseignements inédits sur Othon de Grandson, Gérard d’Estavayer et Humbert le Bâtard de Savoie dans la Revue historique vaudoise, 1916, p. 245. Dans cet article, corriger p. 253, ligne 14; 30 août par 25 août ; et p. 255, l. 1, supprimer la fin de la phrase dès le mot outre. [retour]

Note 1, page 311 : Humbert reçut aussi 200 florins de Bonne de Bourbon, veuve du comte Vert, sa grand'mère paternelle. La moitié de cette somme fut fournie par la châtellenie de Chillon, affectée avec d’autres biens au douaire de Bonne de Bourbon. M.D.R., 2e série, II p. 97 note 1. Voir aussi p. 8 note 1. [retour]

Note 1, page 312 : Cibrario a donné un abrégé de cette lettre dans son ouvrage : Lettere inedite di Santi, Papi, Principi, etc, pp. 147 et 148, mais lui donne par erreur la date du 1er mai 1394, au lieu de 1397. Guichenon est exact pour cette date, mais il se trompe en indiquant 1395, au lieu de 1396, pour l’année de la bataille de Nicopolis. [retour]

Note 2, page 312 : Pour le récit de cette mission, voir Revue des Deux Mondes du 15 décembre 1915 : Un empereur de Byzance à Paris et à Londres, par Gustave Schlumberger. [retour]

Note 1, page 313 : Pièce justificative I. [retour]

Note 2, page 313 : Pièce justificative II. [retour]

Note 1, page 314 : Pièce justificative IV. [retour]

Note 2, page 314 : Pièce justificative V. — Voir Frédéric de Chambrier : Histoire de Neuchâtel et Valangin, p. 118, et Jonas Boyve: Annales historiques du comté de Neuchâtel et Valangin, tome I, pp. 412, 413 et 428. A la page 413, Boyve estropie le nom de l’évêque de Lausanne en Montenach pour Menthonay. [retour]

Note 3, page 314 : F. de Gingins : Recherches historiques sur les acquisitions des sires de Montfaucon et de la maison de Chalon dans le Pays de Vaud, M.D.R., XIV, p. 183. [retour]

Note 1, page 315 : Ordre du comte Amédée VIII de Savoie aux gouverneurs de Corbières et de Charmey de remettre les dits lieux à Humbert, bâtard de Savoie, à qui il les avait inféodés. 24 novembre 1406 (Archives d’Etat de Turin, Baronnie de Vaud, Paquet 12 Corbières, N° 18.) Pour la délimitation de la châtellenie de Corbières, voir la carte à la fin du tome IX, M.D.R. 1re série : Introduction à l’histoire du comté de Gruyère, et p. 97 du texte. [retour]

Note 2, page 315 : Pièce justificative III. [retour]

Note 3, page 315 : Annales d’Estavayer, p. 153. Le 2 avril 1420, Humbert affermit sa situation à la Molière en acquérant d’Antoine, comte de Gruyère, le droit de rachat de sa part à la Molière, que son aïeul Rodolphe de Gruyère avait acquis de Théobald de Montagny. Ce droit de rachat, concédé primitivement en 1401 et valable pour vingt ans, était près de son expiration. Voir M.D.R. XXXIII, pp. 657 et 659 (N° 972). [retour]

Note 4, page 315 : Pièce justificative VI. [retour]

Note 1, page 316 : Pièce justificative VII. [retour]

Note 2, page 316 : Annales d’Estavayer, pp. 167-171. [retour]

Note 3, page 316 : Pièce justificative VIII. [retour]

Note 1, page 317 : M.D.S. t. XL, p. 175 et suiv. [retour]

Note 2, page 317 : «Non vi è atto di guerra o di diplomazia di qualche importanza a cui il Bastardo non partecipi in qualche modo.» F. Cognasso : Amedeo VIII, I, p. 59. [retour]

Note 1, page 318 : M.D.R. XXVII, p. 259. [retour]

Note 2, page 318 : Entre Domdidier et Corcelles, ainsi nommé au moyen âge par opposition à Dompierre-le-Grand ou Dompierre en Vully, maintenant Carignan, juste en face au delà de la Broye et de la petite Glâne. [retour]

Note 1, page 319 : Pièce justificative IX. [retour]

Note 2, page 319 : Pièce justificative X. D’après un article de F. Brülhart : La seigneurie de Montagny, dans les Annales fribourgeoises de 1929, p. 20, noble François de Moudon, bourgeois de Montagny, avait offensé gravement Humbert de Savoie par des révoltes et des insultes. Par l’intermédiaire du prévôt de Montjoux (Grand Saint-Bernard), il avait obtenu son pardon, mais à condition d’aller dans le délai d’un an en pèlerinage à Saint-Jacques-de-Compostelle et de ne plus demeurer à Estavayer. François de Moudon avait déjà pris part à la révolte des bourgeois d’Estavayer en 1426. Sa femme et son fils acceptèrent la sentence le 24 avril 1430, à la condition aussi qu’après le décès du père, les enfants pourraient de nouveau habiter Estavayer. Cibrario dans son : Specchio chronologico, qui forme la seconde partie de son ouvrage : Origini e progresse della monarchia di Savoia, avait déjà mentionné ces faits succinctement. [retour]

Note 2, page 320 :Annales d’Estavayer, p. 193. [retour]

Note 2, page 320 : Voir notre article : Le lieu de sépulture d’Humbert le Bâtard de Savoie, lu à Hautecombe en octobre 1927 et paru au tome LXV, p. 251, des Mémoires et Documents publiés par la Société savoisienne d’Histoire et d’Archéologie, Chambéry 1928. Depuis lors nous avons pu utiliser le texte complet du testament d’Humbert, qui détermine le lieu de sa sépulture. Vu sa vie errante, il prévoit trois éventualités, selon la partie du pays où la mort le surprendra, et enjoint suivant le cas d’être enterré à Estavayer, à Lausanne ou à Hautecombe. Sa mort étant survenue à Estavayer, c’est bien là qu’il désirait être enterré et qu’il le fut. [retour]

Note 3, page 320 : Le texte de cette fondation se trouve à Turin sous : Bénéfices delà les Monts, inventaire 83, paquet 10, Estavayer. Il lui assignait 30 livres de revenu annuel sur le château de la Molière, avec l’obligation d’une messe quotidienne et de deux anniversaires pour le repos de son âme. [retour]

Note 4, page 320 : Voir E. Dupraz : La cathédrale de Lausanne, p. 137. [retour]

Note 1, page 321 : Pièce justificative XI. [retour]

Note 2, page 321 : Pièce justificative XII. [retour]

Note 1, page 322 : Encyclopædia Britannica, 11e éd. s.v. Crescent. [retour]

Note 1, page 323 : Voir la page de titre. [retour]

Note 2, page 323 : A.H.S. 1932, p. 4. [retour]

Note 3, page 323 : A.H.S. 1932, p. 158. [retour]

Note 1, page 324 : Juste dans le sens de vrai, authentique. La signification théologique de Allâh hakk est : Dieu existe nécessairement par sa propre essence. [retour]

Note 1, page 326 : L’Inventaire du trésor de la cathédrale de Lausanne de 1441/50 décrit ainsi son collier : «item unum collare argenti deauratum per dominum H. bastardum Sabaudie in quo sunt XII lictere cum una cruce deaurata supra tissutum argenti» : Chavannes, Le Trésor de l’église cathédrale de Lausanne, p. 29. Lausanne 1873. Les douze lettres étaient-elles trois fois FERT, ou deux fois ALAHAC ? Je ne sais que faire de la croix dorée. [retour]

Note 2, page 326 : Guichenon, Histoire généalogique de la Royale Maison de Savoye. Lyon 1660. [retour]

Note 1, page 334 : Aymon de la Balme, seigneur d’Apremont en Savoie, un vieux serviteur des comtes de Savoie dans les temps du comte Vert, avait été infeodé de Cudrefin le 11 aout 1397, quatre jours après le duel de Bourg-en-Bresse. [retour]

Note 1, page 340 : 1405 dans le document, mais très probablement d’après le style de l’Annonciation (25 mars), en usage à la cour de l’évêque de Lausanne. — Nous remercions ici M. Léon Kern, archiviste fédéral, pour l’aide qu’il nous a donnée dans le déchiffrement de certains passages de ce document. [retour]

Note 1, page 341 : Sur la maison de Colombier, voir l’article que M. Léon Montandon lui a consacré dans le Musée neuchâtelois de 1937, p. 37. [retour]

Note 1, page 343 : Computados dans le texte, erreur evidente. [retour]

Note 1, page 344 : L’évêque Guillaume de Menthonay mourut assassiné par son valet le 9 juillet 1406 dans son château de Lucens, environ trois mois après cette sentence. [retour]

Note 2, page 344 : Fribourg-en-Brisgau. [retour]

Note 1, page 348 : Le texte porte par erreur mandati. [retour]

Note 2, page 348 : Du style de l’Annonciation, en usage dans le diocèse de Lausanne, faisant commencer l’année au 25 mars postérieur à la Noël, soit 1422 de notre style. [retour]

Note 1, page 350 : Portalban, sur la rive sud du lac de Neuchâtel. [retour]

Note 2, page 350 : Dompierre en Vully, maintenant Carignan. Au moyen âge on désignait aussi par Vully la colline allongée séparant la Basse-Broye du lac de Neuchâtel et s’étendant au sud-ouest jusqu’au delà de Grandcour. [retour]

Note 1, page 351 : Ce nom s’écrit maintenant Delley. Le village est situé à un kilomètre au-dessus et à l’est de Portalban. [retour]

Note 1, page 354 : Omission de 21 lignes de clauses générales. [retour]

Note 1, page 357 : Omission de 8 lignes. [retour]

Note 1, page 358 : Cette seconde souscription est à droite de la précédente dans l’original. Le seing manuel (signum) de chaque notaire est à gauche de sa souscription.
L’acte porte encore deux annotations. A l’intérieur : Levatum est presens instrumentum ad opus dicti domini Humberti emptorem pro se fidem faciens. Au dos : Nos jurati introscripti confitemur habuisse a domino emptore pro scriptura presencium decem florenos valentes quolibet XII solidos bone monete. [retour]

Note 1, page 361 : Philippe de Savoie, fils d’Amédée VIII, né au commencement d’octobre 1422, sa mère Marie de Bourgogne étant morte en couches en lui donnant le jour. Il fut créé comte de Genève en 1434. Il mourut à Genève le 3 mars 1444. Voir notes 1 et 4, pp. 22 et 23, M. D. R., XV, 2e série. [retour]

Note 1, page 363 : Les seize legs qui suivent, plus celui fait à Humbert Thomas dans le dix-septième, sont révoqués par le codicille de 1443. Voir Pièce justificative X. [retour]

Note 1, page 364 : Pour Jean Champion, voir la note 4, p. 34, M. D. R., XV, 2e série. F.-C. de Mareschal de Luciane, dans son étude sur la famille Champion, ignore Amédée, fils de Jean Champion, mais il est dûment attesté ici. [retour]

Note 1, page 369 : Ce premier codicille du 8 juin 1441 ne se retrouve pas. [retour]

Note 1, page 371 : Claude de Montfort est la première des personnes dont Humbert révoque le legs. Puisqu’il paraît comme témoin à l’acte qui révoque son legs, il est probable que ces révocations n’avaient rien d’humiliant, et que le testateur a acquitté encore de son vivant les sommes qu’il destinait à ses écuyers et serviteurs. [retour]

Note 2, page 371 : Probablement Pollieu, village au nord-est de Belley, département de l’Ain. [retour]

Note 1, page 372 : Cet acte a déjà été publié par feu l’abbé Fridolin Brülhart, le diligent explorateur des archives de Saint-Aubin et des environs, dans son ouvrage sur Saint-Aubin, pp. 164-171. Nous en donnons ici un texte amélioré, d’après une autre source, indiquée à la cote. [retour]

Note 1, page 375 : Brülhart : Saint-Aubin, p. 167, ligne 10, a ici variis. [retour]

Note 1, page 380 : Asnens ou Agnens, village disparu qui était situé à un kilomètre à l’ouest de Saint-Aubin. Voir à ce sujet l’article Agnens du Dictionnaire historique du canton de Vaud, de Mottaz, et Brülhart : Saint-Aubin, p. 20. [retour]

Note 1, page 381 : Soit les Friques, nommé parfois Villars-le-Petit au moyen-âge, pour le distinguer de Villars-le-Grand, dont il n’est séparé que par un chemin, qui faisait ici la limite de la châtellenie de Grandcour au sud-ouest d’avec la châtellenie de Gudrefin au nord-est. [retour]

Note 1, page 382 : Nous omettons ici environ cinq pages de clauses générales. [retour]

Note 1, page 383 : Avec photographies de la Tour de la Molière après pp. 128 et 184. [retour]

 


 

Accès direct par numéro de page: indiquez ici le numéro de page (entre 307 et 385) puis touche [Enter]